Gujarati Vyakaran Sandhi Quiz | ગુજરાતી વ્યાકરણ: સંધિ (GPSC Special Test)

ગુજરાતી વ્યાકરણ : સંધિ (Sandhi)

1. પ્રસ્તાવના અને વ્યાખ્યા

સંધિ એટલે શું?
'સંધિ' શબ્દનો સંસ્કૃત અર્થ થાય છે - 'જોડાણ' અથવા 'મેળ'.

વ્યાકરણની ભાષામાં: "બે કે વધારે શબ્દો જ્યારે એકબીજાની પાસે આવે ત્યારે પહેલા શબ્દનો છેલ્લો વર્ણ (અક્ષર) અને બીજા શબ્દનો પહેલો વર્ણ જોડાઈને એક નવો જ વર્ણ (ધ્વનિ) ઉત્પન્ન કરે અથવા ફેરફાર પામે, તેને **'સંધિ'** કહે છે."

સંધિ અને સમાસ વચ્ચેનો ભેદ:
- સંધિમાં 'ધ્વનિઓ' (વર્ણો) નું જોડાણ થાય છે. (દા.ત. હિમ + આલય = હિમાલય)
- સમાસમાં 'શબ્દો' નું જોડાણ થાય છે. (દા.ત. માતા અને પિતા = માતાપિતા)

2. સંધિના મુખ્ય પ્રકારો

ગુજરાતી ભાષામાં સંધિના મુખ્ય **ત્રણ** પ્રકારો છે:

1. સ્વર સંધિ (Swar Sandhi): સ્વર + સ્વર વચ્ચે થતું જોડાણ.
2. વ્યંજન સંધિ (Vyanjan Sandhi): વ્યંજન + સ્વર/વ્યંજન વચ્ચે થતું જોડાણ.
3. વિસર્ગ સંધિ (Visarga Sandhi): વિસર્ગ (ઃ) + સ્વર/વ્યંજન વચ્ચે થતું જોડાણ.

3. સ્વર સંધિ (Swar Sandhi) - વિસ્તૃત સમજ

જ્યારે એક સ્વરની સાથે બીજો સ્વર જોડાય અને વિકાર પામે તેને સ્વર સંધિ કહેવાય છે.

(A) સજાતીય સંધિ (દીર્ઘ સંધિ)

નિયમ: અ/આ + અ/આ = આ | ઇ/ઈ + ઇ/ઈ = ઈ | ઉ/ઊ + ઉ/ઊ = ઊ

જ્યારે બે સજાતીય (એક જ વર્ગના) સ્વરો ભેગા થાય ત્યારે તે 'દીર્ઘ' બને છે.

ક્રમ	છૂટા પડેલા શબ્દો (વિગ્રહ)	નિયમ (સ્વર)	સંધિ (જોડાયેલો શબ્દ)
1	સૂર્ય + અસ્ત	અ + અ = આ	સૂર્યાસ્ત
2	હિમ + આલય	અ + આ = આ	હિમાલય
3	વિદ્યા + અભ્યાસ	આ + અ = આ	વિદ્યાભ્યાસ
4	દય + આનંદ	આ + આ = આ	દયાનંદ
5	રવિ + ઇન્દ્ર	ઇ + ઇ = ઈ	રવીન્દ્ર
6	કવિ + ઈશ્વર	ઇ + ઈ = ઈ	કવીશ્વર
7	દેવી + ઇચ્છા	ઈ + ઇ = ઈ	દેવીચ્છા
8	રજની + ઈશ	ઈ + ઈ = ઈ	રજનીશ
9	ભાનુ + ઉદય	ઉ + ઉ = ઊ	ભાનૂદય
10	સિંધુ + ઊર્મિ	ઉ + ઊ = ઊ	સિંધૂર્મિ

(B) ગુણ સંધિ (Guna Sandhi)

નિયમ: અ/આ + ઇ/ઈ = એ | અ/આ + ઉ/ઊ = ઓ | અ/આ + ઋ = અર્

ક્રમ	છૂટા પડેલા શબ્દો (વિગ્રહ)	નિયમ	સંધિ
1	ઉપ + ઇન્દ્ર	અ + ઇ = એ	ઉપેન્દ્ર
2	દેવ + ઈશ	અ + ઈ = એ	દેવેશ
3	યથા + ઇષ્ટ	આ + ઇ = એ	યથેષ્ટ
4	રમા + ઈશ	આ + ઈ = એ	રમેશ
5	સૂર્ય + ઉદય	અ + ઉ = ઓ	સૂર્યોદય
6	પ્ર + ઊર્મિ	અ + ઊ = ઓ	પ્રોર્મિ
7	મહા + ઉદય	આ + ઉ = ઓ	મહોદય
8	ગંગા + ઊર્મિ	આ + ઊ = ઓ	ગંગોર્મિ
9	સપ્ત + ઋષિ	અ + ઋ = અર્	સપ્તર્ષિ
10	મહા + ઋષિ	આ + ઋ = અર્	મહર્ષિ

(C) વૃદ્ધિ સંધિ (Vruddhi Sandhi)

નિયમ: અ/આ + એ/ઐ = ઐ | અ/આ + ઓ/ઔ = ૌ

ક્રમ	છૂટા પડેલા શબ્દો (વિગ્રહ)	નિયમ	સંધિ
1	પુત્ર + એષણા	અ + એ = ઐ	પુત્રૈષણા
2	એક + એક	અ + એ = ઐ	એકૈક
3	સદા + એવ	આ + એ = ઐ	સદૈવ
4	તથા + એવ	આ + એ = ઐ	તથૈવ
5	પરમ + ઐશ્વર્ય	અ + ઐ = ઐ	પરમૈશ્વર્ય
6	મહા + ઐશ્વર્ય	આ + ઐ = ઐ	મહેશ્વર્ય
7	વન + ઔષધિ	અ + ઓ = ૌ	વનૌષધિ
8	મહા + ઓજસ્વી	આ + ઓ = ૌ	મહૌજસ્વી
9	પરમ + ઔદાર્ય	અ + ઔ = ૌ	પરમૌદાર્ય
10	મહા + ઔષધ	આ + ઔ = ૌ	મહૌષધ

(D) યણ સંધિ (Yan Sandhi)

નિયમ: ઇ/ઈ + વિજાતીય સ્વર = ય્ | ઉ/ઊ + વિજાતીય સ્વર = વ્ | ઋ + વિજાતીય સ્વર = ર્

ક્રમ	છૂટા પડેલા શબ્દો (વિગ્રહ)	નિયમ	સંધિ
1	પ્રતિ + અક્ષ	ઇ + અ = ય	પ્રત્યક્ષ
2	ઇતિ + આદિ	ઇ + આ = યા	ઇત્યાદિ
3	પ્રતિ + એક	ઇ + એ = યે	પ્રત્યેક
4	દેવી + અર્પણ	ઈ + અ = ય	દેવ્યર્પણ
5	સુ + અસ્ત (સારું છે જે)	ઉ + અ = વ	સ્વસ્ત
6	સુ + આગત	ઉ + આ = વા	સ્વાગત
7	અનુ + એષણ	ઉ + એ = વે	અન્વેષણ
8	વધૂ + આગમન	ઊ + આ = વા	વધ્વાગમન
9	પિતૃ + આજ્ઞા	ઋ + આ = રા	પિત્રાજ્ઞા
10	માતૃ + ઉપદેશ	ઋ + ઉ = રુ	માતૃપદેશ

4. વ્યંજન સંધિ (Vyanjan Sandhi)

વ્યંજન સાથે વ્યંજન અથવા સ્વર જોડાય ત્યારે વ્યંજન સંધિ બને છે. આના ઘણા નિયમો છે, મુખ્ય નિયમો સાથેના ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે.

'મ' અને 'ત' તથા ઘોષ-અઘોષ વ્યંજનના નિયમો

નિયમ: મ્ + વ્યંજન = અનુસ્વાર | ત્ + લ = લ્લ | ત્ + જ = જ્જ | સત્ + જન = સજ્જન

ક્રમ	છૂટા પડેલા શબ્દો (વિગ્રહ)	નિયમ / સમજૂતી	સંધિ
1	સમ + તોષ	મ્ પછી ત હોવાથી અનુસ્વાર	સંતોષ
2	સમ + વાદ	મ્ પછી વ (અંતસ્થ)	સંવાદ
3	જગત્ + નાથ	ત્ પછી ન આવે તો ત્ નો ન્ થાય	જગન્નાથ
4	સત્ + નારી	ત્ પછી ન = ન્	સન્નારી
5	ઉત્ + લેખ	ત્ પછી લ = લ્લ	ઉલ્લેખ
6	ઉત્ + જ્વલ	ત્ પછી જ = જ્જ	ઉજ્જવલ
7	શરત્ + ચંદ્ર	ત્ પછી ચ આવે તો ત્ નો ચ્ થાય	શરચ્ચંદ્ર
8	વાક્ + ઈશ	ક્ (અઘોષ) પછી સ્વર આવે તો ક્ નો ગ્ થાય	વાગીશ
9	જગત્ + ઈશ	ત્ (અઘોષ) પછી સ્વર આવે તો ત્ નો દ્ થાય	જગદીશ
10	દિક્ + વિજય	ક્ નો ગ્ થાય	દિગ્વિજય

