ધોરણ 6 ગુજરાતી એકમ 14 'એક ઈડરનો વાણિયો' LO આધારિત ક્વિઝ | Std 6 Palash Ch 14 Quiz

એકમ ૧૪ : એક ઈડરનો વાણિયો

લેખક: રમણલાલ સોની
સાહિત્ય પ્રકાર: કથાકાવ્ય
સાર: આ કાવ્યમાં ઈડરના ધૂળાભાઈ નામના વાણિયાની વાત છે. તે સાંજે એકલો રસ્તામાં નીકળે છે અને ચોરોનો સામનો કેવી હિંમત અને યુક્તિથી કરે છે તેનું વર્ણન છે.

કાવ્ય પંક્તિ અને સમજૂતી

એક ઈડરનો વાણિયો, ધૂળો એનું નામ
સમી સાંજનો નીકળ્યો જવા કોટડે ગામ!

સમજૂતી: ઈડર ગામનો એક વાણિયો હતો, જેનું નામ ધૂળો હતું. તે એક દિવસ સાંજના સમયે કોટડા ગામે જવા માટે નીકળ્યો.

રસ્તે અંધારું થયું, ચડ્યો બીજી વાટ,
જંગલમાં ભૂલો પડ્યો, દિલમાં થયો ઉચાટ.

સમજૂતી: રસ્તામાં જતાં અંધારું થઈ ગયું અને તે બીજા રસ્તે ચડી ગયો. તે જંગલમાં રસ્તો ભૂલી ગયો તેથી તેના મનમાં ચિંતા (ઉચાટ) થવા લાગી.

પણ હિંમત એણે ધરી, મનમાં કર્યો વિચાર,
“નથી કદી હું એકલો સાથી મારે બાર!'

સમજૂતી: છતાં તેણે હિંમત રાખી અને મનમાં વિચાર કર્યો કે "હું ક્યારેય એકલો નથી, મારી સાથે મારા બાર સાથીદારો છે."

અને ઝાડી સળવળી, ચમક્યા ચોરો ચાર,
“ખબરદાર! જે હોય તે આપી દે આ વાર.”

સમજૂતી: એટલામાં ઝાડીમાં હલચલ થઈ અને ચાર ચોરો અચાનક બહાર આવ્યા. તેમણે ધમકી આપી, "ખબરદાર! તારી પાસે જે કંઈ હોય તે અત્યારે જ આપી દે."

કહે ધૂળો એ ચોરને : 'અલ્યા નથી હું એક,
બાર જણા લઈ નીકળ્યો, કરજો કાંક વિવેક!'

સમજૂતી: ધૂળાએ ચોરોને કહ્યું, "અલ્યા, હું એકલો નથી. હું તો બાર જણાને લઈને નીકળ્યો છું, તેથી થોડો વિવેક રાખજો!"

“કાલે કરજે ટાયલી! આજે દઈ દે માલ'
એવું બોલી ઊમટ્યા ચોરો બે વિકરાળ!

સમજૂતી: ચોરો બોલ્યા, "તારી વાતો કાલે કરજે! આજે તો માલ આપી દે." એમ કહીને બે ભયાનક દેખાતા ચોરો તેના પર ત્રાટક્યા.

ધૂળો કૂદ્યો કોથળો વીંઝે સબોસબ!
હતાં કોથળે કાટલાં વાગે ધબોધબ,

સમજૂતી: ધૂળો કૂદ્યો અને હાથમાં રહેલો કોથળો સડા સડ (ઝડપથી) વીંઝવા લાગ્યો. કોથળામાં વજનદાર કાટલાં હતાં, જે ચોરોને ધબોધબ વાગવા લાગ્યાં.

ચોરો ખીજ્યા, એમના ધૂળો ખાળે ઘાવ,
ક્યાંથી રે આ વાણિયો શીખ્યો આવા દાવ?

સમજૂતી: ચોરો ગુસ્સે થયા અને હુમલો કર્યો, પણ ધૂળો તેમના ઘા રોકતો હતો. ચોરો વિચારવા લાગ્યા કે આ વાણિયો આવા દાવપેચ ક્યાંથી શીખ્યો હશે?

