GPSC ગુજરાતી વ્યાકરણ: છંદશાસ્ત્ર ૩૦ HOTQ એક્સપર્ટ ક્વિઝ

ગુજરાતી વ્યાકરણ : છંદ (Chhand Shastra)

1. પ્રસ્તાવના અને વ્યાખ્યા

છંદ એટલે શું?
કાવ્યમાં મધુરતા લાવવા માટે અક્ષરો કે માત્રાઓની ચોક્કસ ગણતરી અને ગોઠવણી કરવામાં આવે છે, તેને 'છંદ' કહે છે. છંદ કાવ્યનું માપ છે.

મહત્ત્વના શબ્દો:

• લઘુ (L): જે અક્ષરનો ઉચ્ચાર ટૂંકો હોય (અ, ઇ, ઉ, ઋ). ચિહ્ન: 'U' (અર્ધચંદ્રાકાર). માત્રા: 1.
• ગુરુ (G): જે અક્ષરનો ઉચ્ચાર લાંબો હોય (આ, ઈ, ઊ, એ, ઐ, ઓ, ઔ). ચિહ્ન: '-' (આડી લીટી). માત્રા: 2.
• યતિ: કાવ્ય ગાતી વખતે જ્યાં અટકવું પડે કે વિરામ લેવો પડે તેને 'યતિ' કહે છે.
• ગણ: ત્રણ અક્ષરોના સમૂહને 'ગણ' કહે છે. કુલ 8 ગણ છે.

ગણસૂત્ર (યમાતારાજભાનસલગા)

ગણ	નામ	બંધારણ	ઉદાહરણ
ય	યમાતા	L G G	જશોદા
મ	માતારા	G G G	માતાજી
ત	તારાજ	G G L	આકાશ
ર	રાજભા	G L G	માનવી
જ	જભાન	L G L	જકાત
ભ	ભાનસ	G L L	ભારત
ન	નસલ	L L L	નયન
સ	સલગા	L L G	સમતા

2. છંદના મુખ્ય પ્રકારો

છંદના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:

1. અક્ષરમેળ છંદ (Aksharmel): જેમાં અક્ષરોની સંખ્યા અને લઘુ-ગુરુ સ્થાન નિશ્ચિત હોય.
2. માત્રામેળ છંદ (Matramel): જેમાં અક્ષરો નહીં, પણ માત્રાઓની સંખ્યા નિશ્ચિત હોય.

3. અક્ષરમેળ છંદ (વિસ્તૃત સમજૂતી)

(1) શિખરિણી (Shikharini)

અક્ષર: 17
બંધારણ: ય - મ - ન - સ - ભ - લ - ગા (યમનસભલગા)
યતિ: 6 અને 12 અક્ષરે.

10 ઉદાહરણો:

• અસત્યો માંહેથી પ્રભુ પરમ સત્યે તું લઈ જા.
• હજારો વર્ષોની જૂની અમારી વેદનાઓ.
• ન મુજને શોક કદી થાય, જો તું પ્રસન્ન.
• બપોરી વેળાનું, હરિતવર્ણ ખેતર ચડ્યું.
• પ્રભુ! તું તો છે આ જગતભરનો તારણહાર.
• ઉગ્યો છે આત્માનો, વિમળ રવિ આકાશમાં આજ.
• મને બોલાવે ઓ, ગિરિવર તણા મૌન શિખરો.
• સદા સૌમ્ય શીળી, સકલ જગની માતૃભૂમિ.
• વળાવી બા આવી, નિજ સકલ સંતાન ક્રમશઃ.
• કદી મારી પાસે, વનવન તણા ફૂલ ન હતા.

(2) મંદાક્રાન્તા (Mandakranta)

અક્ષર: 17
બંધારણ: મ - ભ - ન - ત - ત - ગા - ગા (મભનતતગાગા)
યતિ: 4 અને 10 અક્ષરે.

10 ઉદાહરણો:

• રે પંખીડા! સુખથી ચણજો, ગીત વા કાંઈ ગાજો.
• હા! પસ્તાવો વિપુલ ઝરણું સ્વર્ગથી ઊતર્યું છે.
• બેસી ખાટે, પિયર ઘરમાં, જિંદગી જોઈ સારી.
• દીઠી દીઠી, અસલની જેવી, આપની આંખ આજે.
• હું તો યાચું, કુસુમવનમાં, કોઈ ખૂણે જગા દો.
• ઊંચા ઊંચા, શિખર પરથી, ધોધ પાણી પડે છે.
• મોંઘા મોંઘા, મનુજ ભવના, લ્હાવ લેવા મિલે છે.
• છેલ્લી વેળા, સ્મરણ કરજે, રામનું નામ પ્યારું.
• ધીમે ધીમે, છટાથી કુસુમ, રજ લઈ ડોલતો વાયુ વાય.
• ખોબો ભરી, વિપુલ જળમાં, આચમન એક લીધું.

(3) પૃથ્વી (Prithvi)

અક્ષર: 17
બંધારણ: જ - સ - જ - સ - ય - લ - ગા (જસજસયલગા)
યતિ: 8 અથવા 9 અક્ષરે.

10 ઉદાહરણો:

• ભમ્યો તીર્થો માં હું, પણ નવ મળ્યું શાંતિ સુખ ક્યાં.
• ધમો વ્રત તપો તણા, કઠિન યોગ સાધી રહ્યો.
• નથી હૃદયમાં જરી, દયા કે પ્રેમની લાગણી.
• પ્રિયે તુજ લટે ધરું, ધવલ સ્વચ્છ આ મોગરો.
• વડોદરામાં વસ્યો, સુખદ વાસ જે મિત્રનો.
• મળી મમતા ભરી, નયન દૃષ્ટિ ત્યાં આપની.
• ઘણું ઘણું ભાંગવું, ઘણું ઘણું તુટે છે અહીં.
• ખરા ઇલમ તો બધા, અનુભવો થકી સાંપડે.
• જગતજનની કૃપા, અમ પરે સદા વર્ષજો.
• સુગંધ પ્રસરી રહી, મલય વાયુની પાસમાં.

(4) શાર્દૂલવિક્રીડિત (Shardulvikridit)

અક્ષર: 19
બંધારણ: મ - સ - જ - સ - ત - ત - ગા (મસજસતતગા)
યતિ: 12 અક્ષરે.

10 ઉદાહરણો:

• ઉગમ્યો સૂર્ય ને પોયણી મુખ ખુલ્યું, રવિ પામવા.
• યાચું છું પ્રભુ કષ્ટ કાપ, દિલના દાવાનળો ઠારવા.
• રે રે! શ્રદ્ધા ગત થઈ પછી, કોઈ કાળે ન આવે.
• વીરોનું દળ આ ચઢ્યું રણ મહીં, શૂરા તણો સાથ છે.
• માણેકઠારી પૂનમ ચાંદની, સોળે કળાએ ખીલી.
• વાડીએ વિહરંત કોઈ, મૃગલું જોયું હતું શ્યામળું.
• રાજાનો દરબાર છે ભરચક, ન્યાયી બધા લોક છે.
• પાપીનો ક્ષય થાય એમ ઈચ્છવું, એ પાપ છે સંતનું.
• શ્રીમંતો શ્રમ ના કરે, શ્રમ થકી આળસ સદા સેવતા.
• હૈયામાં નવ શાંતિ છે, જીવનમાં અંધારું વ્યાપ્યું બધે.

(5) સ્ત્રગ્ધરા (Sragdhara)

અક્ષર: 21
બંધારણ: મ - ર - ભ - ન - ય - ય - ય (મરભનયયય)
યતિ: 7 અને 14 અક્ષરે.

10 ઉદાહરણો:

• દેવોના ધામ જેવું, હૃદય હતું જે, ના રહ્યું તે હવે તો.
• ધીમે ધીમે છટાથી, કુસુમ રજ લઈ, ડોલતો વાયુ વાય.
• જાણે જો બ્રહ્મવિદ્યા, અડસઠ તીરથે, જઈશ ના જઈશ ના.
• રવિની સોનેરી કોરે, મધુર પ્રભાતનો, રંગ જામે મજાનો.
• ગાવાને ગીત કેવા, તરવર થઈ રહે, ઉર્મિઓ કૈં અનેક.
• પાપી તારા પ્રપંચો, કદી પણ જગમાં, ચાલશે ના વધારે.
• શૌર્યે પૂરા પ્રતાપી, રણ મહીં લડતા, વીર યોદ્ધા અપાર.
• જેનું હૈયું દયાળુ, પ્રભુ પરમ તેને, રાખશે પાસ નિત્યે.
• સાચી જે પ્રીત હોયે, કદી પણ દિલથી, દૂર ના તે કરાયે.
• વિદ્યાનું ધામ સારું, વિનય વિવેકથી, શોભતું જે સદાયે.

(6) મનહર (Manhar)

અક્ષર: 31 (પહેલી પંક્તિમાં 16, બીજી પંક્તિમાં 15)
નિયમ: છેલ્લો અક્ષર ગુરુ હોય.

10 ઉદાહરણો:

• ઊંટ કહે આ સભામાં વાંકા અંગ વાળા ભૂંડા,
  ભૂતળમાં પશુઓ અને પક્ષીઓ અપાર છે.
• પોપટને ચાંચ વાંકી, બગલાની ડોક વાંકી,
  કૂતરાની પૂંછડીનો વાંકો વિસ્તાર છે.
• સાંભળી શિયાળ બોલ્યું, દાખે દલપતરામ,
  અન્યનું તો એક વાંકું આપના અઢાર છે.
• ભણતા પંડિત નીપજે, લખતા લહિયો થાય,
  ચલતા ચલતા ગાઉ કોસ કપાય છે.
• મનહર વેશ જોઈ, મોહી રહ્યું મન મારું,
  સુંદર શ્યામ મૂર્તિ, લાગે બહુ સારી છે.
• દરિયાને તીરે બેસી, રેતીના મહેલ બાંધે,
  મોજાં આવી તોડી જાય, તોય નથી થાકતા.
• જંગલના પ્રાણીઓ તો, સંપીને સાથે રહે,
  માનવીઓ કેમ આજે, લડતા દેખાય છે?
• જ્ઞાન તણો દીવો પ્રગટાવી, અંધારું દૂર કરો,
  જીવનને ઉજ્જવળ કરી, આગળ વધો તમે.
• માતા અને પિતા તણી, સેવા જે નિત્ય કરે,
  તેને તો જગત માંહે, સ્વર્ગ મળી જાય છે.
• સંતોની વાણી સુણી, જીવન પાવન કરો,
  સત્સંગનો મહિમા તો, અપરંપાર છે.

(7) અનુષ્ટુપ (Anushtup)

અક્ષર: 32 (8 - 8 અક્ષરના ચાર ચરણ)
નિયમ: 1 અને 3 ચરણમાં 5-6-7 અક્ષર (ય ગણ - યમાતા - L G G) હોય.
2 અને 4 ચરણમાં 5-6-7 અક્ષર (જ ગણ - જભાન - L G L) હોય.

10 ઉદાહરણો:

• સત્યના પ્રયોગો મેં, લખ્યા છે આ કિતાબમાં,
  વાંચીને જે ગ્રહે તેને, સત્ય સમજાય છે સદા.
• ઘટે ના આવું તમને, સજ્જનોને શોભે નહીં,
  કરે જે નિંદા અન્યની, તે તો પાપી ગણાય છે.
• જ્યાં જ્યાં નજર મારી ઠરે, યાદી ભરી ત્યાં આપની,
  જ્યાં જ્યાં હૃદય મારું ફરે, ત્યાં ત્યાં છબી છે આપની.
• ઇન્દ્રપ્રસ્થ જનો આજે, વિચાર કરતા હતા,
  એક બાબતને માટે, શંકા સૌ ધરતા હતા.
• અમે તો સૂર્યનાં પુત્રો, પ્રકાશ ફેલાવશું,
  અંધકાર હટાવીને, નવી રોશની લાવશું.
• નથી જાણ્યું અમારે તો, પંથ શીદ જવો હતો,
  માર્ગ ભૂલ્યા હતા કિન્તુ, સાથી ઈશ્વર એક હતો.
• સમુદ્ર બીચમાં જાતાં, મોજાં ઉછળતા હતા,
  રેતીમાં ઘર બનાવતા, બાળકો રમતા હતા.
• પ્રભુજી તુજને વંદું, સવાર સાંજ પ્રેમથી,
  આપી દે સદબુદ્ધિ તું, માગું છું એટલું જ હું.
• વૃક્ષો વાવો બધા તમે, પર્યાવરણ બચાવવા,
  જીવનને સુખી કરવા, પ્રદૂષણ હટાવવા.
• પરોઢિયે પંખી જાગે, કલરવ ગાન છે કરે,
  માનવી પણ ઉઠીને તો, પ્રભુનું ધ્યાન છે ધરે.

