કાવ્ય 17 : ચિત્ત તું શીદને ચિંતા ધરે ?
(સંપૂર્ણ સોલ્યુશન)
કવિ: દયારામ
સાહિત્ય પ્રકાર: પદ (ભક્તિગીત)
મુખ્ય વિચાર: ઈશ્વર શ્રદ્ધા અને કર્મનો સિદ્ધાંત
1. કાવ્ય પંક્તિઓ અને શબ્દશ: ભાવાર્થ
કૃષ્ણને કરવું હોય તે કરે !"
ભાવાર્થ: હે મારા મન (ચિત્ત), તું શા માટે નકામી ચિંતા કરે છે? શ્રીકૃષ્ણને (ઈશ્વરને) જે કરવું હશે તે જ તેઓ કરશે. બધું તેમના હાથમાં છે.
સ્મરણ કર શ્રીકૃષ્ણચંદ્રનું, જન્મમરણ ભય હરે
કૃષ્ણને કરવું હોય તે કરે!"
ભાવાર્થ: આ જગતમાં સ્થાવર (હલી ન શકે તેવું) અને જંગમ (હરીફરી શકે તેવું), જડ અને ચેતન - આ બધામાં ઈશ્વરની માયા વ્યાપેલી છે. તેથી તું માત્ર શ્રીકૃષ્ણનું સ્મરણ કર, કારણ કે તે જ જન્મ અને મરણના ભયને દૂર કરનાર છે.
માયાનું આવરણ કર્યું ત્યારે, લખ ચોરાશી ફરે
કૃષ્ણને કરવું હોય તે કરે!"
ભાવાર્થ: જ્યારે જીવ માતાના ગર્ભમાં હોય છે ત્યારે નવ મહિના સુધી તે ઈશ્વરનું ધ્યાન ધરે છે. પરંતુ જન્મ પછી જ્યારે તેના પર માયાનું આવરણ આવી જાય છે, ત્યારે તે ચોરાશી લાખ જીવાયોનિના ફેરામાં ભટકે છે.
જેનું જેટલું જે સમયે, તે તેને આવી મળે
કૃષ્ણને કરવું હોય તે કરે!"
ભાવાર્થ: હે જીવ, તારા ધાર્યા મુજબ કશું થવાનું નથી. ઘણા જીવો તો જન્મ લેતા પહેલા જ મૃત્યુ પામે છે. જેનું જે સમયે અને જેટલું નક્કી હોય છે, તે તેને તે સમયે મળી જ રહે છે.
તૃણ નહીં તૂટે હરિ હુકમ વિના, જો કોટિ ઉપાય કરે
કૃષ્ણને કરવું હોય તે કરે!"
ભાવાર્થ: જેનું જેટલું નસીબમાં (લેણું) લખ્યું હશે, તે તેને ઘરે આવીને મળશે. તમે કરોડો ઉપાય કરો તો પણ ઈશ્વરના હુકમ વગર એક તણખલું (ઘાસનું પાંદડું) પણ તૂટતું નથી કે હલતું નથી.
દયારામ કહે જેવી જેની મતિ, તેવું તેને ફળ જડે
કૃષ્ણને કરવું હોય તે કરે!"
ભાવાર્થ: જીવનમાં શત્રુ મળે કે મિત્ર, તે આપણા કર્મોને આધીન છે. કવિ દયારામ કહે છે કે જેવી જેની બુદ્ધિ (મતિ) હોય છે, તેવું તેને ફળ મળે છે. માટે ચિંતા છોડી ઈશ્વર પર ભરોસો રાખ.
2. શબ્દ સમજૂતી (શબ્દાર્થ)
| ચિત્ત : મન, દિલ | શીદને : શા માટે |
| સ્થાવર : હરીફરી ન શકે તેવું (અચળ) | જંગમ : હરીફરી શકે તેવું (ચલ) |
| જડ : અચેતન | ચેતન : સજીવ, પ્રાણવાળું |
| લખ ચોરાશી : ચોરાશી લાખ જીવાયોનિ | તૃણ : ઘાસ, તણખલું |
| કોટિ : કરોડ | મતિ : બુદ્ધિ |
3. સ્વાધ્યાય (પ્રશ્નોત્તરી)
(1) નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં આપો:
- પ્રશ્ન 1: કવિ કોને ચિંતા કરવાની ના પાડે છે?
જવાબ: કવિ 'ચિત્ત'ને (પોતાના મનને) ચિંતા કરવાની ના પાડે છે. - પ્રશ્ન 2: કોના સ્મરણથી જન્મમરણનો ભય ટળે છે?
જવાબ: શ્રીકૃષ્ણના સ્મરણથી જન્મમરણનો ભય ટળે છે. - પ્રશ્ન 3: પાંદડું કોના હુકમ વિના હાલતું નથી?
જવાબ: પાંદડું (તૃણ) હરિના (ઈશ્વરના) હુકમ વિના હાલતું નથી. - પ્રશ્ન 4: શત્રુ કે મિત્ર કઈ રીતે મળે છે?
