મૌર્યયુગ: ચંદ્રગુપ્ત અને અશોક | 30 ગુણની સ્પેશિયલ ક્વિઝ (Std 6 to GPSC Level)

🌟 પાઠના મહત્વના મુદ્દા (Key Highlights)

1. ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય (ઈ.સ. પૂર્વે 321 થી 297)

• સ્થાપક: ચાણક્ય (કૌટિલ્ય) ની મદદથી નંદવંશના ધનનંદને હરાવી મૌર્યવંશની સ્થાપના કરી.
• વિજય: ગ્રીક રાજા સેલ્યુક્સ નિકેતરને હરાવી 4 પ્રદેશો (કાબુલ, કંદહાર, હેરાત, બલુચિસ્તાન) જીત્યા.
• મેગેસ્થનિસ: સેલ્યુક્સના રાજદૂત તરીકે ચંદ્રગુપ્તના દરબારમાં આવ્યા અને 'ઇન્ડિકા' પુસ્તક લખ્યું.
• સુદર્શન તળાવ: સૌરાષ્ટ્રના રાજ્યપાલ પુષ્યગુપ્તે ગિરનાર પર્વતમાંથી નીકળતી નદીઓ પર બંધ બાંધી સુદર્શન તળાવનું નિર્માણ કરાવ્યું.
• અંતિમ સમય: જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં જૈનધર્મ અપનાવી શ્રવણબેલગોડા (કર્ણાટક)માં ગાળ્યા.

2. બિંદુસાર (ઈ.સ. પૂર્વે 297 થી 273)

• ચંદ્રગુપ્તના પુત્ર. પિતાનું વિશાળ સામ્રાજ્ય યથાવત ટકાવી રાખ્યું.
• અશોકની અવંતિના અને સુશીમની તક્ષશિલાના રાજ્યપાલ તરીકે નિમણૂક કરી.
• ગ્રીક રાજાઓ સાથે મૈત્રીભર્યા સંબંધો રાખ્યા.

3. સમ્રાટ અશોક (ઈ.સ. પૂર્વે 273 થી 232)

• કલિંગનું યુદ્ધ: રાજ્યાભિષેકના 8માં વર્ષે (ઈ.સ. પૂર્વે 261) કલિંગ પર વિજય મેળવ્યો.
• હૃદય પરિવર્તન: યુદ્ધની ભયાનક ખુવારી જોઈ અશોકનું હૃદય પીગળી ગયું અને તેણે હંમેશ માટે યુદ્ધનો ત્યાગ કર્યો.
• બૌદ્ધ ધર્મ: ઉપગુપ્તના ઉપદેશથી બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કર્યો.
• ધર્મ પ્રચાર: પુત્ર મહેન્દ્ર અને પુત્રી સંઘમિત્રાને બૌદ્ધ ધર્મના પ્રચાર માટે સિલોન (શ્રીલંકા) મોકલ્યા.
• શિલાલેખો: અશોકના મોટા ભાગના અભિલેખોની ભાષા 'પ્રાકૃત' અને લિપિ 'બ્રાહ્મી' છે.

4. મૌર્યયુગનું વહીવટીતંત્ર

ચાણક્ય દ્વારા લખાયેલ 'અર્થશાસ્ત્ર'માં વહીવટીતંત્રની માહિતી મળે છે. કુલ 18 ખાતાઓ હતા, જેમાંથી મુખ્ય નીચે મુજબ છે:

વિભાગ (ખાતું)	ઉપરી (વડા)
ખેતી વિભાગ	સીતાધ્યક્ષ
લશ્કર ખાતું	સેનાની
ન્યાય ખાતું	પ્રદેશત્રી (મુખ્ય ન્યાયાધીશ)
વ્યાપાર ખાતું	પણ્યાધ્યક્ષ
દફતર ભંડાર	મહાઅક્ષપટલ
મુદ્રા (પાસપોર્ટ)	મુદ્રાધ્યક્ષ

📝 સ્વાધ્યાય (Exercise Solutions)

1. નીચે આપેલા પ્રશ્નોના વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો :

(1) ચંદ્રગુપ્તની તમામ સિદ્ધિઓમાં તેમના કયા ગુરુના માર્ગદર્શને ઘણો મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો?

→ (C) ગુરુ ચાણક્ય

(2) ચાણક્ય દ્વારા લખાયેલા કયા ગ્રંથમાંથી તે સમયની રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક વ્યવસ્થા અંગેની માહિતી મળી રહે છે?

→ (D) અર્થશાસ્ત્ર

(3) બિંદુસારે અશોકની કયા પ્રાંતના રાષ્ટ્રીય તરીકે નિમણૂક કરી હતી?

→ (A) અવંતિ

(નોંધ: સુશીમની તક્ષશિલામાં અને અશોકની અવંતિમાં નિમણૂક થઈ હતી.)

(4) અશોકે સંઘમિત્રાને બૌદ્ધધર્મના પ્રચાર માટે ક્યાં મોકલ્યા હતા?

→ (B) સિલોન

(નોંધ: સિલોન એટલે હાલનું શ્રીલંકા.)

(5) અશોકના મોટા ભાગના અભિલેખોની ભાષા (લિપિ) કઈ હતી?

→ (D) બ્રાહ્મી

(નોંધ: ભાષા પ્રાકૃત અને લિપિ બ્રાહ્મી હતી.)

2. ટૂંકમાં ઉત્તર આપો :

(1) સમ્રાટ અશોકનું વિશાળ સામ્રાજ્ય ક્યાં સુધી ફેલાયેલું હતું?

જવાબ: અશોકનું સામ્રાજ્ય વાયવ્ય સરહદે કંદહાર અને પેશાવરથી ઉત્તર ભારતમાં નેપાળ સુધી, દક્ષિણે મૈસુર (કર્ણાટક) સુધી, પશ્ચિમે ગુજરાત-સૌરાષ્ટ્ર સુધી અને પૂર્વમાં મગધ તેમજ કલિંગ (ઓડિશા) સુધી ફેલાયેલું હતું.

(2) સેલ્યુક્સ નિકેતર સાથેના યુદ્ધ બાદ ક્યાં પરિણામો આવ્યાં?

જવાબ: સેલ્યુક્સ નિકેતર સાથેના યુદ્ધ બાદ ચંદ્રગુપ્તને ચાર પ્રદેશો (કાબુલ, કંદહાર, હેરાત અને બલુચિસ્તાન) મળ્યા. સેલ્યુક્સે પોતાની પુત્રી હેલેનાને ચંદ્રગુપ્ત સાથે પરણાવી અને પોતાના રાજદૂત મેગેસ્થનિસને ચંદ્રગુપ્તના દરબારમાં મોકલ્યો.

(3) મૌર્ય સામ્રાજ્યને વહીવટી સરળતા ખાતર કેટલા વિભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું?

જવાબ: મૌર્ય સામ્રાજ્યને વહીવટી સરળતા ખાતર મુખ્ય ત્રણ વિભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું: (1) કેન્દ્રીય વહીવટીતંત્ર, (2) પ્રાંતીય વહીવટીતંત્ર, અને (3) પ્રાદેશિક (સ્થાનિક) વહીવટીતંત્ર.

(4) અશોકે ગૌતમ બુદ્ધના કયા-કયા સિદ્ધાંતોના પ્રચાર પર ભાર મૂક્યો?

જવાબ: અશોકે ગૌતમ બુદ્ધના પ્રેમ, દયા, કરુણા, અહિંસા, સદાચાર અને અનુકંપા જેવા સિદ્ધાંતોના પ્રચાર પર ભાર મૂક્યો.

(5) રાષ્ટ્રીય (રાજ્યપાલ) તરીકે નિમાયેલ અધિકારીનાં કાર્યો જણાવો.

જવાબ: રાષ્ટ્રીય (રાજ્યપાલ) તરીકે નિમાયેલ અધિકારીનાં મુખ્ય કાર્યો આ મુજબ હતા:

• સમગ્ર પ્રાંતમાં શાંતિ અને વ્યવસ્થાની જાળવણી કરવી.
• કરવેરા ઉઘરાવવા.
• રાજાના આદેશોનું પાલન કરાવવું.
• પ્રાંતમાં બનતા બનાવોથી સમ્રાટ (કેન્દ્ર)ને સતત વાકેફ રાખવા.

3. નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો :

(1) મેગેસ્થનીસ દ્વારા ઇન્ડિકા અને કલ્હણ દ્વારા મુદ્રારાક્ષસની રચના કરવામાં આવી હતી.

❌ ખોટું

(સુધારો: મુદ્રારાક્ષસની રચના વિશાખદત્તે કરી હતી.)

(2) ધમ્મ મહામાત્રનું કાર્ય જૈનધર્મનો પ્રચાર કરી પ્રજાનું નૈતિક ધોરણ ઊંચું લાવવાનું હતું.

❌ ખોટું

(સુધારો: તેમનું કાર્ય બૌદ્ધધર્મનો પ્રચાર કરવાનું હતું.)

(3) ચંદ્રગુપ્તે પોતાનો અંતિમ સમય શ્રવણબેલગોડામાં વિતાવ્યો હતો.

✅ ખરું

(4) બિંદુસારના સમયમાં મગધ મૌર્ય સામ્રાજ્યમાંથી સ્વતંત્ર થઈ ગયું.

❌ ખોટું

(સુધારો: બિંદુસારે સામ્રાજ્યને યથાવત ટકાવી રાખ્યું હતું.)

(5) અશોકે ઉપગુપ્તના ઉપદેશને અનુસરીને બૌદ્ધધર્મ અંગીકાર કર્યો.

✅ ખરું

STEP 1 📺 વિડિયો જુઓ અને સમજો

STEP 2 🧠 ફ્લેશ કાર્ડ્સ (56 પ્રશ્નો)

Loading...

Answer

1 / 56

STEP 3 🏆 સ્પેશિયલ ક્વિઝ (30 પ્રશ્નો)

ક્વિઝ માટે તમારી વિગત ભરો

વિદ્યાર્થીનું નામ:

શાળાનું નામ:

પ્રશ્ન: 1/30 ગુણ: 0

LO: 6.8.1

Question here...

🏅

CERTIFICATE OF ACHIEVEMENT

આ પ્રમાણપત્ર એનાયત કરવામાં આવે છે:

Student Name

School Name

તેમણે 'મૌર્યયુગ: ચંદ્રગુપ્ત અને અશોક' વિષય પર આયોજિત ઓનલાઇન ક્વિઝમાં ઉત્કૃષ્ટ દેખાવ કર્યો છે.

ગુણ: 00 / 30

વિષય: સામાજિક વિજ્ઞાન (ધો-6) Signature: Exam Guru