આઘુંપાછું ના જુએ, ધૂળો ખેલે જંગ,
બોલે : “હું નહિ એકલો, હવે બતાવું રંગ.’

સમજૂતી: ધૂળો આમતેમ જોયા વગર લડી રહ્યો હતો અને બોલતો હતો, "હું એકલો નથી, હવે તમને મારો અસલી રંગ બતાવું છું."

ચોરો ચોંક્યા, એકમાં હોય આટલું જોર,
‘બાર જણા જો છૂટશે, થશે આપણી ઘોર!’

સમજૂતી: ચોરો ચોંકી ગયા કે એક માણસમાં આટલું જોર છે! જો એના બાકીના બાર સાથીઓ છૂટી જશે તો આપણું મોત (ઘોર) નિશ્ચિત છે.

એમ વિચારી બી ગયા, નાઠા એકીસાથ,
ધૂળો હરખ્યો : 'વાહ! મેં ઠીક બતાવ્યો હાથ!”

સમજૂતી: આવું વિચારીને ચોરો ડરી ગયા અને ભાગી ગયા. ધૂળો ખુશ થયો અને બોલ્યો, "વાહ! મેં એમને સારો પરચો બતાવ્યો."

ધૂળાની આ વાર્તા, પૂછે બાળ તમામ :
“કોણ બાર તમે હતા? હવે ગણાવો નામ.”

સમજૂતી: ધૂળાની આ વાત સાંભળીને બધા બાળકો તેને પૂછે છે, "તમે જે બાર જણાની વાત કરતા હતા, તે કોણ હતા? તેમના નામ ગણાવો."

ધૂળો કહે : 'આ હાથ બે, બે આંખો, બે પાય,
ચાર કાટલાં કોથળે, મળી એમ દશ થાય!

સમજૂતી: ધૂળાએ જવાબ આપ્યો: "મારા બે હાથ, બે આંખો અને બે પગ. અને કોથળામાં રહેલા ચાર કાટલાં. આમ મળીને કુલ દસ થયા."

છેલ્લા સાથી બે ખરા હિંમત અને વિશ્વાસ
એ બે વિના બીજાં બધાં થાય નકામાં ખાસ!”

સમજૂતી: "અને બાકીના બે સાચા સાથી એટલે 'હિંમત' અને 'વિશ્વાસ'. જો આ બે સાથી ન હોય તો બાકીના બધા સાધનો નકામાં છે."

શબ્દાર્થ

• વાટ: રસ્તો
• ઉચાટ: ચિંતા, ફિકર
• ડરામણું: ભયાનક
• જંગ: યુદ્ધ
• પાય: પગ
• સબોસબ: ઉપરાછાપરી (ઝડપથી મારવું)
• ખાળે: રોકે, અટકાવે

શબ્દસમૂહ

• અમુક નક્કી વજનનું તોલવાનું સાધન - કાટલું

વાતચીત (પ્રશ્નોત્તરી)

1. કાવ્યમાં શું બન્યું ત્યારે તમને ખૂબ મજા પડી?

જ્યારે ધૂળાએ યુક્તિ વાપરીને કોથળા વડે ચોરોને માર માર્યો અને ચોરો ગભરાઈને ભાગી ગયા, ત્યારે ખૂબ મજા પડી.

2. તમે ક્યારેક રસ્તો ભૂલી જાઓ તો શું કરો?

હું રસ્તો ભૂલી જાઉં તો ગભરાયા વગર આજુબાજુ કોઈ વ્યક્તિ હોય તો રસ્તો પૂછી લઉં.

3. તમારે અંધારે એકલા નીકળવાનું બને તો તમે શું કરો?

હું હાથમાં ટોર્ચ રાખું અને હિંમત રાખીને ઈશ્વરનું નામ લેતા આગળ વધું.

4. ધૂળો ડરી ગયો હોત તો શું થાત?

જો ધૂળો ડરી ગયો હોત, તો ચોરો તેને લૂંટી લેત અને કદાચ તેને મારી પણ નાખત.

5. તમારો સામનો ચોર સાથે થાય તો તમે શું કરો?

હું ગભરાયા વગર બુદ્ધિશક્તિનો ઉપયોગ કરું અને બૂમાબૂમ કરી લોકોને ભેગા કરું.

