ગુજરાતી વ્યાકરણ: અલંકાર ક્વિઝ (Alankar Quiz) | Online Test for NMMS, CET & Std 6 to 10

ગુજરાતી વ્યાકરણ : અલંકાર (Alankar)

1. પ્રસ્તાવના અને વ્યાખ્યા

અલંકાર એટલે શું?
'અલંકાર' શબ્દ સંસ્કૃત ભાષામાંથી ઉતરી આવ્યો છે. તેનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે - 'આભૂષણ' કે 'ઘરેણું'.

વ્યાખ્યા: "જેમ શરીરની સુંદરતા વધારવા માટે ઘરેણાં પહેરવામાં આવે છે, તેમ ભાષાની શોભા અને સુંદરતા વધારવા માટે જે ભાષાકીય પ્રયુક્તિઓનો ઉપયોગ થાય છે, તેને **'અલંકાર'** કહે છે."

2. અલંકારના મુખ્ય પ્રકારો

ગુજરાતી ભાષામાં અલંકારના મુખ્ય **બે** પ્રકાર છે:

1. શબ્દાલંકાર (Shabdalankar): જેમાં શબ્દ કે વર્ણના કારણે ભાષામાં ચમત્કૃતિ કે લય સર્જાય.
2. અર્થાલંકાર (Arthalankar): જેમાં અર્થના કારણે ભાષામાં સચોટતા કે સુંદરતા આવે.

વિભાગ-1 : શબ્દાલંકાર (Shabdalankar)

જ્યારે વાક્ય કે પંક્તિમાં શબ્દો કે વર્ણોની એવી ગોઠવણી થાય કે જેનાથી સાંભળવામાં મધુરતા અને લય ઉદ્ભવે, તેને શબ્દાલંકાર કહે છે.

(1) વર્ણાનુપ્રાસ કે વર્ણસગાઈ અલંકાર (Varnanupras)

વ્યાખ્યા: કાવ્યની પંક્તિ કે વાક્યમાં એકનો એક વર્ણ (અક્ષર) શબ્દના આરંભે બે કે તેથી વધુ વખત આવે ત્યારે 'વર્ણાનુપ્રાસ' અલંકાર બને છે.

ઉદાહરણો:

• કામિની કોકિલા કેલી કૂજન કરે. ('ક' વર્ણનું પુનરાવર્તન)
• કાળા કરમનો કાળો મોહન કાળું એનું કામ.
• ભૂખથીયે ભૂંડી ભીખ છે.
• નટવર નિરખ્યાં નેન.
• સાગર સમ્રાટ સબળ સેવક.
• મીઠા મધુ ને મીઠા મેહુલા રે લોલ.
• પરમ પવિત્ર પાપ વિનાનો.
• ચંદુએ ચાચીને ચાંદીની ચમચીથી ચટણી ચટાડી.
• પીગળે પીગળે પડછાયાના પહાડ.
• કાશી માએ કામ કાઢ્યું, કોળુંનું કચુંબર કર્યું.

(2) યમક અથવા શબ્દાનુપ્રાસ અલંકાર (Yamak / Shabdanupras)

વ્યાખ્યા: જ્યારે પંક્તિમાં એક સરખા ઉચ્ચારવાળા શબ્દો (શબ્દખંડો) વારંવાર આવે, પરંતુ તેનો અર્થ અલગ અલગ થતો હોય (અથવા માત્ર નાદ-સૌંદર્ય હોય) ત્યારે યમક કે શબ્દાનુપ્રાસ બને છે.

ઉદાહરણો:

• જવાની તો જવાની. (પહેલી 'જવાની' = યુવાની, બીજી 'જવાની' = જતી રહેવાની)
• અખાડામાં જવાના મેં ઘણીવાર અખાડા કર્યા છે.
• નકશામાં જોયું તો ક્યાંય નકશા (ભાગ્ય) ન મળ્યા.
• તપેલી તપેલી છે, ત્યાં તું તપેલી ક્યાં આવી?
• માયાની છાયામાંથી કાયાને મુક્ત કરવા ગોવિંદરાયની માયા કરો.
• સુલતાન! આ જાન (જીવ) લઈને જાન (વરઘોડો) માં જાઓ.
• ગાજે છે ગીત જ્યાં હેતના, રંગે છે રંગ હેતના.
• હળવે હળવે હળવે હરજી મારે મંદિરિયે પધાર્યા.
• પાયા વિનાનું મકાન કેવું, માયા વિનાનું મકાન કેવું?
• મનગમતી હતી તે, હવે મન ગમતી નથી.