4. માત્રામેળ છંદ (વિસ્તૃત સમજૂતી)

(1) દોહરો (Dohro)

માત્રા: 24 (પહેલા-ત્રીજા ચરણમાં 13, બીજા-ચોથા ચરણમાં 11)
યતિ: 13મી માત્રાએ.

10 ઉદાહરણો:

• દીપકના બે દીકરા, કાજળ ને અજવાસ,
  એક કપૂત કાળું કરે, બીજો દિયે પ્રકાશ.
• દુર્જનની તો દોસ્તી, વેગે વહેલો ત્યાગ,
  સર્પ ડસે જો કાળજો, પ્રાણ તણો લ્યે ભોગ.
• કરતા હોય સો કીજીએ, કરતા કીજીએ કામ,
  આળસ કદી ન કીજીએ, લેતા હરિનું નામ.
• વિદ્યા જેવી નિધિ નહીં, વિનય જેવું ધન,
  ચોર કદી ચોરે નહીં, રાખે રાજા મન.
• ભણતા પંડિત નીપજે, લખતા લહિયો થાય,
  થોડું થોડું ચાલતા, લાંબો પંથ કપાય.
• ઊંચી નીચી ફર્યા કરે, જીવનની ઘટમાળ,
  ભરતી તેની ઓટ છે, ઓટ પછી જુવાળ.
• જે જન પામે પૂર્ણતા, તે કદી ન ફૂલાય,
  પૂરો ઘટ છલકાય નહીં, અધૂરો ઘટ છલકાય.
• ફરતા ફરતા મિલો, મળશું ક્યારેક મિત્ર,
  જીવન કેરા રાહ પર, દોરાશે કૈં ચિત્ર.
• સ્નેહ તણા સાથી તમે, સુખ દુઃખના છો સંગ,
  રહેજો સદા હસતા તમે, ભલે બદલાય રંગ.
• નાના મોટા સૌ મળી, કરીએ સેવા કાજ,
  પ્રભુ રાજી તો થશે, રહેશે સૌની લાજ.

(2) ચોપાઈ (Chopai)

માત્રા: 15 + 15 = 30 (અથવા 32) (દરેક ચરણમાં 15 માત્રા)
નિયમ: છેલ્લા બે અક્ષર ગુરુ-લઘુ (G L) અથવા ગુરુ-ગુરુ (G G) હોય.

10 ઉદાહરણો:

• કાળજા કેરો કટકો મારો, ગાંઠથી છૂટી ગયો.
• લાંબા જોડે ટૂંકો જાય, મરે નહીં તો માંદો થાય.
• સાસરીએ જઈ સુખી થજે, પિયરને ના ભૂલી જજે.
• જય હનુમાન જ્ઞાન ગુણ સાગર, જય કપીસ તિહુ લોક ઉજાગર.
• કાળી ધોળી રાતી ગાય, પીએ પાણી ચરવા જાય.
• એક મૂરખને એવી ટેવ, પથ્થર એટલા પૂજે દેવ.
• વિદ્યા વિનયથી શોભે છે, જ્ઞાની જન મન મોહે છે.
• સવાર પડતા પંખી જાગે, કલરવ કરતા આભે ભાગે.
• બાળક નાના રમતા જાય, મમ્મી જોઈ રાજી થાય.
• પ્રભુ ભજનમાં મનડું રાખો, ખોટા કામથી અળગા ભાગો.

(3) હરિગીત (Hari Git)

માત્રા: 28
યતિ: 14 અને 16 માત્રાએ.

10 ઉદાહરણો:

• જ્યાં જ્યાં વસે એક ગુજરાતી, ત્યાં ત્યાં સદાકાળ ગુજરાત.
• જે પોષતું તે મારતું, એવો દિસે ક્રમ કુદરતી.
• સુખ સમયમાં છકી નવ જવું, દુઃખમાં ન હિંમત હારવી.
• ગાંધીજીના માર્ગ પર, ચાલો તમે સૌ પ્રેમથી.
• જનની તણી જોડ સખી! નહીં જડે રે લોલ. (ઘણીવાર ઝૂલણા અને હરિગીતમાં ભેદ હોય છે, પણ માત્રા 28 થાય છે).
• ધરતી પરે પગ મૂકતા, ધરતી ધ્રુજી ઊઠી હતી.
• સૌંદર્ય વેડફી દેતાં, ના ના સુંદરતા મળે.
• આઝાદીના જંગમાં, વીરો ઘણા હોમાઈ ગયા.
• શિયાળાની સવારમાં, ઠંડી ગુલાબી લાગતી.
• ચંદા મમા આકાશમાં, રમતા હતા તારા સંગાથ.

(4) ઝૂલણા (Zulana)

માત્રા: 37
યતિ: 10, 20, 30 માત્રાએ.

10 ઉદાહરણો:

• જાગને જાદવા કૃષ્ણ ગોવાળિયા, તુજ વિના ધેનમાં કોણ જાશે?
• નીરખને ગગનમાં કોણ ઘૂમી રહ્યો, તે જ હું તે જ હું શબ્દ બોલે.
• ભૂતળ ભક્તિ પદારથ મોટું, બ્રહ્મલોકમાં નાહી રે.
• અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રી હરિ, જૂજવે રૂપે અનંત ભાસે.
• જશોદા તારા કાનુડાને સાદ કરીને વાર રે.
• વૈષ્ણવજન તો તેને રે કહીએ, જે પીડ પરાઈ જાણે રે.
• રામ રાખો તેમ રહીએ ઓધવજી, રામ રાખે તેમ રહીએ.
• માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં, પૂછે કદંબની ડાળી રે.
• કાનુડો કામણગારો રે, સાહેલી કાનુડો કામણગારો.
• મહેદી તે વાવી માળવે ને, એનો રંગ ગયો ગુજરાત રે.

સારાંશ કોષ્ટક

ક્રમ	છંદનું નામ	પ્રકાર	અક્ષર / માત્રા	ટૂંકી ઓળખ
1	શિખરિણી	અક્ષરમેળ	17 અક્ષર	યમનસભલગા
2	મંદાક્રાન્તા	અક્ષરમેળ	17 અક્ષર	મભનતતગાગા
3	પૃથ્વી	અક્ષરમેળ	17 અક્ષર	જસજસયલગા
4	શાર્દૂલવિક્રીડિત	અક્ષરમેળ	19 અક્ષર	મસજસતતગા
5	સ્ત્રગ્ધરા	અક્ષરમેળ	21 અક્ષર	મરભનયયય
6	મનહર	અક્ષરમેળ	31 અક્ષર	8+8+8+7
7	અનુષ્ટુપ	અક્ષરમેળ	32 અક્ષર	8 ના 4 ચરણ
8	દોહરો	માત્રામેળ	24 માત્રા	13 + 11
9	ચોપાઈ	માત્રામેળ	30 માત્રા	15 + 15
10	હરિગીત	માત્રામેળ	28 માત્રા	-
11	ઝૂલણા	માત્રામેળ	37 માત્રા	નરસિંહ મહેતાના પદો

🏆 છંદશાસ્ત્ર એક્સપર્ટ ક્વિઝ (30 HOTQs)

🎯 GPSC પેપર સેટર સ્પેશિયલ:

• સાચો જવાબ: +1 ગુણ | ખોટો જવાબ: -1 ગુણ
• ⚡ 10 સેકન્ડમાં સાચો જવાબ: +0.5 બોનસ
• ⏳ દરેક પ્રશ્ન માટે 30 સેકન્ડ.

સ્કોર: 0

⏳ 30s

પ્રશ્ન: 1/30

પરિણામ વિશ્લેષણ

0

🎬 છંદશાસ્ત્ર સંપૂર્ણ વિડિયો સમજૂતી: