એકમ ૭ : ગતિ અને અંતરનું માપન - સંપૂર્ણ લેશન
વાહનવ્યવહારમાં સૌથી મોટું પરિવર્તન 'પૈડાં'ની શોધથી આવ્યું. પૈડાંની શોધ પછી પશુઓ દ્વારા ખેંચવામાં આવતા ગાડાઓ અસ્તિત્વમાં આવ્યા. ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં વરાળ યંત્ર (Steam Engine) ની શોધ થઈ, જેનાથી રેલવેના પાટા અને માલગાડીઓની શરૂઆત થઈ.
ત્યારબાદ ઓટોમોબાઈલ, મોટરવાળી હોડી અને વિમાનો આવ્યા. ૨૦મી સદીમાં ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેન, મોનોરેલ, સુપરસોનિક વિમાનો અને અંતરિક્ષયાનનો વિકાસ થયો. આજે આપણે ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં લાંબુ અંતર કાપી શકીએ છીએ.
જ્યારે આપણે કોઈ ચોક્કસ લંબાઈ જાણવી હોય, ત્યારે માપનની જરૂર પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, દરજી કાપડ માપે છે જેથી ખબર પડે કે તેમાંથી કુર્તો બનશે કે નહીં. મિસ્ત્રી કબાટની ઊંચાઈ માપે છે.
પ્રવૃત્તિ: ગિલ્લી-દંડાથી માપન: તમે તમારા ક્લાસના બેન્ચની લંબાઈ ગિલ્લી અને દંડાની મદદથી માપી જુઓ. જો ગિલ્લી અને દંડો બદલાય તો માપ પણ બદલાઈ જાય છે. આ જ રીતે દોરીની મદદથી પણ માપન થઈ શકે, પરંતુ તે સચોટ હોતું નથી.
પ્રવૃત્તિ ૧: તમારા વર્ગખંડની લંબાઈ અને પહોળાઈ તમારા પગલાંની મદદથી માપો. તમે જોશો કે દરેક વિદ્યાર્થીના પગલાંની લંબાઈ અલગ અલગ હોય છે, તેથી માપમાં તફાવત આવે છે.
પ્રવૃત્તિ ૨: વેંત (Handspan) થી ટેબલની પહોળાઈ માપો. અહીં પણ દરેકની વેંતનું માપ અલગ હોવાથી એક જ ટેબલના અલગ અલગ માપ મળે છે. આ સાબિત કરે છે કે માપન માટે કોઈ પ્રમાણિત એકમો હોવા જરૂરી છે જે વિશ્વમાં દરેક જગ્યાએ સમાન રહે.
પ્રાચીન સમયમાં 'આંગળ', 'મુઠ્ઠી', 'વેંત' કે 'ગજ' (Cubit) નો ઉપયોગ થતો હતો. પરંતુ ૧૭૯૦માં ફ્રેન્ચ લોકોએ માપન માટે 'મેટ્રિક પદ્ધતિ' બનાવી. આજે આપણે જેનો ઉપયોગ કરીએ છીએ તેને આંતરરાષ્ટ્રીય એકમ પદ્ધતિ (SI Units) કહેવાય છે.
• ૧ કિલોમીટર ($km$) = ૧૦૦૦ મીટર ($m$)
• ૧ મીટર ($m$) = ૧૦૦ સેન્ટિમીટર ($cm$)
• ૧ સેન્ટિમીટર ($cm$) = ૧૦ મિલિમીટર ($mm$)
માપન કરતી વખતે કેટલીક સાવધાની રાખવી જરૂરી છે:
૧. ફૂટપટ્ટીને વસ્તુની સમાંતર રાખવી જોઈએ.
૨. જો ફૂટપટ્ટીનો છેડો તૂટેલો હોય (૦ ન દેખાતો હોય), તો કોઈ પણ અન્ય પૂર્ણાંક (જેમ કે ૧.૦ $cm$) થી માપ શરૂ કરો અને છેલ્લે તે બાદ કરી દો.
૩. દૃષ્ટિબિંદુ: માપ લેતી વખતે તમારી આંખ બરાબર જે અંકનું માપ લેવાનું હોય તેની સામે હોવી જોઈએ.
પ્રવૃત્તિ ૪: ફૂટપટ્ટીથી વક્રરેખા (વળાંકવાળી લાઈન) માપી શકાતી નથી. આ માટે એક દોરી લો. દોરીના એક છેડે ગાંઠ મારો અને તેને રેખાના એક છેડે રાખો. હવે દોરીને રેખા પર ફેરવતા જાઓ. બીજા છેડે નિશાની કરો. હવે આ દોરીને ફૂટપટ્ટી પર સીધી રાખીને તેની લંબાઈ માપો. આ રીતે વક્રરેખાની લંબાઈ જાણી શકાય છે.
જે વસ્તુઓ સમયની સાથે પોતાનું સ્થાન બદલે છે તેને 'ગતિશીલ' કહેવાય છે (જેમ કે ઉડતું પક્ષી, ચાલતી ગાડી, ઘડિયાળનો સેકન્ડ કાંટો). જે વસ્તુઓ પોતાનું સ્થાન બદલતી નથી તેને 'સ્થિર' કહેવાય છે (જેમ કે ઘર, ટેબલ, વૃક્ષ).
૧. સુરેખ ગતિ (Rectilinear Motion): જ્યારે પદાર્થ સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે. દા.ત. સીધા રસ્તા પર ચાલતી ગાડી, માર્ચ પાસ્ટ કરતા સૈનિકો.
૨. વર્તુળાકાર ગતિ (Circular Motion): જ્યારે પદાર્થ કોઈ કેન્દ્રની આસપાસ ગોળ ફરે છે. દા.ત. પંખાના પાંખિયાની ગતિ, ઘડિયાળના કાંટાની ગતિ, બળદગાડાના પૈડાની ગતિ.
૩. આવર્ત ગતિ (Periodic Motion): જ્યારે પદાર્થ ચોક્કસ સમય પછી પોતાની ગતિનું પુનરાવર્તન કરે છે. દા.ત. હિંચકાની ગતિ, લોલકની ગતિ, ગિટારના તારની ધ્રુજારી, તબલાની સપાટીની ગતિ.
ખાસ નોંધ: ઘણીવાર એક જ વસ્તુમાં બે પ્રકારની ગતિ હોય છે. જેમ કે જમીન પર ગબડતા દડામાં સુરેખ ગતિ (આગળ વધવા માટે) અને વર્તુળાકાર ગતિ (પોતાની ધરી પર ફરવા માટે) બંને હોય છે.
સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર
(૧) એક મીટર ૧૦૦ સેન્ટિમીટર હોય છે.
(૨) પાંચ કિલોમીટર ૫૦૦૦ મીટર હોય છે.
(૩) હીંચકા પર કોઈ બાળકની ગતિ આવર્ત ગતિ હોય છે.
(૪) કોઈ સિલાઈ મશીનમાં સોયની ગતિ આવર્ત ગતિ હોય છે.
(૫) કોઈ સાઈકલના પૈડાની ગતિ વર્તુળાકાર ગતિ હોય છે.
ઉત્તર: દરેક વ્યક્તિના પગ કે પગલાંની લંબાઈ સમાન હોતી નથી. જો માપન માટે પગલાંનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો વ્યક્તિ બદલાતા માપ બદલાઈ જાય છે. સચોટ અને વિશ્વસનીય માપન માટે તે સાર્વત્રિક ન હોવાથી તેને પ્રમાણિત એકમ ગણવામાં આવતો નથી.
ઉત્તર (ચડતો ક્રમ): ૧ મિલિમીટર < ૧ સેન્ટિમીટર < ૧ મીટર < ૧ કિલોમીટર.
ઉત્તર:
• સેન્ટિમીટરમાં: ૧.૬૫ x ૧૦૦ = ૧૬૫ $cm$
• મિલિમીટરમાં: ૧૬૫ x ૧૦ = ૧૬૫૦ $mm$
ઉત્તર: ૩૨૫૦ / ૧૦૦૦ = ૩.૨૫૦ $km$
ઉત્તર: સોયની લંબાઈ = અંતિમ વાચન - પ્રારંભિક વાચન
લંબાઈ = ૩૩.૧ - ૩.૦ = ૩૦.૧ સેન્ટિમીટર
સમાનતા: સાઈકલનું પૈડું અને પંખાના પાંખિયા બંને વર્તુળાકાર ગતિ કરે છે.
ભિન્નતા: સાઈકલનું પૈડું વર્તુળાકાર ગતિ સાથે સુરેખ ગતિ કરીને આગળ વધે છે, જ્યારે પંખાના પાંખિયા એક જ સ્થાને રહીને ફક્ત વર્તુળાકાર ગતિ કરે છે.
ઉત્તર: સ્થિતિસ્થાપક ટેપને ખેંચવાથી તેની લંબાઈ વધી જાય છે. જ્યારે આપણે કોઈ વસ્તુ માપીએ અને ટેપને ઓછી કે વધુ ખેંચીએ, તો એક જ વસ્તુના અલગ અલગ માપ મળે છે. આનાથી ચોક્કસ માપ મળી શકતું નથી.
ઉત્તર: ૧. ઘડિયાળના લોલકની ગતિ, ૨. બગીચામાં હીંચકાની ગતિ.
--- અહીં એકમ ૭ "ગતિ અને અંતરનું માપન" નું સંપૂર્ણ લેશન પૂર્ણ થાય છે ---
ગતિ અને અંતરનું માપન
ધોરણ 6 | વિજ્ઞાન | એકમ 7 | Exam Guru
નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો! 🙏
આપના શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન માટે એક ખાસ વિનંતી: આ ક્વિઝ શરૂ કરતા પહેલા, કૃપા કરીને નીચે આપેલો એકમની સમજૂતીનો વિડિયો એકવાર અવશ્ય નિહાળો. આનાથી તમારું જ્ઞાન પાકું થશે. વિડિયો જોયા બાદ જ ક્વિઝ શરૂ થશે.
પરિણામ પત્રક
અધ્યયન નિષ્પત્તિ (LO) મુજબ વિશ્લેષણ:
| અધ્યયન નિષ્પત્તિ (LO) | કોડ | સ્થિતિ |
|---|
✅ = ઉત્તમ (70% થી વધુ ગુણ)
❓ = મધ્યમ (50% - 70% ગુણ)
❌ = વધુ મહેનત જરૂરી (50% થી ઓછા ગુણ)
0 Comments