એકમ ૧૨ : નકશો સમજીએ - સંપૂર્ણ સમજૂતી અને સોલ્યુશન
પ્રવાસીઓ અજાણ્યા પ્રદેશમાં પણ નકશાની મદદથી ખૂબ જ સરળતાથી પોતાના સ્થળે પહોંચી શકે છે. વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના આ યુગમાં GPS (Global Positioning System) ની મદદથી વિશ્વના કોઈપણ ખૂણે પહોંચવું હવે સરળ બન્યું છે.
‘નકશો’ શબ્દનો અંગ્રેજી પર્યાય ‘Map’ (મેપ) છે. તે મૂળ લેટિન ભાષાના શબ્દ ‘Mappa Mundi’ (મેપા મુન્ડી) પરથી અપભ્રંશ થઈને બન્યો છે. તેનો અર્થ ‘હાથમાં રાખી શકાય તેવો કાપડનો ટુકડો’ થાય છે. સમગ્ર પૃથ્વી કે તેના કોઈ મોટા ભાગને સપાટ કાગળ પર આલેખિત કરવાની કળા એટલે નકશો.
નકશાના મુખ્ય બે પ્રકાર છે: ૧. હેતુ આધારિત નકશા અને ૨. માપ આધારિત નકશા.
૧. પ્રાકૃતિક નકશા (Physical Maps): આ નકશામાં કુદરત સર્જિત વિગતો જેવી કે પર્વત, ઉચ્ચપ્રદેશ, મેદાન, નદીઓ અને મહાસાગરો દર્શાવવામાં આવે છે. તેમાં વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ અને ભૂસ્તરીય રચનાનો પણ સમાવેશ થાય છે.
૨. સાંસ્કૃતિક નકશા (Cultural Maps): માનવસર્જિત વિગતોનું આલેખન કરતા નકશાને સાંસ્કૃતિક નકશા કહે છે. જેમ કે રાજકીય નકશા (દેશ-રાજ્યની સીમા), ખેતી, વસ્તી અને પરિવહનના નકશા.
૧. મોટા માપના નકશા: જેમાં ૧ સેમી = ૫૦ કિમીથી ઓછું અંતર હોય. આ નકશામાં વિગતો વધુ વિગતવાર અને સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે (દા.ત. તમારા ગામ કે શહેરનો નકશો).
૨. નાના માપના નકશા: જેમાં પૃથ્વી સપાટીનો મોટો વિસ્તાર દર્શાવવામાં આવે છે. તેના મુખ્ય ચાર પ્રકાર છે: ૧. એટલાસ, ૨. કેડેસ્ટ્રલ, ૩. સ્થળ વર્ણન (ટોપોસીટ) અને ૪. ભીંત નકશા.
નકશાને સમજવા માટે તેના ત્રણ અંગો ખૂબ જ મહત્વના છે: દિશા, પ્રમાણમાપ અને રૂઢ સંજ્ઞાઓ.
નકશામાં સામાન્ય રીતે ઉત્તર દિશાનો સંકેત (N) આપેલો હોય છે. તેના આધારે અન્ય દિશાઓ (દક્ષિણ, પૂર્વ, પશ્ચિમ) અને મધ્યવર્તી ખૂણાઓ (ઈશાન, અગ્નિ, નૈઋત્ય, વાયવ્ય) જાણી શકાય છે.
નકશા પરના કોઈ પણ બે સ્થળો વચ્ચેનું અંતર અને પૃથ્વી સપાટી પરના તે જ બે સ્થળો વચ્ચેના વાસ્તવિક અંતરના ગુણોત્તરને પ્રમાણમાપ કહે છે. દા.ત. જો નકશામાં ૧ સેમી = ૧૦૦ કિમી હોય, તો નકશામાં દેખાતા ૧ સેમીનું વાસ્તવિક અંતર જમીન પર ૧૦૦ કિમી ગણાય.
નકશામાં પર્વત, રેલવે માર્ગ, નદી, સરહદ વગેરેને દર્શાવવા માટે વપરાતા ચોક્કસ અક્ષરો, રંગો કે ચિહ્નોને રૂઢ સંજ્ઞાઓ કહે છે. નકશાના રંગો પણ ચોક્કસ વિગત દર્શાવે છે (દા.ત. ભૂરો રંગ જળસ્તર માટે, કથ્થઈ રંગ પર્વતો માટે).
