એકમ ૯ : વિદ્યુત તથા પરિપથ - સંપૂર્ણ સમજૂતી
વિદ્યુત-કોષ એ વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરતું એક સાધન છે. જેનો ઉપયોગ રેડિયો, ઘડિયાળ, ટૉર્ચ અને કેમેરા જેવાં સાધનોમાં થાય છે.
બનાવટ અને ભાગો: વિદ્યુત-કોષમાં ઉપરની બાજુએ એક ધાતુની કેપ (Metal Cap) હોય છે, જેને ધન (+) ધ્રુવ કહેવાય છે. નીચેની બાજુએ ધાતુની તકતી (Metal Disc) હોય છે, જેને ઋણ (-) ધ્રુવ કહેવાય છે.
કાર્યપદ્ધતિ: વિદ્યુત-કોષની અંદર રહેલા રાસાયણિક પદાર્થો વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરે છે. જ્યારે આ પદાર્થો વપરાઈ જાય, ત્યારે વિદ્યુત-કોષ વિદ્યુત આપવાનું બંધ કરે છે.
આકૃતિની સમજ: આકૃતિમાં નળાકાર સેલ બતાવવામાં આવ્યો છે જેમાં ઉપર '+' અને નીચે '-' ચિહ્ન હોય છે.
વિદ્યુત-કોષમાંથી વિદ્યુત મેળવીને બલ્બ કેવી રીતે પ્રકાશિત થાય છે તે સમજવા માટે નીચેની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે:
બલ્બની રચના: બલ્બની અંદર પાતળો તાર હોય છે જેને ફિલામેન્ટ કહેવાય છે. બલ્બને પણ બે ટર્મિનલ (ધ્રુવ) હોય છે—એક ધાતુની સપાટી પર અને બીજો નીચેના કેન્દ્ર પર.
જોડાણ: વિદ્યુત-કોષના બે ટર્મિનલને વાયર દ્વારા બલ્બના બે ટર્મિનલ સાથે જોડવામાં આવે છે.
આકૃતિની સમજ: આકૃતિ 9.2 માં બતાવ્યા પ્રમાણે, વાયરના છેડેથી પ્લાસ્ટિક કાઢીને એક છેડો સેલના ધન ધ્રુવ સાથે અને બીજો ઋણ ધ્રુવ સાથે જોડવામાં આવે છે.
વિદ્યુત પરિપથ એ વિદ્યુત પ્રવાહના વહનનો સંપૂર્ણ માર્ગ છે.
પ્રવાહની દિશા: પરિપથમાં વિદ્યુત પ્રવાહ હંમેશા ધન (+) ટર્મિનલથી ઋણ (-) ટર્મિનલ તરફ વહે છે.
બલ્બનું પ્રકાશિત થવું: જ્યારે પરિપથ સંપૂર્ણ (Closed) હોય અને ક્યાંયથી તૂટેલો ન હોય, ત્યારે જ બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે. જો બલ્બનો ફિલામેન્ટ તૂટી જાય, તો તેને 'ફ્યુઝ' (Fused) થયેલો બલ્બ કહેવાય છે અને પરિપથ તૂટી જવાથી તે પ્રકાશ આપતો નથી.
આકૃતિની સમજ: આકૃતિમાં સેલ, વાયર અને બલ્બના એક બંધ ગાળા (Loop) તરીકે વિદ્યુત પરિપથ દર્શાવાય છે.
સ્વિચ એ એક એવી સરળ રચના છે જે પરિપથને જોડી શકે છે અથવા તોડી શકે છે.
કાર્ય: જ્યારે સ્વિચ 'ON' હોય ત્યારે પરિપથ પૂર્ણ થાય છે અને પ્રવાહ વહે છે. જ્યારે સ્વિચ 'OFF' હોય ત્યારે પરિપથમાં ભંગાણ પડે છે અને વિદ્યુત પ્રવાહ અટકી જાય છે.