(3) આંતરપ્રાસ કે પ્રાસસાંકળી અલંકાર (Pras-sakli)

વ્યાખ્યા: જ્યારે પહેલા ચરણના છેલ્લા શબ્દ અને બીજા ચરણના પહેલા શબ્દ વચ્ચે પ્રાસ (Rhyme) મળે ત્યારે 'આંતરપ્રાસ' કે 'પ્રાસસાંકળી' અલંકાર બને છે.

ઉદાહરણો:

• વિદ્યા ભણિયો જેહ, તેહ ઘેર વૈભવ રૂડો.
• જાણી લે જગદીશ, શીશ સદગુરુને નામી.
• મહેતાજી આવ્યા, લવ્યા પ્રસાદ ને કર્યું ઓચ્છવ.
• ઘેર પધાર્યા હરિજન, ગાન હોય ત્યાં જબરું.
• વાત વહેતી થાય ન્યારી, પ્યારી પ્યારી આ દુનિયા.
• પ્રેમ પદાર્થ અમો, પામીએ વામો જન્મમરણ જંજાળ.
• હરિના જન તો મુક્તિ ન માગે, માગે જનમોજનમ અવતાર.
• તમારા પ્રતાપે, છાપે નામ છપાય છે.
• સરસ સતનામ બોલે, ખોલે મનના દ્વાર.
• વાત વહેતી ન્યારી, પ્યારી પ્યારી આ દુનિયા.

(4) અંત્યાનુપ્રાસ અલંકાર (Antyanupras)

વ્યાખ્યા: કાવ્યની પંક્તિઓના અંતે સમાન ઉચ્ચારવાળા શબ્દો આવે ત્યારે 'અંત્યાનુપ્રાસ' અલંકાર બને છે.

ઉદાહરણો:

• જેની જશોદા માવલડી, ચરાવે ગોકુળ ગાવલડી.
• દૂરથી આવ્યા છો, તો ઉતાવળા શ્વાસે, ન પૂછશો કે કેમ છો?
• વૈષ્ણવજન તો તેને રે કહીએ, જે પીડ પરાઈ જાણે રે.
• રે પંખીડા સુખથી ચણજો, ગીત વા કાંઈ ગાજો.
• જ્યાં જ્યાં વસે એક ગુજરાતી, ત્યાં ત્યાં સદાકાળ ગુજરાત.
• ઉજ્જડ ખેડે બાજ્યો ઢોલ, અંધ અંધારું કાચબો ને ગોળ.
• ભયની કાયાને ભુજા નથી, નથી વળી સંશયને પાંખ.
• જોજો રે મોટાના બોલ, ઉજ્જડ ખેડે બાજ્યો ઢોલ.
• સૌ ચલો જીતવા જંગ, બ્યૂગલો વાગે; યા હોમ કરીને પડો, ફતેહ છે આગે.
• આપબળે એકલ ખૂણે, ધૂપ બધે પ્રસરંત; જગમાં એવા જનમિયા, અગરબત્તી ને સંત.

વિભાગ-2 : અર્થાલંકાર (Arthalankar)

સમજવા જેવા પારિભાષિક શબ્દો:

1. ઉપમેય (Upameya)	જે વસ્તુ કે વ્યક્તિની સરખામણી કરવાની હોય તે. (મુખ્ય વિષય)
2. ઉપમાન (Upaman)	જેની સાથે સરખામણી કરવાની હોય તે. (શ્રેષ્ઠ વસ્તુ)
3. સાધારણ ધર્મ	બંને વચ્ચે રહેલો સમાન ગુણ.
4. ઉપમાવાચક શબ્દ	સરખામણી સૂચવતો શબ્દ (જેવો, સમું, સરીખું).