ભારત એ એશિયા ખંડના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલો એક વિશાળ દેશ છે. તે પૃથ્વીના ઉત્તર-પૂર્વ ગોળાર્ધમાં આવેલો છે. તેની ઉત્તરે હિમાલય, પશ્ચિમે અરબ સાગર અને પૂર્વમાં બંગાળની ખાડી આવેલી છે. ભારત ૨૮ રાજ્યો અને ૮ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનો બનેલો સંઘ છે.
| ક્રમ | રાજ્ય | પાટનગર |
|---|---|---|
| ૧ | આંધ્ર પ્રદેશ | અમરાવતી |
| ૨ | અરુણાચલ પ્રદેશ | ઈટાનગર |
| ૩ | અસમ | દિસપુર |
| ૪ | બિહાર | પટના |
| ૫ | છત્તીસગઢ | રાયપુર |
| ૬ | ગોવા | પણજી |
| ૭ | ગુજરાત | ગાંધીનગર |
| ૮ | હરિયાણા | ચંદીગઢ |
| ૯ | હિમાચલ પ્રદેશ | શિમલા |
| ૧૦ | ઝારખંડ | રાંચી |
| ૧૧ | કર્ણાટક | બેંગલુરુ |
| ૧૨ | કેરળ | तिरुपનંતપુરમ |
| ૧૩ | મધ્ય પ્રદેશ | ભોપાલ |
| ૧૪ | મહારાષ્ટ્ર | મુંબઈ |
| ૧૫ | મણિપુર | ઈમ્ફાલ |
| ૧૬ | મેઘાલય | શિલોંગ |
| ૧૭ | મિઝોરમ | આઈઝોલ |
| ૧૮ | નાગાલેન્ડ | કોહિમા |
| ૧૯ | ઓડિશા | ભુવનેશ્વર |
| ૨૦ | પંજાબ | ચંદીગઢ |
| ૨૧ | રાજસ્થાન | જયપુર |
| ૨૨ | સિક્કિમ | ગંગટોક |
| ૨૩ | તમિલનાડુ | ચેન્નઈ |
| ૨૪ | તેલંગાણા | હૈદરાબાદ |
| ૨૫ | ત્રિપુરા | અગરતલા |
| ૨૬ | ઉત્તર પ્રદેશ | લખનૌ |
| ૨૭ | ઉત્તરાખંડ | દેહરાદૂન |
| ૨૮ | પશ્ચિમ બંગાળ | કોલકાતા |
| ક્રમ | કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ | પાટનગર |
|---|---|---|
| ૧ | અંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ | પોર્ટ બ્લેર |
| ૨ | ચંદીગઢ | ચંદીગઢ |
| ૩ | દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવ | દમણ |
| ૪ | દિલ્હી (રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ) | નવી દિલ્હી |
| ૫ | જમ્મુ અને કાશ્મીર | શ્રીનગર / જમ્મુ |
| ૬ | લદ્દાખ | લેહ |
| ૭ | લક્ષદ્વીપ | કવરત્તી |
| ૮ | પુડુચેરી | પુડુચેરી |
સ્વાધ્યાયનું સંપૂર્ણ સોલ્યુશન
(૨) પૃથ્વીના કોઈપણ ચોક્કસ ભાગના અભ્યાસ માટે નકશો વધારે ઉપયોગી છે.
(૩) નકશાના મુખ્ય ત્રણ અંગો છે.
| ‘અ’ વિભાગ | ‘બ’ વિભાગ (સાચો જવાબ) |
|---|---|
| ૧. પ્રમાણમાપ | બે સ્થળો વચ્ચેનું વાસ્તવિક અંતર |
| ૨. દિશા | ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ, પશ્ચિમ |
| ૩. રૂઢ સંજ્ઞા | વિશિષ્ટ આકારો અને ચિહ્નો |
(૨) માનવસર્જિત વિગતોનું આલેખન સાંસ્કૃતિક નકશામાં હોય છે. ➡️ ખરું
(૩) ૧ : ૫૦,૦૦૦ થી મોટા માપના નકશાને મોટા માપના નકશા કહેવાય. ➡️ ખરું
ઉત્તર: હેતુ આધારિત નકશાના મુખ્ય બે પ્રકાર છે: ૧. પ્રાકૃતિક નકશા અને ૨. સાંસ્કૃતિક નકશા.
(૨) રૂઢ સંજ્ઞા એટલે શું?
ઉત્તર: નકશામાં ભૌતિક કે સાંસ્કૃતિક વિગતોને દર્શાવવા માટે જે વિશિષ્ટ ચિહ્નો, અક્ષરો કે રંગોનો ઉપયોગ થાય છે તેને રૂઢ સંજ્ઞા કહેવાય છે.
(૩) ભારતમાં કેટલા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો આવેલા છે?
ઉત્તર: ભારતમાં હાલમાં ૮ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો આવેલા છે.
ઉત્તર: નકશાના ત્રણ મુખ્ય અંગો છે: ૧. દિશા (ચોક્કસ સ્થાન જાણવા), ૨. પ્રમાણમાપ (જમીન પરનું સાચું અંતર સમજવા) અને ૩. રૂઢ સંજ્ઞાઓ (જુદી જુદી વિગતોને ચિહ્નો દ્વારા ઓળખવા).
(૨) પ્રાકૃતિક અને સાંસ્કૃતિક નકશાનો તફાવત જણાવો.
ઉત્તર: પ્રાકૃતિક નકશામાં કુદરત દ્વારા બનેલી વિગતો જેવી કે પર્વત અને નદીઓ દર્શાવાય છે, જ્યારે સાંસ્કૃતિક નકશામાં માનવ દ્વારા સર્જિત વિગતો જેવી કે ખેતી, ઉદ્યોગો અને રાજકીય સીમાઓ દર્શાવાય છે.
(૩) નકશાની ઉપયોગીતા જણાવો.
ઉત્તર: નકશો પ્રવાસીઓને માર્ગદર્શન આપે છે, સરહદની સુરક્ષા માટે સૈનિકોને ઉપયોગી છે, એન્જિનિયરોને પ્લાનિંગમાં મદદ કરે છે અને વિદ્યાર્થીઓને ભૌગોલિક સ્થિતિ સમજવામાં સરળતા રહે છે.
ઉપર આપેલ ભારતનો નકશો ધ્યાનથી જુઓ અને નીચેના નવા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો:
ઉત્તર: હિંદ મહાસાગર.
(૨) ગુજરાત રાજ્યની પડોશમાં કયા ત્રણ રાજ્યો આવેલા છે?
ઉત્તર: રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર.
(૩) ભારતનો કયો પડોશી દેશ તેની ઉત્તર દિશાએ આવેલો છે?
ઉત્તર: નેપાળ (અથવા ચીન / ભૂતાન).
(૪) ભારતની પૂર્વ દિશાએ કઈ જળરાશિ (ખાડી) આવેલી છે?
ઉત્તર: બંગાળની ખાડી.
(૫) ભારતના નકશામાં મધ્યમાંથી પસાર થતી રેખા કઈ છે?
ઉત્તર: કર્કવૃત્ત.
--- અહીં એકમ ૧૨ "નકશો સમજીએ" નું સંપૂર્ણ સોલ્યુશન પૂર્ણ થાય છે ---
નકશો સમજીએ (Map Reading)
ધોરણ 6 | સામાજિક વિજ્ઞાન | એકમ 12 | Exam Guru
નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો! 🙏
આ ક્વિઝમાં આપણે 'નકશાના અંગો, દિશાઓ અને રૂઢ સંજ્ઞાઓ' વિશે શીખીશું. ક્વિઝ શરૂ કરતા પહેલા, વિષયવસ્તુની સમજ માટે નીચે આપેલો વિડિયો ચોક્કસ જુઓ. વિડિયો જોયા બાદ જ ક્વિઝ શરૂ થશે.
પરિણામ પત્રક
અધ્યયન નિષ્પત્તિ (LO) મુજબ વિશ્લેષણ:
| અધ્યયન નિષ્પત્તિ (LO) | વિષય વસ્તુ | સ્થિતિ |
|---|
✅ = ઉત્તમ (70% થી વધુ ગુણ)
❓ = મધ્યમ (50% - 70% ગુણ)
❌ = વધુ મહેનત જરૂરી (50% થી ઓછા ગુણ)
0 Comments