📚 ગુજરાતી વ્યાકરણ સિરીઝ-1: 'સંજ્ઞા' ના પ્રકારો શીખો પળવારમાં! (Magic cards)

📚 વ્યાકરણનો ડર હવે થશે દૂર!

નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો! Exam Guru શરૂ કરી રહ્યું છે "ગુજરાતી વ્યાકરણ સિરીઝ".

આજે આપણે ભાગ-1 માં શીખીશું: "સંજ્ઞા અને તેના પ્રકારો".
ગોખવાની જરૂર નથી! નીચે આપેલા ડિજિટલ કાર્ડ્સ પર ક્લિક કરો, ઉદાહરણ જુઓ અને નક્કી કરો કે તે કઈ સંજ્ઞા છે. પછી કાર્ડ પલટાવીને જવાબ તપાસો.

👇 ચાલો, રમતા-રમતા વ્યાકરણ શીખીએ! 👇

ગુજરાતી વ્યાકરણ : સંજ્ઞા (Noun)

1. પ્રસ્તાવના અને વ્યાખ્યા

સંજ્ઞા એટલે શું?
ભાષા વ્યવહારમાં ઓળખ માટે જે શબ્દો વપરાય છે તેને વ્યાકરણની પરિભાષામાં 'સંજ્ઞા' કહેવામાં આવે છે. અંગ્રેજીમાં તેને 'Noun' અને હિન્દીમાં 'संज्ञा' કહે છે.

વ્યાખ્યા: "કોઈપણ વ્યક્તિ, વસ્તુ, પદાર્થ, ગુણ, ક્રિયા, સ્થળ કે જાતિને ઓળખવા માટે જે નામ આપવામાં આવ્યું છે, તે શબ્દને **'સંજ્ઞા'** કહે છે."

ટૂંકમાં યાદ રાખો: "નામ એટલે જ સંજ્ઞા."

2. સંજ્ઞાના મુખ્ય પ્રકારો

ગુજરાતી ભાષામાં સંજ્ઞાના મુખ્ય **પાંચ** પ્રકારો છે:

1. વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞા (Proper Noun)
2. જાતિવાચક સંજ્ઞા (Common Noun)
3. સમૂહવાચક સંજ્ઞા (Collective Noun)
4. દ્રવ્યવાચક સંજ્ઞા (Material Noun)
5. ભાવવાચક સંજ્ઞા (Abstract Noun)

વિસ્તૃત સમજૂતી અને ઉદાહરણો

(1) વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞા (Proper Noun)

વ્યાખ્યા: જ્યારે કોઈ શબ્દ દ્વારા કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ, પ્રાણી કે પદાર્થને સૂચવવામાં આવે ત્યારે તેને વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞા કહે છે. આ નામ તે વ્યક્તિ કે વસ્તુને બીજી સમાન વસ્તુઓથી અલગ પાડે છે.

10 ઉદાહરણો:

• ગાંધીજી આપણા રાષ્ટ્રપિતા છે.
• હિમાલય ભારતનો પર્વત છે.
• ગંગા પવિત્ર નદી છે.
• અમદાવાદ મોટું શહેર છે.
• ચેતક મહારાણા પ્રતાપનો ઘોડો હતો.
• ગીતા પવિત્ર ગ્રંથ છે.
• સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ લોખંડી પુરુષ હતા.
• તાજમહેલ આગ્રામાં આવેલો છે.
• રમેશ હોશિયાર વિદ્યાર્થી છે.
• સોમનાથ મહાદેવનું મંદિર છે.

(2) જાતિવાચક સંજ્ઞા (Common Noun)

વ્યાખ્યા: જ્યારે કોઈ શબ્દ આખા વર્ગ કે સમૂહને લાગુ પડતો હોય અને તે વર્ગની દરેક વ્યક્તિ કે વસ્તુને તે નામથી ઓળખી શકાય, ત્યારે તેને જાતિવાચક સંજ્ઞા કહે છે.

10 ઉદાહરણો:

• આ પર્વત ખૂબ ઊંચો છે. (કોઈપણ પર્વત હોઈ શકે).
• નદી લોકમાતા કહેવાય છે.
• વર્ગમાં વિદ્યાર્થીઓ ભણે છે.
• જંગલમાં વાઘ રહે છે.
• બગીચામાં સુંદર ફૂલ ખીલ્યા છે.
• શિક્ષક જ્ઞાન આપે છે.
• પુસ્તક જ્ઞાનનો ભંડાર છે.
• ગાય પાલતુ પ્રાણી છે.
• શહેર માં પ્રદૂષણ વધ્યું છે.
• વૃક્ષ આપણને છાંયડો આપે છે.

(3) સમૂહવાચક સંજ્ઞા (Collective Noun)

વ્યાખ્યા: જે સંજ્ઞા કોઈ એક વ્યક્તિ કે પદાર્થને નહીં, પરંતુ આખા સમૂહને કે ટોળાને દર્શાવે છે, તેને સમૂહવાચક સંજ્ઞા કહે છે. આ શબ્દ એકવચનમાં હોવા છતાં અર્થ બહુવચનનો આપે છે.

10 ઉદાહરણો:

• સૈનિકોનું સૈન્ય કૂચ કરી રહ્યું છે.
• ચાવીઓનું ઝૂમખું ખોવાઈ ગયું.
• ગાયોનું ધણ ગામ તરફ જઈ રહ્યું છે.
• લોકોનું ટોળું ભેગું થયું.
• લાકડાનો ભારો લઈ ખેડૂત આવ્યો.
• અનાજનો ઢગલો પડ્યો છે.
• પક્ષીઓનું ટોળું આકાશમાં ઉડે છે.
• વિદ્યાર્થીઓનો વર્ગ શાંત બેઠો છે.
• ન્યાયાધીશોની પેનલ નિર્ણય લેશે.
• ટીમ ઈન્ડિયાની ટીમ જીતી ગઈ.

(4) દ્રવ્યવાચક સંજ્ઞા (Material Noun)

વ્યાખ્યા: જે પદાર્થો ગણી શકાતા નથી પણ માપી કે તોલી શકાય છે, તેવા દ્રવ્ય પદાર્થોને દ્રવ્યવાચક સંજ્ઞા કહે છે. (જેમ કે ધાતુ, અનાજ, પ્રવાહી).

10 ઉદાહરણો:

• મને થોડું પાણી આપો.
• સોનું કિંમતી ધાતુ છે.
• ખેડૂતે ઘઉં પકવ્યા.
• ગાયનું દૂધ પૌષ્ટિક હોય છે.
• લોખંડ મજબૂત હોય છે.
• શાકમાં થોડું તેલ ઉમેરો.
• ખાંડ મીઠી લાગે છે.
• ઘી સ્વાસ્થ્ય માટે સારું છે.
• કાપડ નો વેપાર વધ્યો છે.
• ચોખા નો ભાવ વધી ગયો.

(5) ભાવવાચક સંજ્ઞા (Abstract Noun)

વ્યાખ્યા: જે સંજ્ઞાને જોઈ કે સ્પર્શી શકાતી નથી, માત્ર અનુભવી શકાય છે; જેમાં ગુણ, ક્રિયા કે સ્થિતિનો ભાવ હોય, તેને ભાવવાચક સંજ્ઞા કહે છે.

10 ઉદાહરણો:

• ગાંધીજી સત્ય ના પૂજારી હતા.
• બાળપણની યાદો મીઠી હોય છે.
• ક્રોધ માણસનો શત્રુ છે.
• એના ચહેરા પર ખુશી દેખાતી હતી.
• ગરીબી મોટી સમસ્યા છે.
• પ્રમાણિકતા શ્રેષ્ઠ નીતિ છે.
• તમારી બહાદુરી વખાણવાલાયક છે.
• માતાનો પ્રેમ અજોડ છે.
• ઠંડી માં ગરમ કપડાં પહેરવા જોઈએ.
• ઊંઘ સારી તબિયત માટે જરૂરી છે.

3. વિકારી અને અવિકારી સંજ્ઞા (વધારાની માહિતી)

વિકારી સંજ્ઞા: જે સંજ્ઞા લિંગ કે વચન પ્રમાણે બદલાય. (દા.ત. છોકરો, છોકરી, છોકરું, કાપડું, કાપડી).

અવિકારી સંજ્ઞા: જે સંજ્ઞા લિંગ કે વચન બદલાતાં પણ પોતાનું રૂપ ન બદલે. (દા.ત. ખેતર, રાજા, નદી, લાડુ).

--- આ લેખ વિદ્યાર્થીઓની ઊંડાણપૂર્વકની સમજ માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે ---

હિમાલય

કઈ સંજ્ઞા છે?

વ્યક્તિવાચક

ચોક્કસ પર્વતનું નામ છે.

પર્વત

કઈ સંજ્ઞા છે?

જાતિવાચક

આખી જાતિ (બધા પર્વતો) સૂચવે છે.

દૂધ

કઈ સંજ્ઞા છે?

દ્રવ્યવાચક

જેને ગણી ન શકાય, પણ માપી શકાય.

ટોળું

કઈ સંજ્ઞા છે?

સમૂહવાચક

ઘણા લોકોનો સમૂહ દર્શાવે છે.

સત્ય

કઈ સંજ્ઞા છે?

ભાવવાચક

જેને જોઈ ન શકાય, માત્ર અનુભવી શકાય.

ગાંધીજી

કઈ સંજ્ઞા છે?

વ્યક્તિવાચક

એક ચોક્કસ વ્યક્તિનું નામ છે.

નદી

કઈ સંજ્ઞા છે?

જાતિવાચક

કોઈ એક નદી નહિ, પણ આખી જાતિ.

સોનું (Gold)

કઈ સંજ્ઞા છે?

દ્રવ્યવાચક

ધાતુ હંમેશા દ્રવ્યવાચકમાં આવે.

સૈન્ય (Army)

કઈ સંજ્ઞા છે?

સમૂહવાચક

સૈનિકોના સમૂહને સૈન્ય કહેવાય.

ઠંડી

કઈ સંજ્ઞા છે?

ભાવવાચક

સ્પર્શથી અનુભવાય, જોઈ ન શકાય.

વૃક્ષ

કઈ સંજ્ઞા છે?

જાતિવાચક

લીમડો કે વડ નહિ, પણ સામાન્ય નામ.

ઝૂમખું

કઈ સંજ્ઞા છે?

સમૂહવાચક

દ્રાક્ષ કે ચાવીઓનો સમૂહ.

Series 1: Nouns (Exam Guru)

આગળના ભાગમાં શું શીખવું છે?

આ હતી સિરીઝ-1. ટૂંક સમયમાં અમે લાવીશું "વિશેષણ અને તેના પ્રકારો".
જોડાએલા રહો Exam Guru સાથે!