🏆 ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાન: બુદ્ધ અને મહાવીર (શાંતિની શોધમાં) | Online Quiz with Certificate

🌟 પાઠના મહત્વના મુદ્દા (Key Highlights)

1. ગૌતમ બુદ્ધ (Gautam Buddha)

• જન્મ: ઈ.સ. પૂર્વે 566માં.
• સ્થળ: કપિલવસ્તુ (નેપાળની તરાઈમાં), શાક્ય ગણરાજ્ય.
• માતા-પિતા: પિતા શુદ્ધોધન અને માતા માયાદેવી (પાલક માતા: ગૌતમી મહાપ્રજાપતિ).
• બાળપણનું નામ: સિદ્ધાર્થ.
• ગૃહત્યાગ: 30 વર્ષની વયે જ્ઞાનપ્રાપ્તિ માટે ઘર છોડ્યું.
• જ્ઞાનપ્રાપ્તિ (Enlightenment): બોધિગયામાં પીપળાના વૃક્ષ નીચે, વૈશાખી પૂર્ણિમાના દિવસે જ્ઞાન મળ્યું અને તેઓ 'બુદ્ધ' (જાગ્રત/જ્ઞાની) કહેવાયા.
• ઉપદેશ (ધર્મચક્રપ્રવર્તન): સૌપ્રથમ ઉપદેશ સારનાથમાં આપ્યો.
• મુખ્ય સિદ્ધાંત: 4 આર્ય સત્ય અને અષ્ટાંગિક માર્ગ.
• સુધારાઓ: ઈશ્વર અને આત્માનો ઈન્કાર, કર્મકાંડનો વિરોધ, ઊંચ-નીચના ભેદભાવનો વિરોધ, સ્ત્રીઓને સમાન હક.
• નિર્વાણ: 80 વર્ષની વયે કુશીનારામાં.

2. મહાવીર સ્વામી (Mahavir Swami)

• સ્થાન: જૈનધર્મના 24મા તીર્થંકર. (પ્રથમ: ઋષભદેવ, 23મા: પાર્શ્વનાથ).
• જન્મ: કુંડગ્રામ (વજ્જિ સંઘ), જ્ઞાતૃક ક્ષત્રિય વંશ.
• માતા-પિતા: પિતા સિદ્ધાર્થ અને માતા ત્રિશલાદેવી.
• બાળપણનું નામ: વર્ધમાન.
• ગૃહત્યાગ: 30 વર્ષની વયે.
• જ્ઞાનપ્રાપ્તિ (Kevalgyan): ઋજુપાલિક નદીના કિનારે 12 વર્ષની કઠોર તપશ્ચર્યા બાદ. ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો તેથી 'જિન' કહેવાયા.
• મુખ્ય ઉપદેશ: ત્રિરત્ન સિદ્ધાંત અને 5 મહાવ્રતો.
• સુધારાઓ: યજ્ઞ અને પશુહિંસાનો વિરોધ, પ્રાકૃત અને અર્ધમાગ્ધી ભાષામાં ઉપદેશ.
• નિર્વાણ: 72 વર્ષની વયે પાવાપુરીમાં.

📝 સ્વાધ્યાય (Exercise Solutions)

1. નીચે આપેલા પ્રશ્નોના વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો :

(1) ગૌતમ બુદ્ધે સૌપ્રથમ ઉપદેશ ક્યાં આપ્યો?

→ (B) સારનાથ

(નોંધ: જ્ઞાનપ્રાપ્તિ બાદ બુદ્ધ સારનાથ ગયા અને ત્યાં પાંચ બ્રાહ્મણ મિત્રોને પ્રથમ ઉપદેશ આપ્યો.)

(2) ગૌતમ બુદ્ધ કઈ જગ્યાએ નિર્વાણ પામ્યા હતા?

→ (C) કુશીનારા

(નોંધ: 80 વર્ષની વયે કુશીનારામાં તેમનું અવસાન થયું.)

(3) મહાવીર સ્વામીની માતાનું નામ શું હતું?

→ (A) ત્રિશલાદેવી

(નોંધ: તેમના પિતા સિદ્ધાર્થ અને માતા ત્રિશલાદેવી હતાં.)

(4) મહાવીર સ્વામીનો જન્મ ક્યાં થયો હતો?

→ (B) કુંડગ્રામ

(નોંધ: વજ્જિ સંઘના ગણરાજ્ય કુંડગ્રામમાં તેમનો જન્મ થયો હતો.)

(5) મહાવીર સ્વામીએ લોકોને પોતાનો ઉપદેશ કઈ ભાષામાં આપ્યો?

→ (B) પ્રાકૃત અને અર્ધમાગ્ધી

(નોંધ: તેમણે લોકભાષામાં ઉપદેશ આપ્યો જેથી લોકો સમજી શકે.)

2. ટૂંકમાં ઉત્તર આપો :

(1) ગૌતમ બુદ્ધનો મુખ્ય ઉપદેશ શું હતો?

જવાબ: ગૌતમ બુદ્ધે સંસારનાં દુઃખોમાંથી મુક્તિ મેળવવા સરળ ઉપદેશ આપ્યો. તેમના મતે મુખ્ય ચાર આર્ય સત્ય નીચે મુજબ છે:

• સંસાર દુઃખમય છે.
• દુઃખનું કારણ તૃષ્ણા (ઈચ્છા) છે.
• દુઃખનો નાશ તૃષ્ણાનો ત્યાગ છે.
• અષ્ટાંગિક માર્ગ અપનાવવાથી તૃષ્ણાનો ત્યાગ થાય છે.

(2) મહાવીર સ્વામીનો મુખ્ય ઉપદેશ શું હતો?

જવાબ: મહાવીર સ્વામીનો મુખ્ય ઉપદેશ 'ત્રિરત્ન સિદ્ધાંત' (સમ્યક દર્શન, સમ્યક જ્ઞાન, સમ્યક આચરણ) તરીકે ઓળખાય છે. તેમણે જીવન જીવવા માટે પાંચ વ્રતોનો ઉપદેશ આપ્યો હતો: અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, અપરિગ્રહ અને બ્રહ્મચર્ય.

(3) જૈનધર્મએ કયાં પાંચ મહાવ્રતો આપ્યાં?

જવાબ: જૈનધર્મએ આપેલા પાંચ મહાવ્રતો નીચે મુજબ છે:

• અહિંસા: મન, વચન કે કર્મથી હિંસા ન કરવી.
• સત્ય: હંમેશાં સત્યનું પાલન કરવું.
• અસ્તેય: ચોરી ન કરવી (કોઈની વસ્તુ પૂછ્યા વગર ન લેવી).
• અપરિગ્રહ: જરૂરિયાત કરતાં વધારે સંગ્રહ ન કરવો.
• બ્રહ્મચર્ય: સાધુઓ અને સાધ્વીઓએ બ્રહ્મચર્ય પાળવું.

3. નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો :

(અ) બુદ્ધ અને જૈન બંને ધર્મએ લોકોને શાંતિ અને અહિંસાનો માર્ગ અપનાવવા અનુરોધ કર્યો.

✅ ખરું

(બ) બુદ્ધ દ્વારા પ્રથમ ઉપદેશ બોધિગયામાં આપવામાં આવેલ.

❌ ખોટું

(સુધારો: પ્રથમ ઉપદેશ સારનાથમાં આપ્યો હતો. બોધિગયામાં જ્ઞાન મળ્યું હતું.)

(ક) બુદ્ધને સારનાથમાં જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું હતું.

❌ ખોટું

(સુધારો: જ્ઞાન બોધિગયામાં પ્રાપ્ત થયું હતું.)

4. યોગ્ય ઉત્તર આપો :

(1) ગૌતમ બુદ્ધ અને મહાવીર સ્વામીના ઉપદેશમાં શું સમાનતા હતી?

જવાબ: બંનેના ઉપદેશમાં નીચે મુજબની સમાનતા હતી:

• બંનેએ કર્મકાંડ, યજ્ઞ અને પશુહિંસાનો સખત વિરોધ કર્યો.
• બંનેએ ઈશ્વરના અસ્તિત્વને નકારીને 'કર્મ' અને 'સદાચાર' પર ભાર મૂક્યો.
• બંનેએ સમાજમાં વ્યાપેલા ઊંચ-નીચના ભેદભાવોનો વિરોધ કર્યો.
• બંનેએ સ્ત્રીઓને સમાન અધિકાર અને સન્માન આપવાની વાત કરી.
• બંનેએ સંસ્કૃતને બદલે લોકભાષા (પાલિ અને પ્રાકૃત)માં ઉપદેશ આપ્યો.
• બંનેએ અહિંસાને પરમ ધર્મ માન્યો.

(2) ગૌતમ બુદ્ધના સમયમાં કયાં અનિષ્ટો જોવા મળતાં હતાં?

જવાબ: ગૌતમ બુદ્ધના સમયમાં સમાજમાં નીચે મુજબના દૂષણો અને અનિષ્ટો જોવા મળતાં હતાં:

• ધર્મના નામે પુષ્કળ કર્મકાંડ અને ખર્ચાળ યજ્ઞો થતા હતા.
• યજ્ઞોમાં પશુઓની હિંસા કરવામાં આવતી હતી.
• સમાજ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એમ ચાર વર્ણોમાં વહેંચાયેલો હતો, જેના કારણે ઊંચ-નીચના ભેદભાવો ખૂબ હતા.
• સ્ત્રીઓને પૂરતું સન્માન કે અધિકાર મળતા ન હતા.
• ધર્મનું જ્ઞાન કઠિન સંસ્કૃત ભાષામાં હોવાથી સામાન્ય લોકો સમજી શકતા ન હતા.

નમસ્કાર વિદ્યાર્થી મિત્રો અને શિક્ષક મિત્રો,

આજે આપણે ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાનના ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણ "શાંતિની શોધમાં: બુદ્ધ અને મહાવીર" વિશે શીખીશું. આ પોસ્ટમાં તમારી તૈયારી માટે એક વિશેષ 3-Step પદ્ધતિ તૈયાર કરવામાં આવી છે:

1. STEP 1: વિડિયો દ્વારા સમજૂતી મેળવો.

2. STEP 2: 50 ફ્લેશ કાર્ડ્સ દ્વારા ઝડપી પુનરાવર્તન કરો.

3. STEP 3: 30 ગુણની ઓનલાઇન ક્વિઝ આપો અને તમારા નામ વાળું સર્ટિફિકેટ મેળવો.

શું તમે તૈયાર છો? તો નીચે આપેલ ક્વિઝ શરૂ કરો! 👇

STEP 1 📺 વિડિયો: શાંતિની શોધમાં

STEP 2 🧠 ફ્લેશ કાર્ડ્સ (યાદશક્તિ વધારો)

🤔
પ્રશ્ન લોડ થઈ રહ્યો છે...

જવાબ

Card 1 / 50

STEP 3 🏆 ઓનલાઇન ક્વિઝ (30 ગુણ)

સ્વાગત છે!

ક્વિઝ શરૂ કરવા માટે તમારી વિગતો ભરો.

વિદ્યાર્થીનું નામ:

શાળાનું નામ:

પ્રશ્ન: 1/30 ગુણ: 0

LO: ઇતિહાસ

Question goes here...

🏅

CERTIFICATE OF ACHIEVEMENT

આ પ્રમાણપત્ર એનાયત કરવામાં આવે છે:

Student Name

School Name

તેમણે 'બુદ્ધ અને મહાવીર' વિષયની ક્વિઝમાં ઉત્કૃષ્ટ દેખાવ કર્યો છે.

ગુણ: 00 / 30

✅ સિદ્ધ કરેલ અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (LOs):
ઐતિહાસિક સ્ત્રોત, ધાર્મિક સુધારણા, સમાનતા અને બંધુત્વના મૂલ્યો

www.examguru.com | Date: