પ્રકરણ 7 : પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
(Transportation in Animals and Plants)
તમે અગાઉ શીખ્યાં છો કે બધા સજીવોને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે ખોરાક, પાણી અને ઑક્સિજનની જરૂર હોય છે. તેઓને આ બધું તેમનાં શરીરના એક ભાગથી બીજા ભાગમાં વહન કરવું જરૂરી છે. ઉપરાંત પ્રાણીઓને ઉત્સર્ગ પદાર્થો શરીરના જે ભાગમાંથી નિકાલ કરી શકાય ત્યાં પહોંચાડવા જરૂરી છે.
આ પ્રકરણમાં તમે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓમાં પદાર્થોનાં વહનનો અભ્યાસ કરશો.
7.1 પરિવહનતંત્ર (CIRCULATORY SYSTEM)
રુધિર (Blood)
રુધિર એ પ્રવાહી છે, જે રુધિરવાહિનીઓમાં વહે છે. તે પાચિત ખોરાકના ઘટકોનું નાના આંતરડાથી શરીરના વિવિધ ભાગો તરફ વહન કરે છે. તે ફેફસામાંથી ઓક્સિજનને શરીરના કોષો સુધી લઈ જાય છે. તે શરીરના ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો શરીરમાંથી નિકાલ પણ કરે છે.
રુધિર તરલ પદાર્થો (fluids) નું બનેલું હોય છે, જેને રુધિરરસ (plasma) કહે છે.
- રક્તકણ (RBC): આ લાલ રંજકકણ ‘હિમોગ્લોબિન’ ધરાવે છે. હિમોગ્લોબિન ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે અને શરીરના બધા ભાગો સુધી વહન કરે છે. હિમોગ્લોબિનની હાજરીને લીધે રુધિરનો રંગ લાલ હોય છે.
- શ્વેતકણો (WBC): આ કોષો શરીરમાં પ્રવેશતા જંતુઓ સામે લડે છે.
- ત્રાકકણો (Platelets): રુધિરનું ગંઠાવું (વાગ્યા પછી લોહી બંધ થવું) એ રુધિરમાં રહેલા ત્રાકકણોને આભારી છે.
રુધિરવાહિનીઓ (Blood Vessels)
શરીરમાં બે પ્રકારની રુધિરવાહિનીઓ આવેલી હોય છે:
- ધમની (Arteries): હૃદયમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર શરીરના વિવિધ ભાગો તરફ લઈ જાય છે. રુધિરનો પ્રવાહ ઝડપી અને વધુ દબાણે હોવાથી ધમનીની દીવાલ જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે.
- શિરા (Veins): કાર્બન ડાયૉક્સાઇડયુક્ત રુધિરને શરીરના તમામ ભાગોમાંથી હૃદય તરફ લઈ જાય છે. શિરાની દીવાલ પાતળી હોય છે અને તેમાં વાલ્વ આવેલા હોય છે જે રુધિરને માત્ર હૃદય તરફ જવા દે છે.
નાડી-ધબકાર (Pulse): ધમનીમાં રુધિર વહેવાના કારણે થતા થડકારાને નાડી-ધબકાર કહેવાય છે. આરામદાયી સ્થિતિમાં મનુષ્યનો નાડી દર 72 થી 80 પ્રતિ મિનિટ હોય છે.
અપવાદ: ફુપ્ફુસીય ધમની રુધિરને હૃદયમાંથી ફેફસાંમાં લઈ જાય છે (કાર્બન ડાયોક્સાઈડયુક્ત), અને ફુપ્ફુસીય શિરા ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર હૃદયમાં લાવે છે.
હૃદય (Heart)
હૃદય એ સતત ધબકતું અને પંપ તરીકે કાર્ય કરતું અંગ છે. તે ઉરસગુહામાં આવેલું છે અને નીચેની બાજુએથી થોડું ડાબી બાજુએ નમેલું હોય છે. હૃદયનું કદ હાથની મુઠ્ઠી જેટલું હોય છે.
હૃદયમાં ચાર ખંડો આવેલા છે:
- ઉપરના બે ખંડ: કર્ણકો (Atria)
- નીચેના બે ખંડ: ક્ષેપકો (Ventricles)
કર્ણકો અને ક્ષેપકો વચ્ચે પડદો હોવાને કારણે ઓક્સિજનયુક્ત અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડયુક્ત રુધિર ભેગું થતું નથી.
હૃદયના ધબકારા (Heart Beat)
હૃદયના ખંડોની દીવાલો સ્નાયુઓની બનેલી છે જે લયબદ્ધ સંકોચન અને વિકોચન કરે છે. આ લયબદ્ધ ગતિ એટલે હૃદયના ધબકારા. ડૉક્ટર ‘સ્ટેથોસ્કોપ’ સાધનની મદદથી હૃદયના ધબકારા સાંભળે છે.
7.2 પ્રાણીઓમાં ઉત્સર્જન (EXCRETION IN ANIMALS)
કોષો દ્વારા જે નકામા પદાર્થો ઉત્પન્ન થાય છે, તેનો શરીરમાંથી નિકાલ થવાની પ્રક્રિયાને ઉત્સર્જન કહે છે.
મનુષ્યમાં ઉત્સર્જનતંત્ર
મનુષ્યના ઉત્સર્જનતંત્રમાં નીચેના અંગોનો સમાવેશ થાય છે:
- મૂત્રપિંડ (Kidneys): રુધિરનું ગાળણ કરે છે.
- મૂત્રવાહિની (Ureters): મૂત્રને મૂત્રપિંડથી મૂત્રાશય સુધી લઈ જાય છે.
- મૂત્રાશય (Bladder): મૂત્રનો સંગ્રહ કરે છે.
- મૂત્રમાર્ગ અને મૂત્રછિદ્ર: મૂત્રને શરીરની બહાર કાઢે છે.
એક પુખ્ત વ્યક્તિ દિવસમાં આશરે 1 – 1.8 લિટર મૂત્ર ત્યાગ કરે છે. મૂત્રમાં 95% પાણી, 2.5% યુરિયા અને 2.5% અન્ય નકામા દ્રવ્યો હોય છે.
શું તમે જાણો છો?
- માછલીઓ એમોનિયા સ્વરૂપે કચરો કાઢે છે (સીધો પાણીમાં દ્રાવ્ય).
- પક્ષીઓ, ગરોળી, સાપ અર્ધઘન સફેદ યુરિક ઍસિડ કાઢે છે.
- મનુષ્યમાં મુખ્ય ઉત્સર્ગ દ્રવ્ય યુરિયા છે.
- મૂત્રપિંડ બગડે ત્યારે કૃત્રિમ રીતે રુધિર ગાળવાની પદ્ધતિને ડાયાલિસિસ કહે છે.
7.3 વનસ્પતિમાં ઘટકોનું વહન (TRANSPORT OF SUBSTANCES IN PLANTS)
પાણી અને ખનીજતત્ત્વોનું વહન
વનસ્પતિ મૂળ દ્વારા પાણી અને ખનીજક્ષારનું શોષણ કરે છે. મૂળમાં રહેલા મૂળરોમ સપાટીનો વિસ્તાર વધારે છે.
- જલવાહક પેશી (Xylem): વનસ્પતિમાં પાણી અને ખનીજક્ષારોનું વહન કરતી નળી જેવી રચના. તે મૂળથી પ્રકાંડ અને પર્ણો સુધી સળંગ જોડાયેલી હોય છે.
- અન્નવાહક પેશી (Phloem): પર્ણો દ્વારા તૈયાર થયેલો ખોરાક વનસ્પતિના અન્ય ભાગો સુધી લઈ જતી પેશી.
બાષ્પોત્સર્જન (Transpiration)
વનસ્પતિ પર્ણરંધ્ર દ્વારા પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણી બાષ્પ સ્વરૂપે બહાર કાઢે છે, આ ક્રિયાને બાષ્પોત્સર્જન કહે છે. બાષ્પોત્સર્જનથી એક ‘ખેંચાણ બળ’ (Suction pull) ઉભું થાય છે જે મૂળમાંથી પાણીને ઊંચા વૃક્ષોની ટોચ સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. તે વનસ્પતિને ઠંડક પણ આપે છે.
સ્વાધ્યાય (સંપૂર્ણ ઉકેલ)
| કૉલમ-I | કૉલમ-II (સાચો જવાબ) |
|---|---|
| (a) પર્ણરંધ્ર | (ii) બાષ્પોત્સર્જન |
| (b) જલવાહક પેશી | (iv) પાણીનું વહન |
| (c) મૂળરોમ | (i) પાણીનું શોષણ |
| (d) અન્નવાહક પેશી | (iii) ખોરાકનું વહન |
- (i) હૃદયમાંથી રુધિર શરીરના બધા ભાગો તરફ ધમની દ્વારા વહન પામે છે.
- (ii) હિમોગ્લોબિન એ રક્તકણ (RBC) કોષોમાં હાજર હોય છે.
- (iii) ધમની અને શિરાઓ રુધિરકેશિકાઓ ના જાળા સ્વરૂપે જોડાયેલ હોય છે.
- (iv) હૃદયનું લયબદ્ધ સંકોચન અને વિકોચન એ ધબકારા કહેવાય છે.
- (v) મનુષ્યમાં યુરિયા એ મુખ્ય ઉત્સર્ગ દ્રવ્ય છે.
- (vi) પરસેવો એ પાણી અને ક્ષાર ધરાવે છે.
- (vii) મૂત્રપિંડ એ પ્રવાહી સ્વરૂપે શરીરના કચરાનો નિકાલ કરે છે જેને મૂત્ર કહે છે.
- (viii) ઉસ્વેદન ખેંચાણ બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા રચાય છે જેથી પાણી ખૂબ જ ઊંચાઈ સુધી ઉપર જઈ શકે છે.
(a) વનસ્પતિમાં પાણી ______ દ્વારા વહન પામે છે.
જવાબ: (i) જલવાહક પેશી
(b) વનસ્પતિને ______ રાખીને પાણીનું શોષણ વધારી શકાય છે.
જવાબ: (iii) પંખા નીચે (કારણ કે પવનથી બાષ્પોત્સર્જન વધે છે).
કાર્યો:
- વાતાવરણ સાથે વાયુઓનો વિનિમય (ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડની આપ-લે) કરવો.
- બાષ્પોત્સર્જનની ક્રિયા દ્વારા વધારાના પાણીનો નિકાલ કરવો.
1. તે એક ચૂષક બળ (Suction pull) રચે છે, જેના કારણે મૂળ દ્વારા શોષાયેલું પાણી અને ખનીજતત્વો ઊંચા વૃક્ષોની ટોચ સુધી પહોંચી શકે છે.
2. તે વનસ્પતિને ગરમીમાં ઠંડક પણ પ્રદાન કરે છે.
- રુધિરરસ (Plasma): પ્રવાહી ભાગ.
- રક્તકણો (RBC): ઓક્સિજન વહન કરે છે.
- શ્વેતકણો (WBC): રોગો સામે રક્ષણ આપે છે.
- ત્રાકકણો (Platelets): રુધિર ગંઠાવવામાં મદદ કરે છે.
- તે શરીરના અંગોમાંથી આવેલું કાર્બન ડાયોક્સાઈડયુક્ત (અશુદ્ધ) રુધિર જમણા કર્ણક અને ક્ષેપક મારફતે ફેફસાંમાં મોકલે છે.
- ફેફસાંમાંથી આવેલું ઓક્સિજનયુક્ત (શુદ્ધ) રુધિર ડાબા કર્ણક અને ક્ષેપક મારફતે શરીરના તમામ ભાગોમાં પંપ કરે છે.
(વિદ્યાર્થી મિત્રો, અહીં તમારે પાઠ્યપુસ્તકની આકૃતિ 7.6 મુજબ મૂત્રપિંડ, મૂત્રવાહિની, મૂત્રાશય અને મૂત્રમાર્ગ દર્શાવતી આકૃતિ દોરવી.)
--- પ્રકરણ 7 સમાપ્ત ---
વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષક મિત્રો માટે સૂચના 🙏
ક્વિઝ શરૂ કરતા પહેલા આ એકમનો સમજૂતી વિડિયો જોવો અત્યંત આવશ્યક છે. વિડિયો જોવાથી **પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન** ના ખ્યાલો સ્પષ્ટ થશે અને તમે ક્વિઝના પ્રશ્નો આસાનીથી ઉકેલી શકશો.
0 Comments