ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન એકમ 5 - આદિવાસી (અનુસૂચિત જનજાતિઓ) ઓનલાઇન ક્વિઝ

પાઠ 5 : આદિવાસી (અનુસૂચિત જનજાતિઓ)

🌟 એકમના મુખ્ય મુદ્દાઓ (Highlight Points)

• વ્યાખ્યા: બંધારણમાં સામેલ પરંપરાગત સંસ્કૃતિનું રક્ષણ કરતી જાતિઓને 'અનુસૂચિત જનજાતિ' (Scheduled Tribes) કહે છે. 'આદિવાસી' એટલે જૂના સમયથી વસવાટ કરનાર.
• જીવનશૈલી: પ્રકૃતિ પ્રેમી, કબીલા પ્રથા, શિકાર, પશુપાલન અને વનપેદાશો પર નિર્ભર. સામૂહિક જીવન અને જમીન પર સહિયારો હક.
• મુખ્ય જનજાતિઓ: પંજાબમાં ખોખર/ગખ્ખર, મુલતાનમાં લંઘા/અરઘુન, મધ્ય ભારતમાં ભીલ અને ગોંડ, પૂર્વમાં સંથાલ/મુંડા/અહોમ.
• ગોંડ જાતિ: 'ગોંડવાના' પ્રદેશના રહેવાસી. સ્થાનાંતરિત ખેતી કરતા. 'ગઢ - ચોર્યાસી - બારહોતો' વ્યવસ્થા. રાણી દુર્ગાવતીનું શાસન.
• અહોમ જાતિ: અસમની બ્રહ્મપુત્રા ખીણમાં વસ્યા. 'પાઈક' (બળજબરીપૂર્વક શ્રમ) વ્યવસ્થા. 'બુરંજી' નામની ઐતિહાસિક કૃતિ રચી. ચોખાની ખેતીની નવી પદ્ધતિ અમલમાં મૂકી.
• સંસ્કૃતિ: મેળાઓ (જેમ કે ડાંગ દરબાર), વિશિષ્ટ પોશાક, નૃત્ય અને સંગીત તેમની ઓળખ છે.

સ્વાધ્યાય (સંપૂર્ણ સોલ્યુશન)

1. યોગ્ય જોડકાં જોડો :

વિભાગ 'અ'	વિભાગ 'બ' (સાચો જવાબ)
(1) ગઢકટંગા	(D) 70,000 ગામડાઓ
(2) વર્ષાસન	(F) ડાંગ-દરબાર
(3) શ્રમિક	(A) પાઈક
(4) અમનદાસ	(B) સંગ્રામશાહ
(5) ખોખર જનજાતિ	(C) પંજાબ
(6) બલોચ	(E) નાનાં કુળોમાં વિભાજિત

2. ખાલી જગ્યા પૂરો :

(1) મુલતાન અને સિંધમાં લંઘા અને અરઘુન જાતિઓનું આધિપત્ય હતું.

(2) અહોમ ભાષામાં રચવામાં આવેલી બુરંજી ઐતિહાસિક કૃતિ હતી.

(3) જનજાતિના સભ્યો કબીલા પ્રથાથી એકબીજા સાથે જોડાયેલા હતા.

3. વિધાનો સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો :

(1) અકબરના સેનાપતિ માનસિંહે ચેરજાતિ પર હુમલો કરી વિજય મેળવ્યો હતો. - સાચું

(2) ગુજરાતમાં મીઝો, અહોમ અને ખોખર જેવી જનજાતિઓ વસે છે. - ખોટું (આ જનજાતિઓ પંજાબ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતની છે).

(3) ગોંડલોકો તોપનું નિર્માણ કરી શકતા હતા. - ખોટું (અહોમ લોકો કરી શકતા હતા).

(4) દક્ષિણ ભારતમાં વેતર, કોરાગા અને મારવાર જાતિના લોકો વસતા હતા. - સાચું

4. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તાર ઉત્તર આપો :

(1) આદિવાસી સમુદાયનું જીવન કઈ-કઈ બાબતો પર નિર્ભર હતું ?

જવાબ: આદિવાસી સમુદાયનું જીવન મુખ્યત્વે પ્રકૃતિ અને જંગલ પર નિર્ભર હતું. તેઓ નીચેની બાબતો પર આધારિત હતા:

• વનપેદાશો: જંગલમાંથી મળતી પેદાશો એકઠી કરીને તેમાંથી આવક મેળવતા.
• શિકાર અને પશુપાલન: તેઓ શિકારી અને પશુપાલક તરીકે જીવન ગુજારતા હતા.
• ખેતી: કેટલાક સમૂહો સ્થળાંતરિત (ઝૂમ) ખેતી કરતા હતા, જ્યારે કેટલાક એક જગ્યાએ સ્થાયી થઈ ખેતી કરતા હતા.
• કલા-કૌશલ્ય: વાંસ અને લાકડામાંથી કલાત્મક વસ્તુઓ બનાવીને પણ તેઓ ગુજરાન ચલાવતા.

ટૂંકમાં, જંગલ અને પ્રકૃતિ તેમના જીવનના કેન્દ્રમાં હતા.

(2) જનજાતિઓમાં જોવા મળતો સામૂહિકતાનો સિદ્ધાંત સમજાવો.

જવાબ: જનજાતિના લોકોનું જીવન સંપૂર્ણપણે સામૂહિક હતું.

• તેઓ સમૂહમાં રહેતા હતા અને કબીલા પ્રથાથી જોડાયેલા હતા.
• જમીન અને જમીન પરની પેદાશો પર આખા સમૂહનો સંયુક્ત અધિકાર ગણાતો હતો.
• ઉત્પાદિત વસ્તુઓની વહેંચણી પણ તેઓ પોતાના બનાવેલા નિયમો મુજબ દરેક પરિવારની જરૂરિયાત મુજબ કરતા હતા.
• આમ, તેમની અર્થવ્યવસ્થા અને સામાજિક જીવનમાં 'સામૂહિકતાનો સિદ્ધાંત' જોવા મળતો હતો, જેમાં ઊંચ-નીચના ભેદભાવ ન હતા.

(3) અહોમ સમાજ સુસંસ્કૃત સમાજ હતો. આવું શાના આધારે કહી શકાય?

જવાબ: અહોમ સમાજ સુસંસ્કૃત હતો તેવું નીચેના કારણોસર કહી શકાય:

• કલા અને સાહિત્ય પ્રેમી: રાજાઓ કવિઓ અને વિદ્વાનોને જમીન દાનમાં આપતા હતા.
• નાટ્ય પ્રવૃત્તિ: નાટકો અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવતું.
• સાહિત્ય સર્જન: સંસ્કૃત ભાષાની મહત્વની કૃતિઓનો સ્થાનિક ભાષામાં અનુવાદ થયો હતો. 'બુરંજી' નામની ઐતિહાસિક કૃતિની રચના પણ તેમણે કરી હતી.
• આ બધી બાબતો દર્શાવે છે કે તેઓ માત્ર યોદ્ધા ન હતા પણ સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યના પણ ચાહક હતા.

(4) ગોંડલોકોનો ઈતિહાસ અહોમ લોકોથી કેવી રીતે અલગ હતો ?

જવાબ: ગોંડ અને અહોમ બંને શક્તિશાળી જનજાતિઓ હતી, પણ તેમનો ઇતિહાસ અલગ હતો:

• સ્થાન: ગોંડ લોકો મધ્ય ભારતના 'ગોંડવાના' જંગલોમાં રહેતા હતા, જ્યારે અહોમ લોકો મ્યાનમારથી આવીને અસમની બ્રહ્મપુત્રા નદીના ખીણ પ્રદેશમાં વસ્યા હતા.
• ખેતી પદ્ધતિ: ગોંડ લોકો મુખ્યત્વે 'સ્થળાંતરિત (ઝૂમ) ખેતી' કરતા હતા, જ્યારે અહોમ લોકોએ 'ચોખાની ખેતી'ની નવીન પદ્ધતિઓ શોધી હતી.
• રાજ્ય વ્યવસ્થા: ગોંડ રાજ્ય 'ગઢ - ચોર્યાસી - બારહોતો'માં વહેંચાયેલું હતું. અહોમ રાજ્ય 'પાઈક' (બળજબરીપૂર્વક શ્રમ) વ્યવસ્થા પર આધારિત હતું.
• શસ્ત્રો: અહોમ લોકો 17મી સદીમાં દારૂગોળો અને તોપો બનાવતા શીખી ગયા હતા, જે ગોંડ લોકોમાં જોવા મળતું નથી.

પ્રવૃત્તિ (વિસ્તૃત ચર્ચા)

1. નકશામાં સ્થાન અને બે જનજાતિઓની ચર્ચા:

ભીલ (પશ્ચિમ ભારત):

• સ્થાન: ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન.
• આજીવિકા: ખેતી અને ખેત મજૂરી. જંગલ પેદાશો એકઠી કરવી.
• પર્યાવરણ: તેઓ ડુંગરાળ અને જંગલ વિસ્તારોમાં રહે છે, જે તેમને કુદરતી સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.

ગદ્દી (પશ્ચિમ હિમાલય):

• સ્થાન: હિમાચલ પ્રદેશ, જમ્મુ-કાશ્મીર.
• આજીવિકા: તેઓ મુખ્યત્વે પશુપાલક (ઘેટાં-બકરાં ચરાવનાર) છે.
• ભૌગોલિક વિશેષતા: ઠંડા પહાડી પ્રદેશમાં રહેતા હોવાથી તેઓ ઋતુ પ્રમાણે સ્થળાંતર કરે છે. ઉનનો વેપાર તેમનો મુખ્ય વ્યવસાય છે.

2. સરકાર દ્વારા ઘડવામાં આવેલ નીતિઓ વિશે ચર્ચા:

હાલની સરકાર દ્વારા આદિવાસી સમાજના ઉત્થાન માટે અનેક યોજનાઓ અમલમાં છે:

• વન અધિકાર અધિનિયમ: જંગલની જમીન પર ખેતી કરતા આદિવાસીઓને જમીનની માલિકીના હક આપવામાં આવ્યા છે.
• એકલવ્ય મોડેલ સ્કૂલ: આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓને શ્રેષ્ઠ શિક્ષણ મળે તે માટે ખાસ નિવાસી શાળાઓ ખોલવામાં આવી છે.
• TRIFED: આદિવાસીઓની કલા અને વનપેદાશોને યોગ્ય બજાર અને ભાવ મળે તે માટે આ સંસ્થા કાર્ય કરે છે.
• અનામત અને શિષ્યવૃત્તિ: શિક્ષણ અને નોકરીઓમાં અનામત તથા વિદેશ અભ્યાસ માટે શિષ્યવૃત્તિની સુવિધા.

--- પાઠ 5 સમાપ્ત ---

📖 એકમ 5 : આદિવાસી (જનજાતિઓ)

સામાજિક વિજ્ઞાન - ધોરણ 7

---

⏱️ સમય: 60 સેકન્ડ | 📊 પ્રશ્નો: 18

1/18 ⏳ 60s

🏁 ક્વિઝ પૂર્ણ!

0/18

📺 એકમની સમજૂતી માટે આ વિડિયો જુઓ: