એકમ ૮ : પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન - સંપૂર્ણ લેશન
આપણે પદાર્થોને તેમાંથી પ્રકાશ પસાર થવાની ક્ષમતાના આધારે ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકીએ છીએ:
૨. પારદર્શક પદાર્થ (Transparent): જો આપણે પદાર્થની આરપાર સ્પષ્ટ જોઈ શકીએ, તો તે પ્રકાશને પોતાનામાંથી પસાર થવા દે છે. તેને પારદર્શક કહેવાય. (દા.ત. કાચ, હવા, પાણી).
૩. પારભાસક પદાર્થ (Translucent): એવા પદાર્થો જેની આરપાર આપણે જોઈ શકીએ છીએ પણ સ્પષ્ટ દેખાતું નથી. તે પ્રકાશનો થોડો ભાગ જ પસાર થવા દે છે. (દા.ત. તેલીયો કાગળ, દૂધિયો કાચ).
પ્રવૃત્તિ ૧: તમારી આસપાસની વિવિધ વસ્તુઓ જેવી કે રબર, પ્લાસ્ટિકની ફૂટપટ્ટી, પેન્સિલ, કાગળ વગેરે લો. દરેક વસ્તુની આરપાર જોવાનો પ્રયત્ન કરો અને તેને ઉપરના ત્રણ પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરો.
જ્યારે કોઈ અપારદર્શક પદાર્થ પ્રકાશના માર્ગમાં આવે છે, ત્યારે તે પ્રકાશને અટકાવે છે અને તેની પાછળના ભાગમાં અંધકારમય વિસ્તાર રચાય છે, જેને પડછાયો કહેવાય છે.
૧. પ્રકાશનો સ્ત્રોત (Source of light).
૨. અપારદર્શક પદાર્થ (Opaque object).
૩. પડદો (Screen) જેના પર પડછાયો ઝીલી શકાય.
પ્રવૃત્તિ ૩: અંધારામાં એક મિત્રના હાથમાં ટૉર્ચ આપો અને તેને જમીનથી ઉપર પકડવાનું કહો. બીજા મિત્રને ટૉર્ચની સામે ઊભા રાખો. શું તમને જમીન પર પડછાયો દેખાય છે? જો પાછળ કોઈ દીવાલ કે પડદો ન હોય તો પડછાયો દેખાશે નહીં, ભલે પ્રકાશ અને પદાર્થ હાજર હોય. આ સાબિત કરે છે કે પડછાયો હંમેશા પડદા પર જ મેળવી શકાય છે.
પડછાયા વિશે મહત્વની બાબતો: પડછાયો હંમેશા કાળો જ હોય છે, ભલે વસ્તુ ગમે તેટલી રંગીન હોય. પડછાયો વસ્તુના આકાર વિશે થોડી માહિતી આપે છે પણ ઘણીવાર તે આપણને છેતરી પણ શકે છે (જેમ કે હાથ વડે પક્ષીઓના આકાર બનાવવા).
પિનહોલ કેમેરા એ લેન્સ વગરનો એક સાદો કેમેરો છે જે પ્રકાશની સીધી રેખામાં ગતિના ગુણધર્મ પર કામ કરે છે.
ઉપયોગ: આ કેમેરા વડે સૂર્ય કે તેજસ્વી વસ્તુઓને જોતા તેનું ઊલટું (Inverted) પ્રતિબિંબ ટ્રેસિંગ પેપર પર જોવા મળે છે. કુદરતમાં પણ જ્યારે વૃક્ષના પાંદડાઓ વચ્ચેના નાના છિદ્રોમાંથી સૂર્યપ્રકાશ પસાર થાય છે, ત્યારે જમીન પર સૂર્યના ગોળ પ્રતિબિંબ દેખાય છે, જે કુદરતી પિનહોલ કેમેરા છે.
આપણે બધા ઘરે અરીસામાં આપણો ચહેરો જોઈએ છીએ. અરીસામાં આપણે જે જોઈએ છીએ તે આપણા ચહેરાનું પરાવર્તન (Reflection) છે.
પ્રકાશની ગતિ: પ્રકાશ હંમેશા સીધી રેખામાં (Straight line) ગતિ કરે છે. આ સાબિત કરવા માટે આપણે પાઇપના સીધા ટુકડા અને વળેલા ટુકડામાંથી મીણબત્તી જોવાની પ્રવૃત્તિ કરી શકીએ. વળેલી પાઇપમાંથી મીણબત્તી દેખાતી નથી કારણ કે પ્રકાશ વણાંક લઈ શકતો નથી.
જાણવા જેવી માહિતી:
• પ્રકાશની ઝડપ સેકન્ડના ૩ લાખ કિલોમીટર જેટલી અતિશય હોય છે.
• ચંદ્ર પાસે પોતાનો પ્રકાશ નથી, તે સૂર્યના પ્રકાશનું પરાવર્તન કરે છે એટલે જ રાત્રે ચળકતો દેખાય છે.
• જો પદાર્થ પ્રકાશનો સ્ત્રોત મોટો હોય તો પડછાયાના બે ભાગ હોય છે: ઘેરો ભાગ (Umbra) અને આછો ભાગ (Penumbra).
સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર
અપારદર્શક: હવા, પૂંઠું, ખડકનો ટુકડો, એલ્યુમિનિયમની શીટ, અરીસો, લાકડાનું પાટિયું, દીવાલ, લોખંડની પટ્ટી.
પારદર્શક: પાણી, કાચની પટ્ટી, હવા.
પારભાસક: પ્લાસ્ટિકની શીટ, ધુમ્મસ, તેલીયો કાગળ, પોલિથિન શીટ.
પ્રકાશિત: સૂર્ય, તારા, બળતી મીણબત્તી, ટૉર્ચ, ફિલામેન્ટ બલ્બ, લાલ તપેલો લોખંડનો ટુકડો.
ઉત્તર: હા, એક નળાકાર (Cylinder) પદાર્થ આવા બે પ્રકારના પડછાયા આપી શકે છે. જો નળાકારના ગોળાકાર ભાગ પર પ્રકાશ પાડવામાં આવે તો પડછાયો વર્તુળાકાર બનશે, અને જો તેની લંબાઈની દિશામાં પ્રકાશ પાડવામાં આવે તો પડછાયો લંબચોરસ બનશે.
ઉત્તર: ના, સંપૂર્ણ અંધારાવાળા રૂમમાં પ્રતિબિંબ દેખાશે નહીં. પ્રતિબિંબ જોવા માટે પ્રકાશનું પરાવર્તન થવું જરૂરી છે, અને અંધારામાં પ્રકાશ ન હોવાને કારણે પરાવર્તન શક્ય નથી.
ઉત્તર: પડછાયો જોવા માટે નીચેની ત્રણ વસ્તુઓ અનિવાર્ય છે:
૧. પ્રકાશનો સ્ત્રોત (જેમ કે સૂર્ય અથવા ટૉર્ચ).
૨. એક અપારદર્શક પદાર્થ (જે પ્રકાશને અટકાવે).
૩. પડદો કે સપાટી (જેમ કે જમીન અથવા દીવાલ) જેના પર પડછાયો દેખાઈ શકે.
ઉત્તર: પિનહોલ કેમેરા વડે મળતું પ્રતિબિંબ હંમેશા ઊલટું (Inverted) અને વસ્તુના રંગ જેવું જ રંગીન હોય છે.
--- અહીં એકમ ૮ "પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન" નું સંપૂર્ણ લેશન પૂર્ણ થાય છે ---
પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
ધોરણ 6 | વિજ્ઞાન | એકમ 8 | Exam Guru
નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો! 🙏
આ ક્વિઝમાં આપણે 'પ્રકાશ અને પડછાયા'ના જાદુઈ વિશ્વ વિશે જાણીશું. ક્વિઝ શરૂ કરતા પહેલા, તમારી સમજ વધુ સ્પષ્ટ કરવા માટે નીચે આપેલો વિડિયો ચોક્કસ જુઓ. વિડિયો જોયા બાદ જ ક્વિઝ શરૂ થશે.
પરિણામ પત્રક
અધ્યયન નિષ્પત્તિ (LO) મુજબ વિશ્લેષણ:
| અધ્યયન નિષ્પત્તિ (LO) | કોડ | સ્થિતિ |
|---|
✅ = ઉત્તમ (70% થી વધુ ગુણ)
❓ = મધ્યમ (50% - 70% ગુણ)
❌ = વધુ મહેનત જરૂરી (50% થી ઓછા ગુણ)
0 Comments