6. સૂમસામ રસ્તે જવાનું થાય તો શી તૈયારી કરવી પડે?

સૂમસામ રસ્તે જતી વખતે સુરક્ષા માટે લાકડી કે અન્ય સાધન હોવું જોઈએ.

7. તમારા ખરા સાથી કોણ છે?

મારા ખરા સાથી મારા હાથ-પગ અને મુખ્ય 'હિંમત' અને 'વિશ્વાસ' છે.

વાર્તા લેખન

ઈડર ગામમાં ધૂળો નામનો વાણિયો રહેતો હતો. એક દિવસ સમી સાંજે તે કોટડા ગામે જવા નીકળ્યો. રસ્તામાં અંધારું થઈ ગયું અને તે રસ્તો ભૂલી ગયો. તે જંગલમાં આવી ચડ્યો. પણ તેણે હિંમત રાખી. એટલામાં ચાર ચોર આવ્યા અને તેને લૂંટવા ડરાવ્યો.

ધૂળાએ ચતુરાઈ વાપરીને કહ્યું, "હું એકલો નથી, મારી સાથે બીજા બાર જણા છે." ચોરોએ હુમલો કર્યો. ધૂળાએ હાથમાં રહેલો કાટલાં ભરેલો કોથળો ફેરવીને ચોરોને સબોસબ મારવા માંડ્યો. ચોરોને થયું કે સાચે જ આની સાથે બીજા બાર જણા હશે તો આપણું આવી બનશે. આમ વિચારીને ચોરો ડરીને ભાગી ગયા.

ખરાં-ખોટાં

• 1. ધૂળા પાસે પહેલા બે સાથી હિંમત અને વિશ્વાસ હતા. – ખરું
• 2. ધૂળો રસ્તાનો જાણકાર હતો, કદી ભૂલો ન પડે. – ખોટું
• 3. ધૂળામાં આત્મવિશ્વાસ ખૂબ જ હતો. – ખરું
• 4. ધૂળાને લૂંટવા માટે આવેલા ચોરમાંથી બાર ઝાડીમાં હતા અને બે કૂદીને આવ્યા. – ખોટું
• 5. ધૂળાને પોતાની મતિ પર માન થયું. – ખરું
• 6. ચોર સાથે લડવું ન પડે એટલે ધૂળો કોટડાને બદલે ઈડર પાછો ફર્યો. – ખોટું

પ્રશ્નોના જવાબ

1. ધૂળો કેમ ભૂલો પડ્યો?

રસ્તામાં અંધારું થઈ ગયું હતું અને તે બીજા રસ્તે ચડી ગયો હતો.

2. ધૂળો કોટડા ગામે જવા કેમ નીકળ્યો હશે?

ધૂળાને કોટડા ગામે વેપાર કે અન્ય કોઈ કામ હશે.

3. ચાર ચોરની સામે ધૂળો કેમ બાથ ભીડી શક્યો?

ધૂળા પાસે હિંમત, આત્મવિશ્વાસ અને વજનદાર કાટલાં ભરેલો કોથળો હતો.

4. ધૂળા પાસે કોથળો ન હોત તો શું થાત?

તો તે ચોરોને મારી શક્યો ન હોત અને કદાચ લૂંટાઈ જાત.

5. ચોર કેમ નાસી ગયા?

ધૂળાએ માર માર્યો અને કહ્યું કે મારી સાથે બાર જણા છે, તેથી ચોરો ડરીને નાસી ગયા.

6. ધૂળાએ પોતાના સાથી કોને ગણાવ્યાં?

બે હાથ, બે પગ, બે આંખો, ચાર કાટલાં અને મુખ્ય બે સાથી 'હિંમત' અને 'વિશ્વાસ'.

તો શું થાત?

• 1. ધૂળો સાચે રસ્તે ગયો હોત તો?
  તો તે જંગલમાં ભટકી ન જાત અને ચોરો ન મળત.
• 2. જંગલમાં ચોરોને બદલે પ્રાણીઓ મળ્યાં હોત તો?
  તો ધૂળાએ બચવા માટે ઝાડ પર ચઢવું પડત.
• 3. ધૂળો ડરી ગયો હોત તો?
  તો ચોરો તેને લૂંટી લેત.
• 4. કોથળામાં કાટલાં છે એ ચોર જાણી ગયા હોત તો?
  તો ચોરો સાવધાન થઈ જાત અને કોથળો છીનવી લેત.
• 5. ધૂળાને બદલે તમે હોત તો?
  હું પણ હિંમતથી મુશ્કેલીનો સામનો કરત.

કાવ્યપંક્તિ શોધો

• 1. હિંમત અને વિશ્વાસ ન હોય તો બીજું કશું કામ ન લાગે.
  "એ બે વિના બીજાં બધાં થાય નકામાં ખાસ!"
• 2. ધૂળાની વાત સાંભળીને બધાં બાળકોએ એને પૂછ્યું.
  "ધૂળાની આ વાર્તા, પૂછે બાળ તમામ : 'કોણ બાર તમે હતા? હવે ગણાવો નામ.'"
• 3. રાતના અંધારામાં ધૂળો ભૂલો પડ્યો...
  "રસ્તે અંધારું થયું, ચડ્યો બીજી વાટ, જંગલમાં ભૂલો પડ્યો, દિલમાં થયો ઉચાટ."
• 4. ધૂળાએ કહ્યું, “હું એકલો નથી, મારી સાથે બાર જણા છે...”
  "કહે ધૂળો એ ચોરને : 'અલ્યા નથી હું એક, બાર જણા લઈ નીકળ્યો, કરજો કાંક વિવેક!'"
• 5. દોઢ ડાહ્યો થયા વગર તારી પાસે જે કંઈ માલ છે તે આપી દે.
  "“ખબરદાર! જે હોય તે આપી દે આ વાર.”"

જાહેરાત પરથી પ્રશ્નો (પુસ્તક મેળો)

1. મોહિતને પુસ્તકમેળામાં કેટલા દિવસ જઈ શકાશે?

૦૨ થી ૦૯ નવેમ્બર સુધી એટલે કુલ ૮ દિવસ.

2. કુલદીપને ૩ પુસ્તકોના કેટલા રૂપિયા ચૂકવવા પડશે?

૧૨૦ × ૩ = ૩૬૦ રૂ. | ડિસ્કાઉન્ટ ૨૫% (૯૦ રૂ.) | ચૂકવવાની રકમ = ૨૭૦ રૂપિયા.

3. કનૈયાલાલ મુનશીની નવલકથા કયા વિભાગમાં મળશે?

વિભાગ-૧ : કથાસાહિત્ય માં.

4. કૅન્ટીન વિશે જાણવા શું કરશો?

આપેલ નંબર પર જનકભાઈને ફોન કરીશું.

5. મનીષા સાંજે ૭:૦૦ વાગ્યે પુસ્તક ખરીદી શકશે?

ના, કારણ કે મેળો સાંજે ૬:૩૦ વાગ્યે બંધ થઈ જાય છે.

6. ‘બાળપણાનું રૂસણું’ કયા વિભાગમાં મળશે?

વિભાગ-૨ : બાળસાહિત્ય માં.

7. ‘ઈડરનો વાણિયો’ શોધવા ક્યાં જશો?

તે કાવ્ય હોવાથી વિભાગ-૩ : પદ્યસાહિત્ય માં.

--- એકમ ૧૪ સમાપ્ત ---

નમસ્તે બાળમિત્રો! 🙏

"એક્ઝામ ગુરુ" ની વિનમ્ર સૂચના:
પ્રિય વિદ્યાર્થીઓ, આ ક્વિઝ રમતા પહેલા કાવ્યની સમજૂતીનો વિડિયો જોવો ફરજિયાત છે. વિડિયોમાં ધૂળા વાણિયાની બહાદુરી અને કાવ્યના વ્યાકરણની સચોટ સમજૂતી આપવામાં આવી છે. એક વાર વિડિયો જોયા બાદ જ તમે બધા પ્રશ્નોના સાચા જવાબ આપી શકશો.

એકમ ૧૪ : એક ઈડરનો વાણિયો

તમારું પૂરું નામ લખીને ક્વિઝ શરૂ કરો:

અધ્યયન નિષ્પત્તિ (LO) અને તેની સમજ	સિદ્ધિ (%)	સ્થિતિ