જવાબ: શત્રુ કે મિત્ર આપણાં 'કર્મ' અનુસાર (કર્મ થકી) મળે છે. - પ્રશ્ન 5: અંતે કવિ ફળ બાબતે શું કહે છે?
જવાબ: દયારામ કહે છે કે જેવી જેની મતિ (બુદ્ધિ) હોય છે, તેવું તેને ફળ મળે છે.
(2) નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર બે-ત્રણ વાક્યોમાં આપો:
1. આ કાવ્યમાં કવિ કયો સંદેશ આપે છે?
જવાબ: આ કાવ્યમાં કવિ સંદેશ આપે છે કે મનુષ્યે નકામી ચિંતા છોડી દેવી જોઈએ. જે કંઈ બને છે તે ઈશ્વરની ઈચ્છા મુજબ જ થાય છે. મનુષ્યના હાથમાં કશું નથી, તેથી તેણે પરિણામની પરવા કર્યા વિના ઈશ્વર પર શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ.
2. શ્રીકૃષ્ણની લીલા વિશે કવિ શું કહે છે?
જવાબ: કવિ કહે છે કે જડ અને ચેતનમાં શ્રીકૃષ્ણની માયા વ્યાપેલી છે. ગર્ભમાં જીવનું રક્ષણ કરનાર અને બહાર આવ્યા પછી માયામાં ફસાવનાર પણ પ્રભુ જ છે. ઈશ્વરના હુકમ વિના એક તણખલું પણ તૂટતું નથી.
(3) કાવ્ય પંક્તિ પૂર્ણ કરો:
- (1) તારે કહેવ્યું કાંઈ થવાનું નથી, જનમ ધર્યા પૂર્વે મરે;
જેનું જેટલું જે સમયે, તે તેને આવી મળે. - (2) શત્રુ મિત્ર જે કાંઈ આવી મળે, તે તો કર્મ થકી અવતરે;
દયારામ કહે જેવી જેની મતિ, તેવું તેને ફળ જડે.
(4) વ્યાકરણ (સમાનાર્થી અને વિરુદ્ધાર્થી)
| સમાનાર્થી શબ્દો | વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો | ||
|---|---|---|---|
| ચિંતા | ફિકર, ઉચાટ | ચેતન | જડ |
| સ્મરણ | યાદ, સ્મૃતિ | જન્મ | મરણ / મૃત્યુ |
| નવ | નવીન / નવ સંખ્યા | લેણું | દેવું |
| લેણું | કરજ, ઋણ | શત્રુ | મિત્ર |
| મિત્ર | દોસ્ત, ભાઈબંધ | મતિ | દુર્મતિ |
| મતિ | બુદ્ધિ, પ્રજ્ઞા | ||
4. અન્ય પ્રવૃત્તિઓ
(6) કાવ્યને આધારે કોષ્ટક પૂર્ણ કરો:
| શું? | ક્યાં / ક્યારે? / શું થાય? |
|---|---|
| માયાનું બળ | સ્થાવરજંગમ જડચેતનમાં (ઠરે) |
| જન્મમરણ ભય | શ્રીકૃષ્ણનું સ્મરણ કરે ત્યારે (હરે) |
| ધ્યાન | ગર્ભમાં (ધરે) |
| લખ ચોરાશી | માયાનું આવરણ કર્યું ત્યારે (ફરે) |
(7) વાક્યોને કાવ્યાત્મક બનાવો:
- આંખ, તું શા માટે રડે છે? -> નેણલાં તમે શીદને નીર ભરો?
- જીભ, તું શા માટે ચીસો પાડે છે? -> જીભલડી તું શીદને ચીસ પાડે?
- હવા, તું શા માટે ફરફરે છે? -> વાયરા તું શીદને વાયા કરે?
- હોઠ તું શા માટે બબડે છે? -> હોઠલડાં શીદને બબડાટ કરે?
(8) સ્વ-રચિત પંક્તિઓ ઉમેરો:
1. થનાર વસ્તુ થયા કરે, જ્યમ શ્રીફળ પાણી ભરે.
2. થનાર વસ્તુ થયા કરે, જ્યમ દાડમ દાણા ભરે.
3. થનાર વસ્તુ થયા કરે, જ્યમ નદીનાં નીર સાગર ભરે.
4. થનાર વસ્તુ થયા કરે, જ્યમ ફૂલડાં ફોરમ ભરે.
--- એકમ સમાપ્ત ---
📚 ચિત્ત તું શીદને ચિંતા ધરે? 📚
ધોરણ-8 (ગુજરાતી) | ગેમિફાઈડ ક્વિઝ
📺 કાવ્ય સમજૂતી વિડિયો
ક્વિઝ શરૂ કરતા પહેલાં આ વિડિયો જુઓ જેથી તમે પૂરા માર્ક્સ મેળવી શકો.
સ્વાગત છે!
તમારું નામ લખો અને ક્વિઝ શરૂ કરો.
કુલ ગુણ: 25 | પ્રશ્નો: 25 | સમય: 60 સેકન્ડ/પ્રશ્ન
0 Comments