ધોરણ 8 વિજ્ઞાન એકમ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ - આકર્ષક HOTS ક્વિઝ અને રિઝલ્ટ કાર્ડ

પ્રકરણ 7 : કિશોરાવસ્થા તરફ
(Reaching the Age of Adolescence)

અગાઉના પ્રકરણમાં તમે અભ્યાસ કર્યો કે, પ્રાણીઓ કેવી રીતે પ્રજનન કરે છે. મનુષ્ય તેમજ ઘણાંબધાં અન્ય પ્રાણીઓ એક નિશ્ચિત આયુષ્ય સુધી પહોંચ્યા પછી જ પ્રજનન કરે છે. મનુષ્ય એક નિશ્ચિત આયુષ્ય પછી જ કેમ પ્રજનન કરી શકે છે?

આ પ્રકરણમાં, તમે માનવ શરીરમાં થતાં એવા પરિવર્તનોનો અભ્યાસ કરશો કે જેના પછી તે પ્રજનન માટે સક્ષમ બને છે. પ્રકરણ-6માં તમે મનુષ્યનાં પ્રજનન અંગો વિશે અભ્યાસ કરી ચૂક્યા છો. અહીં, આપણે બાળક પુખ્ત બને તેવા ફેરફારો લાવવામાં અંતઃસ્ત્રાવો (hormones) જે ભૂમિકા ભજવે છે તેના વિશે ચર્ચા કરીશું.

7.1 કિશોરાવસ્થા તેમજ તરુણાવસ્થા (Adolescence and Puberty)

બૂઝો તેનો 12મો જન્મદવિસ ઉજવી રહ્યો હતો... (વાર્તાનો સાર: મિત્રોની ઊંચાઈ વધવી, મૂછો ઉગવી વગેરે).

જન્મના સમયથી જ વૃદ્ધિ ચાલુ થઈ જાય છે, પરંતુ 10 કે 11 વર્ષની વય પછી વૃદ્ધિમાં એકાએક ઉછાળો (spurt) આવી જાય છે, જે નોંધનીય હોય છે. શરીરમાં થનારા પરિવર્તનો વૃદ્ધિ પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે. તે એ બાબતનો સંકેત છે કે તમે હવે બાળક નથી રહ્યાં પરંતુ તમે પુખ્તાવસ્થામાં પ્રવેશવા તરફ જઈ રહ્યા છો.

વૃદ્ધિ થવી એ કુદરતી પ્રક્રિયા છે. જીવનકાળની આ અવસ્થામાં શરીરમાં એવા પરિવર્તનો (ફેરફારો) થઈને પ્રજનનની પરિપક્વતા (maturity) પ્રાપ્ત થાય છે, જેને કિશોરાવસ્થા (Adolescence) કહેવાય છે.

કિશોરાવસ્થા લગભગ 11 વર્ષની ઉંમરથી પ્રારંભ થાય છે અને 18 અથવા 19 વર્ષની ઉંમર સુધી રહે છે. આ અવિધ ‘ટીન્સ’ (teens) (13થી 18 કે 19 વર્ષ સુધીની ઉંમર) ને આવરી લેતી હોવાથી તે અવસ્થાના કિશોરોને “ટીનેજર્સ' (teenagers) પણ કહેવામાં આવે છે. છોકરીઓમાં આ અવસ્થા છોકરાઓની સાપેક્ષે એક કે બે વર્ષ પહેલા જ પ્રારંભ થઈ જાય છે.

કિશોરાવસ્થા દરમિયાન મનુષ્યના શરીરમાં અનેક બદલાવ આવે છે. આ બદલાવ તરુણાવસ્થાનો (puberty) સંકેત છે. તરુણાવસ્થા સૂચવતો નોંધપાત્ર ફેરફાર એ છે કે, છોકરા તેમજ છોકરીઓમાં પ્રજનન ક્ષમતાનો વિકાસ થાય છે. કિશોરોમાં પ્રજનન પરિપક્વતાની સાથે જ તરુણાવસ્થા સમાપ્ત થઈ જાય છે.