(1) ઉપમા અલંકાર (Upama)

વ્યાખ્યા: જ્યારે ઉપમેયને ઉપમાન સાથે સરખાવવામાં આવે (જેવો, જેવી, સમો, સરીખું, તુલ્ય શબ્દો વપરાય) ત્યારે ઉપમા અલંકાર બને છે.

ઉદાહરણો:

• દમયંતીનું મુખ ચંદ્ર જેવું સુંદર છે.
• ભીમ જેવી ગદા કોની પાસે છે?
• શિશુ સમાન ગણી સહદેવને.
• ડોસાની ડાઘાવાળી ત્વચા કોથળા જેવી ખરબચડી હતી.
• પુરુષોની માફક સ્ત્રીઓ પણ કેળવણી લઈ શકે છે.
• અમારા દાદા વિપુલ વડના ઝુંડ સરખા.
• જળ ભરેલી વાદળી સી આ આંખડી.
• દેવળ સામું દિલ છે મારું.
• નાગરવેલીના પાન જેવું શરીર છે.
• એની વાણી અમૃત સમી મીઠી છે.

(2) રૂપક અલંકાર (Rupak)

વ્યાખ્યા: ઉપમેય અને ઉપમાનને એકરૂપ દર્શાવવામાં આવે (બંને એક જ છે તેમ કહેવાય) ત્યારે રૂપક અલંકાર બને છે. (અહીં 'જેવું' શબ્દ વપરાતો નથી).

ઉદાહરણો:

• બપોર એક મોટું શિકારી કૂતરું છે.
• જીવનવાડી કરમાઈ ગઈ. (જીવનરૂપી વાડી)
• અમેરે સૂકાં રૂનું પૂમડું.
• મનનો મોરલો થનગાટ કરે છે.
• છકડો પાણીપંથો ઘોડો થઈ ગયો.
• વદનસુધાકરને રહું નિહાળી. (મુખરૂપી ચંદ્ર)
• સ્વામીજી તો આખા સમાજના થાંભલા હતા.
• તમે માનવતાના મહેકતા ફૂલ છો.
• સંસારસાગર તરવો દોહ્યલો છે.
• ભરી લો શ્વાસમાં સુગંધનો દરિયો.

(3) ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર (Utpreksha)

વ્યાખ્યા: જ્યારે ઉપમેય જાણે ઉપમાન હોય તેવી 'સંભાવના' કે 'કલ્પના' કરવામાં આવે ત્યારે ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર બને છે. (ઓળખ: જાણે, રખે, શકે).

ઉદાહરણો:

• હૈયું જાણે હિમાલય.
• દમયંતીનું મુખ જાણે પૂનમનો ચંદ્ર.
• આ ડાળીઓ જાણે રસ્તા પર ઝૂકી રહી છે.
• કાયાના સરોવર જાણે હેલે ચઢ્યા.
• લોચન જાણે પદ્મપાંખડી.
• તે તો એમ દોડ્યો જાણે પવન.
• હિંમત જાણે સાક્ષાત વીરતા.
• પથ્થર થરથર ધ્રૂજે જાણે એનામાં જીવ આવ્યો.
• એનું શરીર જાણે ફુલોનો દડો.
• વૃક્ષો જાણે ઋષિઓ ધ્યાન ધરીને બેઠા હોય.

(4) વ્યતિરેક અલંકાર (Vyatirek)

વ્યાખ્યા: જ્યારે ઉપમેયને ઉપમાન કરતા પણ ચડિયાતું (શ્રેષ્ઠ) બતાવવામાં આવે ત્યારે વ્યતિરેક અલંકાર બને છે.

ઉદાહરણો:

• તલવારથી તેજ તારી આંખડી છે.
• એનું શરીર તો ફૂલથીયે હલકું છે.
• હલકાં તો પારેવાની પાંખથી, મહાદેવથીય મોટાજી.
• સુદામાના વૈભવ આગળ કુબેર તે કોણ માત્ર?
• ગંગાના નીર તો વધે ઘટે રે લોલ, સરખો એ પ્રેમનો પ્રવાહ રે.
• એના બોલ સાકરથીય મીઠા છે.
• કમળ થકી કોમળું રે, બહેની અંગ છે એનું.
• વર્ષે ઘડીક વ્યોમ વાદળી રે લોલ, માડીનો મેઘ બારેમાસ રે.
• કાળને પણ ઠોકર મારીને ચાલનારા અમે.
• ચંદ્ર પણ તારા મુખ આગળ ઝાંખો લાગે છે.

(5) અનન્વય અલંકાર (Ananvay)

વ્યાખ્યા: જ્યારે ઉપમેયને ઉપમાન તરીકે જ રજૂ કરવામાં આવે (સરખામણી કરવા બીજું કોઈ મળે જ નહીં) ત્યારે અનન્વય અલંકાર બને છે.

ઉદાહરણો:

• મા તે મા, બીજા બધા વગડાના વા.
• ગાંધીજી એટલે ગાંધીજી.
• હિમાલય તે હિમાલય.
• સાગર એટલે સાગર.
• તું એટલે તું જ.
• મનુષ્ય તે મનુષ્ય.
• રામ રાવણનું યુદ્ધ તે રામ રાવણનું યુદ્ધ.
• ગુજરાત તે ગુજરાત.
• સ્વર્ગની તોલે તો સ્વર્ગ જ આવે.
• તારી જોડ હવે જડે તેમ નથી, તું તે તું જ.

(6) શ્લેષ અલંકાર (Shlesh)

વ્યાખ્યા: જ્યારે એક જ શબ્દના એકથી વધારે અર્થ થતા હોય અને વાક્યમાં ચમત્કૃતિ સર્જાય ત્યારે શ્લેષ અલંકાર બને છે.

ઉદાહરણો:

• રવિને પોતાનો તડકો ન ગમે તે સ્વાભાવિક છે. (રવિ=સૂર્ય, રવિ=રવીન્દ્રનાથ ટાગોર/વ્યક્તિ)
• ચોમાસુ આવ્યું ને સૃષ્ટિ નવી બની. (નવી=નૂતન, ન વી=વરસાદ ન પડ્યો)
• તમે પસંદ કરેલું પાત્ર પાણી વિનાનું છે. (પાત્ર=વાસણ/વ્યક્તિ, પાણી=જળ/તાકાત)
• વર્ષા તમારી રાહ જુએ છે. (વર્ષા=વરસાદ/છોકરીનું નામ)
• તે ગજને સમજાવે છે. (ગજ=હાથી/માપપટ્ટી/ખિસ્સું)
• હું માનવી માનવ થાઉં તો ઘણું. (માનવી=માણસ, માનવી=નામ)
• દિવા નથી દરબારમાં, છે અંધારું ઘોર. (દિવા=દીપક/દીવાન-મંત્રી)
• આ આશ્રમનો નાશ કરવા હું આવ્યો છું. (નાશ=વિનાશ/નાસ્તો)
• કેમ પૂજા ભગત! (પૂજા=ભક્તિ/છોકરી)
• મોહિનીએ મોહ પમાડ્યો. (મોહિની=સ્ત્રી/આકર્ષણ)

(7) સજીવારોપણ અલંકાર (Sajivaropan)

વ્યાખ્યા: જ્યારે નિર્જીવ વસ્તુમાં સજીવ (ચેતન) તત્ત્વનું આરોપણ કરવામાં આવે ત્યારે સજીવારોપણ અલંકાર બને છે.

ઉદાહરણો:

• ઘડિયાળના કાંટા પર હાંફ્યા કરે સમય.
• સડક પણ પડખું ફરીને સૂઈ ગઈ.
• પથ્થર થરથર ધ્રૂજે.
• વૃક્ષો ઋતુની રાહ જોતા ઊભા છે.
• આભમાં ઝીણા ઝીણા તારા હસે છે.
• ડુંગરાઓ એકાએક બોલી ઉઠ્યા.
• ટેબલ પણ જાણે આળસ મરડીને ઊભું થયું.
• નદી દોડતી દોડતી સાગરને મળવા ગઈ.
• ફૂલો હસીને સ્વાગત કરે છે.
• ચંદ્ર શરમાઈને વાદળ પાછળ સંતાઈ ગયો.

(8) વ્યાજસ્તુતિ અલંકાર (Vyajstuti)

વ્યાખ્યા: જ્યારે નિંદાના બહાને વખાણ કે વખાણના બહાને નિંદા કરવામાં આવે ત્યારે વ્યાજસ્તુતિ અલંકાર બને છે.