ઘરેલું સ્વિચ: આપણે ઘરમાં સેફ્ટી પિન, ડ્રોઈંગ પિન અને થર્મોકોલ શીટની મદદથી સાદી સ્વિચ બનાવી શકીએ છીએ.
આકૃતિની સમજ: આકૃતિમાં સેફ્ટી પિનના એક છેડાને ડ્રોઈંગ પિન સાથે ફિક્સ કરી બીજા છેડાને જ્યારે બીજી પિન સાથે અડાડવામાં આવે ત્યારે સ્વિચ ચાલુ (ON) થાય છે અને બલ્બ ગ્લો થાય છે.
આ રીતે, વિદ્યુત-કોષ ઉર્જા પૂરી પાડે છે, પરિપથ માર્ગ પૂરો પાડે છે અને સ્વિચ તે માર્ગને નિયંત્રિત કરે છે.
સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર
(૧) એક સાધન કે જે પરિપથને તોડવા માટે વપરાય છે તેને સ્વિચ કહેવામાં આવે છે.
(૨) વિદ્યુત-કોષમાં બે ટર્મિનલ (ધ્રુવ) હોય છે.
(૧) વિદ્યુત પ્રવાહ ધાતુઓમાંથી પસાર થઈ શકે છે. ➡️ સાચું
(૨) વિદ્યુત પરિપથ બનાવવા માટે ધાતુના તારને બદલે શણની દોરી વાપરી શકાય છે. ➡️ ખોટું
(૩) વિદ્યુત પ્રવાહ થર્મોકોલની શીટમાંથી પસાર થઈ શકે છે. ➡️ ખોટું
ઉત્તર: આકૃતિમાં દર્શાવેલ પરિપથમાં બલ્બના બંને છેડાને સેલના એક જ ટર્મિનલ (ધ્રુવ) સાથે જોડવામાં આવ્યા હશે અથવા પરિપથમાં અવાહક પદાર્થ હોવાથી વિદ્યુત પ્રવાહ વહી શકતો નથી, તેથી બલ્બ પ્રકાશિત થતો નથી.
વિદ્યુત સુવાહક: લોખંડની ખીલી, તાંબાનો તાર, ચાવી, એલ્યુમિનિયમ ફોઇલ, સિક્કો.
વિદ્યુત અવાહક: રબર, પ્લાસ્ટિકની ફૂટપટ્ટી, લાકડાની પેન્સિલ, કાચની બંગડી, કાગળ.
ઉત્તર: રબર એ વિદ્યુતનું અવાહક છે. જ્યારે ઇલેક્ટ્રિશિયન જીવંત વિદ્યુત તાર સાથે કામ કરે છે, ત્યારે રબરના મોજાં તેને વિદ્યુતનો ઝટકો (શોક) લાગવાથી બચાવે છે. આથી સુરક્ષા માટે તેઓ મોજાં પહેરે છે.
--- અહીં એકમ ૯ "વિદ્યુત તથા પરિપથ" નું સંપૂર્ણ સોલ્યુશન પૂર્ણ થાય છે ---
વિદ્યુત અને પરિપથ
ધોરણ 6 | વિજ્ઞાન | એકમ 9 | Exam Guru
નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો! 🙏
આ ક્વિઝમાં આપણે 'વિદ્યુત અને પરિપથ'ના અદ્ભુત વિશ્વ વિશે જાણીશું. ક્વિઝ શરૂ કરતા પહેલા, તમારી સમજ વધુ સ્પષ્ટ કરવા માટે નીચે આપેલો વિડિયો ચોક્કસ જુઓ. વિડિયો જોયા બાદ જ ક્વિઝ શરૂ થશે.
પરિણામ પત્રક
અધ્યયન નિષ્પત્તિ (LO) મુજબ વિશ્લેષણ:
| અધ્યયન નિષ્પત્તિ (LO) | કોડ | સ્થિતિ |
|---|
✅ = ઉત્તમ (70% થી વધુ ગુણ)
❓ = મધ્યમ (50% - 70% ગુણ)
❌ = વધુ મહેનત જરૂરી (50% થી ઓછા ગુણ)
0 Comments