તારીખ: ૨૦૨૬
યુગાવતાર શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ: સનાતન ધર્મની જીવંત મૂર્તિ અને અદ્વૈત ચેતનાનો સંગમ
પ્રસ્તાવના: યુગની માંગ અને અવતારનું પ્રયોજન
સનાતન ધર્મમાં 'અવતાર'ની સંકલ્પના માત્ર ચમત્કાર માટે નથી, પણ જ્યારે ધર્મની ગ્લાનિ થાય અને સત્ય પર જડતાના પડ ચઢી જાય ત્યારે ચેતનાને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે હોય છે. ઓગણીસમી સદીના મધ્યમાં ભારત જ્યારે પશ્ચિમી ભૌતિકવાદ અને આંતરિક જડતા વચ્ચે ફસાયેલું હતું, ત્યારે ગદાધર (શ્રી રામકૃષ્ણ) નો પ્રાદુર્ભાવ થયો. તેમનું જીવન એ વાતની સાબિતી હતી કે વેદ, ઉપનિષદ અને પુરાણોમાં લખાયેલી વાતો માત્ર પુસ્તકિયુ જ્ઞાન નથી, પણ અનુભૂતિનો વિષય છે.
૧. શિક્ષણનું આધ્યાત્મિક મનોવિજ્ઞાન: અક્ષરજ્ઞાનથી પરમજ્ઞાન સુધી
શ્રી રામકૃષ્ણ જ્યારે કલકત્તા આવ્યા ત્યારે તેમણે જોયું કે લોકો માત્ર 'ભાત-દાળ' કમાવવા માટે શિક્ષણ મેળવે છે. તેમણે તેને 'ચાલ-કલા-બાંધા વિદ્યા' (રોટલો રળનારી વિદ્યા) કહી.
- શૈક્ષણિક તત્ત્વજ્ઞાન: રામકૃષ્ણદેવ મુજબ, સાચું શિક્ષણ તે છે જે મનુષ્યને મુક્તિ (Liberation) તરફ લઈ જાય. સનાતન ધર્મનું સૂત્ર છે - "સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે".
- બાળ માનસ અને પવિત્રતા: તેઓ માનતા કે બાળકનું મન કોરી પાટી જેવું છે. જો તેમાં શરૂઆતથી જ દૈવી સંસ્કારોનું સિંચન થાય, તો તે વટવૃક્ષ બનીને સમાજને છાંયડો આપે છે.
- અનુભવવાદ: તેમણે ક્યારેય શાસ્ત્રોની ટીકા ન કરી, પણ ભારપૂર્વક કહ્યું કે શાસ્ત્રો એ નકશો (Map) છે, પણ ઈશ્વર એ મુકામ (Destination) છે. માત્ર નકશો જોવાથી મુકામ પર પહોંચાતું નથી, ચાલવું પડે છે.
૨. સનાતન ધર્મનો સમન્વયવાદ: 'યતો મત તતો પથ'
આ મુદ્દો શ્રી રામકૃષ્ણના જીવનનો સૌથી તેજસ્વી ભાગ છે. સનાતન ધર્મ હંમેશા 'એકમ સત વિપ્રા બહુધા વદંતિ' માં માને છે. રામકૃષ્ણદેવે આ ઋષિવાણીને એમના જીવનની પ્રયોગશાળામાં સાબિત કરી.
- શાક્ત અને વૈષ્ણવ સમન્વય: તેમણે મા કાલીની આરાધના કરી (શક્તિ) અને સાથે સાથે 'મધુર ભાવ' દ્વારા શ્રીકૃષ્ણની ભક્તિ પણ કરી. તેમણે સાબિત કર્યું કે શક્તિ અને શિવ અભિન્ન છે.
- વેદાંતની ગહનતા: તોતાપુરી મહારાજ પાસેથી અદ્વૈત વેદાંતની દીક્ષા લીધા પછી, તેઓ નિર્વિકલ્પ સમાધિમાં લીન થઈ ગયા. આ અવસ્થામાં 'હું' ઓગળી જાય છે.
૩. કામિની અને કાંચન: મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ અને ત્યાગનો આદર્શ
સનાતન પરંપરામાં 'વૈરાગ્ય' એટલે સ્મશાન જેવી શાંતિ નહીં, પણ સત્ય પ્રત્યેનો અનુરાગ.
- સ્ત્રી શક્તિનો સ્વીકાર: તેમણે પત્ની શારદાદેવીને દેવી માની પૂજ્યા. આ દ્વારા તેમણે જગતને સંદેશ આપ્યો કે સ્ત્રી એ શક્તિનું સ્વરૂપ છે. જે પુરુષ સ્ત્રીને માતાના ભાવે જુએ છે, તેનું પતન ક્યારેય થતું નથી.
- લોભનું નિવારણ: તેઓ પૈસાને અડકી પણ શકતા નહોતા. તેમનું શરીર પ્રતિક્રિયા આપતું. આ દર્શાવે છે કે જ્યારે મન પરમાત્મામાં પૂર્ણપણે પરોવાયેલું હોય, ત્યારે ભૌતિક ધન તેને આકર્ષી શકતું નથી.
"પાણીમાં નાવ રહે તો વાંધો નથી, પણ નાવમાં પાણી ન રહેવું જોઈએ." - શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ
૪. 'શિવ ભાવે જીવ સેવા': વેદાંતનો સામાજિક વિનિયોગ
સ્વામી વિવેકાનંદને રામકૃષ્ણદેવ પાસેથી મળેલી સૌથી મોટી શૈક્ષણિક ભેટ આ છે. સામાન્ય રીતે સાધુઓ પર્વતોમાં જઈને સાધના કરતા, પણ રામકૃષ્ણદેવે કહ્યું - "જીવ એ જ શિવ છે."
- દયા નહીં, સેવા: તેમણે શીખવ્યું કે આપણે કોઈ પર દયા કરવાવાળા કોણ? ઈશ્વર જ ગરીબ કે રોગીના રૂપમાં આપણી સામે આવે છે, એ તો આપણું સદભાગ્ય છે કે આપણને તેની સેવા કરવાની તક મળે છે.
- શૈક્ષણિક પ્રભાવ: આ વિચારધારામાંથી જ 'રામકૃષ્ણ મિશન' જેવી સંસ્થાઓ જન્મી, જે આજે શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્યના ક્ષેત્રમાં વિશ્વભરમાં અગ્રેસર છે.
૫. મૂર્તિપૂજાથી નિર્ગુણ બ્રહ્મ સુધીની યાત્રા
તત્ત્વજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ રામકૃષ્ણદેવનું જીવન 'સગુણ' અને 'નિર્ગુણ' વચ્ચેનો સેતુ છે.
સાધનાની શરૂઆત સગુણ (મૂર્તિ) થી થાય છે, પણ અંત નિર્ગુણ (નિરાકાર) માં છે. આ સનાતન ધર્મની ક્રમિક વિકાસની પદ્ધતિ છે. તોતાપુરી મહારાજે જ્યારે તેમના કપાળ પર કાચના ટુકડાથી પ્રહાર કર્યો અને 'વૃત્તિઓ' રોકવા કહ્યું, ત્યારે રામકૃષ્ણદેવ મા કાલીની મૂર્તિનું માનસિક લિંગ ભેદીને અદ્વૈત સમાધિમાં ઉતરી ગયા.
૬. ગુરુની અનિવાર્યતા અને શિષ્યની કસોટી
રામકૃષ્ણદેવ એક 'પરફેક્ટ ગાઈડ' હતા. તેમણે વિવેકાનંદ (નરેન્દ્ર) ને ક્યારેય દબાવ્યા નહીં. તેમણે નરેન્દ્રને પોતાની બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા. સાચો ગુરુ એ છે જે શિષ્યના અંધકારને દૂર કરે છે, પણ તેના વ્યક્તિત્વને હણતો નથી.
૭. સંસારમાં રહીને સાધના: ગૃહસ્થો માટેનો માર્ગ
દ્રષ્ટાંત: સંસારમાં રહો, જવાબદારીઓ નિભાવો, પણ મન ઈશ્વરમાં રાખો. જેમ પનહારી માથે બેડાં લઈને વાતો કરતી જતી હોય પણ તેનું ધ્યાન બેડાંમાં જ હોય, તેમ સંસારીએ પોતાનું લક્ષ્ય ઈશ્વર રાખવું જોઈએ. સત્ય બોલવું એ જ આ કળિયુગની સૌથી મોટી તપસ્યા છે.
ઉપસંહાર: હૃદયસ્પર્શી સંદેશ
શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસનું જીવન એ 'અનંત'નો સ્પર્શ છે. તેઓ પ્રેમની મૂર્તિ હતા. ગળાનું કેન્સર હોવા છતાં, જ્યારે ભક્તો તેમને મળવા આવતા, ત્યારે તેઓ પોતાની પીડા ભૂલીને તેમને ઈશ્વરના માર્ગે વાળતા. તેમણે છેલ્લે કહ્યું હતું, "જે રામ છે, જે કૃષ્ણ છે, તે જ આ દેહમાં રામકૃષ્ણ છે."
બોધ: ૧. ધર્મ એ આચરણનો વિષય છે. ૨. દરેક જીવમાં પરમાત્માના દર્શન કરવા એ જ સૌથી મોટું જ્ઞાન છે. ૩. સરળતા (Simplicity) એ જ સર્વોચ્ચ બૌદ્ધિકતા છે.
ચિંતન: રામકૃષ્ણદેવની જયંતી પર આપણે તેમના વિચારોના ફૂલ આપણા જીવનમાં ખીલવીએ.
0 Comments