7.2 તરુણાવસ્થામાં થતાં ફેરફાર (Changes at Puberty)

ઊંચાઈમાં વધારો

ઊંચાઈમાં એકાએક વધારો તરુણાવસ્થા દરમિયાન થતો સૌથી મોટો દેખીતો બદલાવ છે. આ સમયે શરીરના લાંબા હાડકાં એટલે કે હાથ અને પગના હાડકાંની લંબાઈમાં વધારો થાય છે અને વ્યક્તિને ઊંચો બનાવે છે.

પ્રવૃત્તિ 7.1: ઊંચાઈના વધારાની ટકાવારી.
પૂર્ણ ઊંચાઈ માટેની ગણતરી (cm)માં:
વર્તમાન ઊંચાઈ (cm) / વર્તમાન ઉંમરે પૂર્ણ ઊંચાઈની % × 100
ઉદાહરણ : (120 / 75) × 100 cm = 160 cm

શરૂઆતમાં છોકરીઓ છોકરાઓની સરખામણીમાં વધારે ઝડપથી વધે છે, પરંતુ લગભગ 18 વર્ષની ઉંમર સુધી બંને પોતાની મહત્તમ ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી લે છે. ઊંચાઈ માતા-પિતા દ્વારા વારસામાં મળેલા જનીન પર આધાર રાખે છે. આ સમયગાળામાં સમતોલ આહાર ખૂબ જરૂરી છે.

શારીરિક આકારમાં બદલાવ

તરુણાવસ્થામાં છોકરાઓના ખભા અને છાતીનો ભાગ પહોળો થઈ જાય છે. જ્યારે છોકરીઓમાં કમરની નીચેનો ભાગ પહોળો થઈ જાય છે. છોકરાઓમાં સ્નાયુઓનો વિકાસ છોકરીઓની સરખામણીએ વધુ હોય છે.

અવાજમાં બદલાવ

તરુણાવસ્થામાં સ્વરપેટી (Voice box) ની વૃદ્ધિ થાય છે. છોકરાઓમાં મોટી થયેલી સ્વરપેટી ગળાના ભાગમાં બહારની તરફ ઉપસી આવે છે જેને કંઠમણિ (Adam's apple) કહે છે. છોકરાઓનો અવાજ ભારે અને ઘોઘરો થઈ શકે છે, જ્યારે છોકરીઓનો અવાજ ઊંચો અને તીણો હોય છે.

પ્રસ્વેદ અને તૈલિગ્રંથિઓની ક્રિયાશીલતામાં વધારો

પ્રસ્વેદ અને તૈલિગ્રંથિઓનો સ્રાવ વધી જાય છે, જેના કારણે ચહેરા પર ખીલ અને ફોલ્લીઓ થાય છે.

પ્રજનન અંગોનો વિકાસ

નર પ્રજનન અંગો (શુક્રપિંડ, શિશ્ન) સંપૂર્ણ વિકસિત થાય છે. શુક્રપિંડ શુક્રકોષો ઉત્પન્ન કરે છે. છોકરીઓમાં અંડપિંડ કદમાં વધે છે અને અંડકોષો પરિપક્વ થઈ મુક્ત થવાનું શરૂ કરે છે.

માનસિક, બૌદ્ધિક તેમજ સંવેદનાત્મક પરિપક્વતા

કિશોર વધારે સ્વતંત્ર અને સભાન બને છે. બૌદ્ધિક વિકાસ થાય છે. આ ફેરફારો કુદરતી છે.

7.3 ગૌણ જાતીય લક્ષણો (Secondary Sexual Characters)

જે લક્ષણો છોકરીઓને છોકરાઓથી અલગ પાડે છે તેને ગૌણ જાતીય લક્ષણો કહે છે.

• છોકરીઓમાં: સ્તનનો વિકાસ થવો.
• છોકરાઓમાં: ચહેરા પર દાઢી-મૂછ ઉગવી, છાતી પર વાળ ઉગવા.
• બંનેમાં: બગલ અને જાંઘની ઉપરના ભાગે વાળ ઉગવા.

આ બદલાવ અંતઃસ્ત્રાવો (hormones) દ્વારા નિયંત્રિત હોય છે.

• નર અંતઃસ્ત્રાવ: ટેસ્ટોસ્ટેરોન (શુક્રપિંડ દ્વારા).
• માદા અંતઃસ્ત્રાવ: ઈસ્ટ્રોજન (અંડપિંડ દ્વારા).

આ અંતઃસ્ત્રાવોનું નિયંત્રણ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા થાય છે.

[Image of endocrine system in humans]

7.4 પ્રાજનનિક કાર્યોની શરૂઆતમાં અંતઃસ્રાવનો ફાળો

અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓ રુધિરમાં સીધા અંતઃસ્ત્રાવ મુક્ત કરે છે જે લક્ષ્યાંગ સુધી પહોંચે છે. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ શુક્રપિંડ અને અંડપિંડને અંતઃસ્ત્રાવો ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.

7.5 મનુષ્યમાં પ્રજનનકાળની અવધિ

સ્ત્રીઓમાં પ્રજનન અવસ્થા 10-12 વર્ષથી શરૂ થઈ 45-50 વર્ષ સુધી ચાલે છે.

• માસિકસ્રાવ (Menstruation): જો અંડકોષનું ફલન ન થાય તો ગર્ભાશયની દીવાલ તૂટે છે અને રક્તસ્ત્રાવ થાય છે. (દર 28-30 દિવસે).
• રજોદર્શન (Menarche): પહેલો ઋતુસ્ત્રાવ.
• રજોનિવૃત્તિ (Menopause): 45-50 વર્ષે ઋતુસ્ત્રાવ બંધ થવો.

[Image of the menstrual cycle phases]

7.6 બાળકનું લિંગનિશ્ચયન (Sex Determination)

મનુષ્યના કોષોમાં 23 જોડ રંગસૂત્રો હોય છે. તેમાંથી 1 જોડ લિંગી રંગસૂત્રો છે (X અને Y).

• સ્ત્રી: XX રંગસૂત્રો.
• પુરુષ: XY રંગસૂત્રો.

અફલિત અંડકોષમાં હંમેશા X હોય છે. શુક્રકોષમાં X અથવા Y હોય છે.

• જો X વાળો શુક્રકોષ ફલન કરે -> XX (છોકરી).
• જો Y વાળો શુક્રકોષ ફલન કરે -> XY (છોકરો).

આમ, લિંગનિશ્ચયન માટે પિતાના રંગસૂત્રો જવાબદાર છે.

7.7 અન્ય અંતઃસ્ત્રાવો

પિટ્યુટરી સિવાયની ગ્રંથિઓ:

• થાઈરોઈડ: થાઈરોક્સિન (ઉણપથી ગોઇટર થાય).
• સ્વાદુપિંડ: ઈન્સ્યુલિન (ઉણપથી મધુપ્રમેહ/ડાયાબિટીસ થાય).
• એડ્રિનલ: એડ્રિનાલિન (તણાવ/ગુસ્સાનું નિયંત્રણ, ક્ષારનું સંતુલન).

7.8 કીટકો અને દેડકામાં અંતઃસ્ત્રાવો

દેડકામાં કાયાંતરણ (ટેડપોલથી પુખ્ત બનવું) માટે થાઈરોક્સિન જરૂરી છે. થાઈરોક્સિનના ઉત્પાદન માટે પાણીમાં આયોડિન હોવું આવશ્યક છે.

7.9 પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય

• પોષણ: કિશોરો માટે સમતોલ આહાર (પ્રોટીન, કાર્બોદિત, ચરબી, વિટામિન) જરૂરી છે. લોહતત્ત્વ (આયર્ન) રુધિર નિર્માણ માટે જરૂરી છે (લીલા શાકભાજી, ગોળ, આમળાં).
• સ્વચ્છતા: દરરોજ સ્નાન કરવું, સ્વચ્છતા રાખવી જેથી ચેપ ન લાગે.
• વ્યાયામ: શારીરિક કસરત કરવી.
• નશાબંધી: ડ્રગ્સને "ના" કહો. AIDS (HIV) થી બચવું.
• લગ્ન વય: છોકરીઓ માટે 18 વર્ષ અને છોકરાઓ માટે 21 વર્ષ.

સ્વાધ્યાય (સંપૂર્ણ ઉકેલ)

1. શરીરમાં થતાં પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિના રાસાયણિક સ્રાવ માટે વપરાતો શબ્દ કયો છે?

જવાબ: અંતઃસ્ત્રાવ (Hormone).

2. કિશોરાવસ્થાની વ્યાખ્યા આપો.

જવાબ: વૃદ્ધિ એ કુદરતી પ્રક્રિયા છે. જીવનકાળની એ અવસ્થા જેમાં શરીરમાં પ્રજનનની પરિપક્વતા પ્રાપ્ત થાય તેવા પરિવર્તનો થાય છે, તેને કિશોરાવસ્થા કહેવાય છે. સામાન્ય રીતે તે 11 વર્ષથી 18 કે 19 વર્ષ સુધીની હોય છે.

3. ઋતુસ્રાવ શું છે? વર્ણવો.

જવાબ: સ્ત્રીઓમાં તરુણાવસ્થાની શરૂઆતમાં અંડકોષો પરિપક્વ થવા લાગે છે. લગભગ 28 થી 30 દિવસના અંતરાલે એક અંડકોષ મુક્ત થાય છે. આ સમયે ગર્ભાશયની દીવાલ ગર્ભધારણ માટે જાડી બને છે. જો ફલન ન થાય, તો આ અંડકોષ અને ગર્ભાશયની દીવાલ તૂટીને રુધિર સ્વરૂપે બહાર આવે છે, જેને ઋતુસ્રાવ કહે છે.

4. તરુણાવસ્થા દરમિયાન થતાં શારીરિક પરિવર્તનોની યાદી બનાવો.

જવાબ:

1. ઊંચાઈમાં એકાએક વધારો.
2. શારીરિક આકારમાં બદલાવ (છોકરાઓમાં ખભા પહોળા, છોકરીઓમાં કમરનો ભાગ પહોળો).
3. અવાજમાં બદલાવ (છોકરાઓનો અવાજ ઘોઘરો, છોકરીઓનો તીણો).
4. પ્રસ્વેદ અને તૈલિગ્રંથિઓની સક્રિયતા (ખીલ થવા).
5. પ્રજનન અંગોનો વિકાસ.
6. માનસિક અને બૌદ્ધિક પરિપક્વતા.
7. ગૌણ જાતીય લક્ષણોનો વિકાસ (દાઢી-મૂછ, સ્તનનો વિકાસ વગેરે).

5. બે કૉલમવાળું કોષ્ટક બનાવો જેમાં એક કૉલમમાં અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓનું નામ અને તેની સામે બીજા કૉલમમાં તેના દ્વારા સ્ત્રવિત અંતઃસ્રાવોના નામ લખો.

અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિ	સ્ત્રવિત અંતઃસ્ત્રાવ
પિટ્યુટરી ગ્રંથિ	વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ
થાઈરોઈડ ગ્રંથિ	થાઈરોક્સિન
એડ્રિનલ ગ્રંથિ	એડ્રિનાલિન
સ્વાદુપિંડ	ઈન્સ્યુલિન
શુક્રપિંડ	ટેસ્ટોસ્ટેરોન
અંડપિંડ	ઈસ્ટ્રોજન

6. જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ એટલે શું? તેનું નામકરણ આ પ્રકારે કેમ કરવામાં આવ્યું છે? તેનાં કાર્યો જણાવો.

જવાબ: જે અંતઃસ્ત્રાવો ગૌણ જાતીય લક્ષણો (જેમ કે છોકરાઓમાં દાઢી-મૂછ, છોકરીઓમાં સ્તન વિકાસ) ના વિકાસ માટે જવાબદાર છે તેને જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ કહે છે. તે પુરુષ (શુક્રપિંડ) અને સ્ત્રી (અંડપિંડ) ના પ્રજનન અંગોમાંથી ઉત્પન્ન થતા હોવાથી આવું નામ અપાયું છે.
કાર્યો:

• નર (ટેસ્ટોસ્ટેરોન): શુક્રકોષ નિર્માણ અને ગૌણ જાતીય લક્ષણો.
• માદા (ઈસ્ટ્રોજન): અંડકોષ પરિપક્વતા અને સ્તન વિકાસ.

7. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

(a) કિશોરોએ તેઓ શું ખાઈ રહ્યા છે તેના વિશે સચેત રહેવું જોઈએ, કારણ કે
(ii) શરીરમાં થઈ રહેલ તીવ્ર વૃદ્ધિ માટે ઉચિત ખોરાકની આવશ્યકતા હોય છે.

(b) સ્ત્રીઓમાં પ્રજનન ઉંમરની શરૂઆત ત્યારે થાય છે, જ્યારે
(i) ઋતુસ્રાવની શરૂઆત થાય છે.

(c) નીચેનામાંથી કયો ખોરાક કિશોરો માટે ઉચિત છે?
(ii) રોટલી, દાળ, શાકભાજી.

8. નીચેના પર નોંધ લખો:

(a) કંઠમણિ: તરુણાવસ્થામાં છોકરાઓની સ્વરપેટી વિકસિત થઈ ગળાના ભાગે બહાર ઉપસી આવે છે, જેને કંઠમણિ (Adam's Apple) કહે છે. તેના કારણે છોકરાઓનો અવાજ ઘોઘરો બને છે.

(b) ગૌણ જાતીય લક્ષણો: આ એવા લક્ષણો છે જે છોકરા અને છોકરીને દેખાવમાં અલગ પાડે છે. જેમ કે છોકરાઓમાં દાઢી-મૂછ ઉગવી, છાતી પર વાળ ઉગવા અને છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ થવો.

(c) ગર્ભસ્થ શિશુમાં લિંગનિશ્ચયન: ફલિત અંડકોષમાં રહેલા રંગસૂત્રો દ્વારા લિંગ નક્કી થાય છે. અફલિત અંડકોષમાં એક X રંગસૂત્ર હોય છે. શુક્રકોષમાં X અથવા Y રંગસૂત્ર હોય છે. જો X રંગસૂત્ર વાળો શુક્રકોષ ફલન કરે તો છોકરી (XX) અને Y વાળો કરે તો છોકરો (XY) જન્મે છે.

9. શબ્દ કોયડો (ઉકેલ):

આડી ચાવી: 3. ADAMSAPPLE, 4. ENDOCRINE, 7. PITUITARY, 8. HORMONE, 9. INSULIN, 10. ESTROGEN
ઊભી ચાવી: 1. TESTOSTERONE, 2. THYROID, 3. ADOLESCENCE, 5. TARGETSITE, 6. LARYNX, 7. PUBERTY

10. આલેખ પરથી તારણ:

આલેખ પરથી જણાય છે કે જન્મ સમયે બંનેની ઊંચાઈ સમાન હોય છે. 4-8 વર્ષમાં છોકરાઓ સહેજ આગળ હોય છે, પરંતુ 12 વર્ષની આસપાસ છોકરીઓ છોકરાઓ કરતા વધુ ઝડપથી ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરે છે. છેવટે 18-20 વર્ષે બંને પોતાની મહત્તમ ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી લે છે, જેમાં સામાન્ય રીતે છોકરાઓ સહેજ વધુ ઊંચા હોય છે.

--- પ્રકરણ 7 સમાપ્ત ---

નમસ્તે વિદ્યાર્થી મિત્રો અને શિક્ષકો 🙏

આ આજના આ ખૂબ જ મહત્વના એકમ 'કિશોરાવસ્થા તરફ' ની સમજૂતી માટે આ વિડિયો જોવો અનિવાર્ય છે. શરીરમાં થતા અંતઃસ્ત્રાવી ફેરફારોને સમજ્યા બાદ જ તમે પ્રશ્નોના સાચા ઉત્તર આપી શકશો.

🧬 એકમ 7 : કિશોરાવસ્થા તરફ

વિદ્યાર્થીનું આખું નામ લખી ક્વિઝ શરૂ કરો

1/25 ⏳ 60s

L.O.

🎊 ક્વિઝ પૂર્ણ 🎊

વિદ્યાર્થી: -

0/25