ગુજરાતી વ્યાકરણ : સમાસ (Samas)
1. પ્રસ્તાવના અને વ્યાખ્યા
સમાસ એટલે શું?
'સમાસ' શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે - 'સાથે બેસવું' અથવા 'સંક્ષેપ કરવો'.
વ્યાખ્યા: "બે કે તેથી વધુ શબ્દો જોડાઈને એક નવો, અર્થપૂર્ણ અને સ્વતંત્ર શબ્દ બનાવે, તે પ્રક્રિયાને **'સમાસ'** કહે છે."
સમાસમાં બે પદો હોય છે:
1. પૂર્વપદ: પહેલા આવતું પદ.
2. ઉત્તરપદ: પછી આવતું પદ.
જ્યારે સમાસનો અર્થ સમજાવવા માટે પદોને છૂટા પાડવામાં આવે, ત્યારે તેને 'સમાસ વિગ્રહ' કહે છે.
2. સમાસના મુખ્ય પ્રકારો
ગુજરાતી ભાષામાં સમાસના મુખ્ય **સાત** પ્રકારો છે:
- દ્વન્દ્વ સમાસ (Dvandva Samas)
- તત્પુરુષ સમાસ (Tatpurush Samas)
- મધ્યમપદલોપી સમાસ (Madhyampadlopi Samas)
- ઉપપદ સમાસ (Upapad Samas)
- કર્મધારય સમાસ (Karmadharay Samas)
- બહુવ્રીહિ સમાસ (Bahuvrihi Samas)
- અવ્યયીભાવ સમાસ (Avyayibhav Samas)
- દ્વિગુ સમાસ (Dvigu Samas)
વિસ્તૃત સમજૂતી અને ઉદાહરણો
(1) દ્વન્દ્વ સમાસ (Dvandva Samas)
વ્યાખ્યા: જે સમાસમાં બંને પદો સમાન મોભો ધરાવતા હોય અને વિગ્રહ કરતી વખતે 'અને', 'કે', 'અથવા' જેવા સંયોજકો વપરાય, તેને દ્વન્દ્વ સમાસ કહે છે.
ઓળખ: અને, કે
10 ઉદાહરણો:
- માતાપિતા (માતા અને પિતા)
- ભાઈબહેન (ભાઈ અને બહેન)
- ચા-પાણી (ચા અને પાણી)
- રાતદિવસ (રાત અને દિવસ)
- નફો-નુકસાન (નફો કે નુકસાન)
- ત્રણ-ચાર (ત્રણ કે ચાર)
- સુખદુઃખ (સુખ અને દુઃખ)
- દાળભાત (દાળ અને ભાત)
- શાકભાજી (શાક અને ભાજી)
- આજકાલ (આજ કે કાલ)
(2) તત્પુરુષ સમાસ (Tatpurush Samas)
વ્યાખ્યા: જે સમાસમાં પૂર્વપદ અને ઉત્તરપદ વિભક્તિ પ્રત્યયો (ને, થી, થકી, વડે, માટે, નો, ની, નું, ના, માં) થી જોડાયેલા હોય, તેને તત્પુરુષ સમાસ કહે છે.
ઓળખ: વિભક્તિ પ્રત્યયો
10 ઉદાહરણો:
- દેશપ્રેમ (દેશ માટે પ્રેમ)
- ઋણમુક્ત (ઋણમાંથી મુક્ત)
- વનવાસ (વનમાં વાસ)
- આનંદઘેલો (આનંદથી ઘેલો)
- ગર્ભશ્રીમંત (ગર્ભથી શ્રીમંત)
- સત્યાગ્રહ (સત્ય માટે આગ્રહ)
- ધર્મશ્રદ્ધા (ધર્મમાં શ્રદ્ધા)
- રાષ્ટ્રધ્વજ (રાષ્ટ્રનો ધ્વજ)
- પ્રેમવશ (પ્રેમને વશ)
- કુંવરપદુ (કુંવરનું પદુ)
(3) મધ્યમપદલોપી સમાસ (Madhyampadlopi Samas)
વ્યાખ્યા: જે સમાસમાં પૂર્વપદ અને ઉત્તરપદ વચ્ચે રહેલું મધ્યમ પદ (વધારાનું પદ) લુપ્ત થયેલું હોય અને વિગ્રહ કરતી વખતે તે ઉમેરવું પડે, તેને મધ્યમપદલોપી સમાસ કહે છે.
10 ઉદાહરણો:
- આગગાડી (આગ વડે ચાલતી ગાડી)
- દહીંવડા (દહીં મિશ્રિત વડા)
- ટપાલપેટી (ટપાલ નાખવાની પેટી)
- દવાખાનું (દવા મળવાનું ખાનું/જગ્યા)
- ઘોડાગાડી (ઘોડા વડે ચાલતી ગાડી)
- ધારાસભય (ધારા ઘડનારી સભાનો સભ્ય)
- કામધેનુ (કામના પૂર્ણ કરનારી ધેનુ)
- સિંહાસન (સિંહની આકૃતિવાળું આસન)
- વરાળયંત્ર (વરાળથી ચાલતું યંત્ર)
- શીલાલેખ (શીલા પર લખેલો લેખ)
(4) ઉપપદ સમાસ (Upapad Samas)
વ્યાખ્યા: જે સમાસનું ઉત્તરપદ ક્રિયાસૂચક (ક્રિયા ધાતુ) હોય અને વિગ્રહ કરતી વખતે છેલ્લે 'નાર' પ્રત્યય આવે, તેને ઉપપદ સમાસ કહે છે.
ઓળખ: નાર
10 ઉદાહરણો:
- પાણીકળો (પાણી કળનાર/જાણનાર)
- ગિરિધર (ગિરિને ધારણ કરનાર)
- નર્મદા (નર્મ/આનંદ આપનાર)
- પગરખું (પગનું રક્ષણ કરનાર)
- સર્વજ્ઞ (સર્વ જાણનાર)
- પંકજ (કાદવમાં જન્મનાર)
- પ્રેમદા (પ્રેમ આપનાર)
- ગોપાલ (ગાયોને પાળનાર)
- મનોહર (મનને હરનાર)
- ભયંકર (ભય કરનાર/ઉપજાવનાર)
(5) કર્મધારય સમાસ (Karmadharay Samas)
વ્યાખ્યા: જે સમાસમાં પૂર્વપદ વિશેષણ અને ઉત્તરપદ વિશેષ્ય હોય, અથવા બંને પદો વચ્ચે સરખામણીનો સંબંધ હોય, તેને કર્મધારય સમાસ કહે છે.
ઓળખ: જેવો, રૂપી, વિશેષણ-વિશેષ્ય
10 ઉદાહરણો:
- મહાદેવ (મહાન એવો દેવ)
- પરમાત્મા (પરમ એવો આત્મા)
- જીવનવન (જીવન રૂપી વન)
- ચરણકમળ (કમળ જેવા ચરણ)
- મહારાજા (મહાન રાજા)
- શ્યામવર્ણ (શ્યામ એવો વર્ણ)
- સંસારસાગર (સંસાર રૂપી સાગર)
- દેહલતા (લતા જેવો દેહ)
- સજ્જન (સત્ એવો જન)
- પીતાંબર (પીળું વસ્ત્ર/અંબર)
(6) બહુવ્રીહિ સમાસ (Bahuvrihi Samas)
વ્યાખ્યા: જે સમાસમાં બંને પદો મળીને કોઈ ત્રીજા જ વ્યક્તિ કે વસ્તુના વિશેષણ તરીકે વપરાય, અને વિગ્રહ કરતી વખતે 'જેને... તે', 'જેના... તે' આવે, તેને બહુવ્રીહિ સમાસ કહે છે.
ઓળખ: જે, તે
10 ઉદાહરણો:
- દશાનન (દશ છે મુખ જેના તે - રાવણ)
- નીલકંઠ (નીળું છે કંઠ જેનું તે - શિવ)
- ચક્રપાણી (ચક્ર છે પાણી/હાથ માં જેના તે - વિષ્ણુ)
- મુસળધાર (મુસળ જેવી છે ધાર જેની તે)
- હતેશ (હણાયો છે ઈશ જેનો તે - વિધવા)
- નિર્ધન (નથી ધન જેની પાસે તે)
- અમૂલ્ય (નથી મૂલ્ય જેનું તે)
- અખંડ (નથી ખંડ જેના તે)
- ચતુર્ભુજ (ચાર છે ભુજા જેની તે)
- પદ્મનાભ (પદ્મ છે નાભિમાં જેના તે)
(7) દ્વિગુ સમાસ (Dvigu Samas)
વ્યાખ્યા: જે સમાસમાં પૂર્વપદ સંખ્યાવાચક વિશેષણ હોય અને આખો સમાસ સમૂહનો અર્થ દર્શાવે, તેને દ્વિગુ સમાસ કહે છે. (આ કર્મધારયનો જ પેટા પ્રકાર ગણાય છે).
ઓળખ: સંખ્યા
10 ઉદાહરણો:
- ત્રિલોક (ત્રણ લોકનો સમૂહ)
- નવરાત્રિ (નવ રાત્રિનો સમૂહ)
- પંચવટી (પાંચ વડનો સમૂહ)
- ચતુષ્કોણ (ચાર ખૂણાનો સમૂહ)
- ષટકોણ (છ ખૂણાનો સમૂહ)
- અઠવાડિયું (આઠ વારનો સમૂહ)
- ચોમાસુ (ચાર માસનો સમૂહ)
- ત્રિભુવન (ત્રણ ભુવનનો સમૂહ)
- પખવાડિયું (પંદર દિવસનો સમૂહ)
- સપ્તાહ (સાત અહ/દિવસનો સમૂહ)
--- * ---
આ લેખ વિદ્યાર્થીઓની સમજૂતી અને પરીક્ષાલક્ષી તૈયારી માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.
🎓 સમાસ ચેલેન્જ
ગુજરાતી વ્યાકરણ ક્વિઝ
⚡ 10 સેકન્ડમાં: +1 બોનસ
❌ ખોટો જવાબ: -1 ગુણ
તમારો સ્કોર ગ્લોબલ લીડરબોર્ડમાં ઉમેરાશે.
0 Comments