ઉદાહરણો:

• ધન્ય છે તમારી બહાદુરીને! ઉંદર જોઈને ભાગ્યા. (વખાણ દ્વારા નિંદા)
• શી તમારી ચાલાકી! પથ્થર સાથે માથું પછાડ્યું.
• શું તમારી સુંદરતા! જાણે મેઘધનુષ ઉતરી આવ્યું. (જો કટાક્ષ હોય તો)
• તમે તો પાપડતોડ પહેલવાન છો.
• ગાંધીજી હિંસા અને અસત્યના કટ્ટર વેરી હતા. (નિંદા દ્વારા વખાણ)
• કૃષ્ણ તો કાળો કામણગારો છે. (નિંદા દ્વારા વખાણ)
• આ વિદ્યાર્થી તો ગાય જેવો છે, જેને મારો તે ખાય.
• તમારી હોશિયારી તો જુઓ, નાપાસ થઈને પેંડા વહેંચો છો!
• વાહ! તમે તો સાક્ષાત ગધેડા જેવા મહેનતુ છો.
• મારા મિત્રની ઉદારતા તો જુઓ, ચા પીવડાવીને પૈસા મારી પાસે ભરાવ્યા.

નમસ્કાર વિદ્યાર્થી મિત્રો,

ગુજરાતી વ્યાકરણમાં 'અલંકાર' (Alankar) એ ખૂબ જ મહત્વનો પણ થોડો અઘરો ટોપિક માનવામાં આવે છે. શું તમે ઉપમા, રૂપક, ઉત્પ્રેક્ષા કે વ્યાજસ્તુતિ અલંકારને સહેલાઈથી ઓળખી શકો છો?

તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે Exam Guru લાવ્યું છે એક સુપર Gamified Quiz.

આ ક્વિઝના નિયમો:

• કુલ 30 પ્રશ્નો છે.
• સાચા જવાબના +2 ગુણ મળશે.
• જો તમે 10 સેકન્ડમાં જવાબ આપશો તો +1 બોનસ પોઈન્ટ મળશે.
• ખોટા જવાબના -1 ગુણ કપાશે.
• ટેસ્ટ પૂરો થયા પછી તમારું નામ લીડરબોર્ડ પર જોવા મળશે.
• જેમના માર્કસ ઓછા આવશે તેમને શીખવા માટે વિડીયો પણ જોવા મળશે.

તો તૈયાર છો? નીચે તમારું નામ લખો અને ચેલેન્જ સ્વીકારો!

🎓 અલંકાર ચેલેન્જ

ગુજરાતી વ્યાકરણ ક્વિઝ

✅ સાચો જવાબ: +2 ગુણ
⚡ 10 સેકન્ડમાં: +1 બોનસ
❌ ખોટો જવાબ: -1 ગુણ

તમારો સ્કોર ગ્લોબલ લીડરબોર્ડમાં ઉમેરાશે.

1/30 ગુણ: 0

પરિણામ

0

લીડરબોર્ડ લોડ થઈ રહ્યું છે...

#	નામ	સ્કોર

▶️ વિડીયો જોઈને શીખો

વધુ ક્વિઝ માટે મુલાકાત લો

અલંકાર યાદ રાખવાની શોર્ટ ટ્રીક:

• 🔹 ઉપમા: જેવું, સમાન, પેઠે
• 🔹 ઉત્પ્રેક્ષા: જાણે, રખે, શકે
• 🔹 રૂપક: ઉપમેય અને ઉપમાન એક જ હોય
• 🔹 વર્ણાનુપ્રાસ: વર્ણ (અક્ષર) રિપીટ થાય
• 🔹 શબ્દાનુપ્રાસ: શબ્દ રિપીટ થાય પણ અર્થ અલગ હોય

જો તમને આ ક્વિઝ ગમી હોય, તો તમારા મિત્રો સાથે વોટ્સએપ ગ્રુપમાં ચોક્કસ શેર કરજો.
વધુ આવી ક્વિઝ માટે Exam Guru બ્લોગની મુલાકાત લેતા રહેજો.