5. વિસર્ગ સંધિ (Visarga Sandhi)

વિસર્ગ (ઃ) પછી સ્વર કે વ્યંજન આવે અને વિસર્ગમાં જે પરિવર્તન થાય તેને વિસર્ગ સંધિ કહે છે.

વિસર્ગના મુખ્ય નિયમો (ઓ, ર, શ, ષ, સ)

નિયમ: વિસર્ગ પહેલાં 'અ' અને પછી ઘોષ વ્યંજન હોય તો વિસર્ગનો 'ઓ' થાય. | વિસર્ગ પહેલાં ઇ/ઉ હોય તો 'ર' થાય.

ક્રમ	છૂટા પડેલા શબ્દો (વિગ્રહ)	નિયમ / સમજૂતી	સંધિ
1	મનઃ + રથ	વિસર્ગનો 'ઓ' થાય	મનોરથ
2	અધઃ + ગતિ	વિસર્ગનો 'ઓ' થાય	અધોગતિ
3	મનઃ + હર	વિસર્ગનો 'ઓ' થાય	મનોહર
4	નિઃ + ધન	વિસર્ગ પહેલા ઇ છે, તેથી 'ર્' થાય	નિર્ધન
5	દુઃ + બળ	વિસર્ગ પહેલા ઉ છે, તેથી 'ર્' થાય	દુર્બળ
6	નિઃ + મળ	વિસર્ગનો 'ર્'	નિર્મળ
7	નમઃ + તે	વિસર્ગ પછી ત હોય તો વિસર્ગનો 'સ્' થાય	નમસ્તે
8	નિઃ + ચલ	વિસર્ગ પછી ચ હોય તો વિસર્ગનો 'શ્' થાય	નિશ્ચલ
9	ધનુઃ + ટંકાર	વિસર્ગ પછી ટ હોય તો વિસર્ગનો 'ષ્' થાય	ધનુષ્ટંકાર
10	નિઃ + રોગી	ર પૂર્વેના વિસર્ગ અને હ્રસ્વ સ્વરનો લોપ થઈ દીર્ઘ બને	નીરોગી

--- * ---

આ લેખ વિદ્યાર્થીઓની સમજૂતી માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.

"નમસ્કાર મિત્રો, ગુજરાતી વ્યાકરણમાં 'સંધિ' એ માત્ર બે શબ્દોનું જોડાણ નથી, પણ ભાષાના શુદ્ધ ઉચ્ચારણ અને જોડણીનું વિજ્ઞાન છે. GPSC, Dy.SO, કે વર્ગ-3 ની કોઈપણ પરીક્ષા હોય, સંધિનો પ્રશ્ન ઉમેદવારની કસોટી કરી લેતો હોય છે. આજે Exam Guru પર અમે લાવ્યા છીએ એક 'GPSC લેવલની સંધિ ક્વિઝ'. આ કોઈ સામાન્ય ક્વિઝ નથી, પણ ગેમ મોડ સાથેની ચેલેન્જ છે. 🔥 ક્વિઝના નિયમો: કુલ સમય: ૩૦ સેકન્ડ પ્રતિ પ્રશ્ન. સાચો જવાબ: ૧ ગુણ. ખોટો જવાબ: -૧ ગુણ (Negative Marking). ડબલ ધમાકા: જો ૧૦ સેકન્ડમાં જવાબ આપશો તો ૦.૫ બોનસ ગુણ મળશે! દરેક પ્રશ્નના અંતે નિયમ સાથેની સમજૂતી મળશે."

સંધિ માસ્ટર ક્વિઝ (GPSC Special)

By Exam Guru

🔊

પ્રશ્ન: 1 / 30 ગુણ: 0

પ્રશ્ન અહીં આવશે...

નીચેના વિકલ્પોમાંથી સાચો જવાબ પસંદ કરો:

💡 સમજૂતી:

🎉 ક્વિઝ પૂર્ણ! 🎉

તમારું પરિણામ:

0

📽️ સંધિની વિશેષ સમજૂતી માટે આ વિડિયો જુઓ: