એકમ 14 : બાબુ વીજળી (સંપૂર્ણ સોલ્યુશન)

એકમ 14 : બાબુ વીજળી
લેખક: અનિરુદ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ

પાઠની વિસ્તૃત સમજૂતી અને પાત્ર પરિચય

'બાબુ વીજળી' એ અનિરુદ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ દ્વારા લખાયેલ એક સુંદર ચરિત્રનિબંધ છે. આ પાઠમાં લેખકે ઉત્તર ગુજરાતના એક નાના ગામડાના કિશોર 'બાબુ' નું આબેહૂબ વર્ણન કર્યું છે.

બાબુનું પાત્ર: બાબુ દેખાવે સીધોસાદો અને ભોળો છોકરો છે. તે ભણવામાં નબળો છે (સાતમા ધોરણમાં માંડ પહોંચ્યો છે), પણ તેનું હૃદય ખૂબ પ્રેમાળ છે. તેને પ્રાણીઓ, ખાસ કરીને કૂતરાં પ્રત્યે અપાર પ્રેમ છે. તે કૂતરાંને 'ભગત' કહીને બોલાવે છે અને તેમની સંભાળ રાખે છે.

'વીજળી' નામ કેમ?: બાબુને ભવાઈ અને નાટકોનો ખૂબ શોખ છે. નવરાત્રિમાં માતાજીના ચોકમાં તે સ્ત્રીનું પાત્ર ભજવે છે અને 'વીજળી' બનીને નાચે છે. તેના લચકાદાર અભિનય અને સ્ત્રી જેવા અવાજને કારણે ગામલોકો તેને 'બાબુ વીજળી' તરીકે ઓળખે છે.

અન્ય શોખ: તેને વાહનો (મોટર) નું ભારે આકર્ષણ છે. કોઈ વાહનનો અવાજ સાંભળે એટલે દોડી જાય છે. તે સેવાભાવી પણ છે, ગામની સ્ત્રીઓને કૂવેથી પાણી સીંચી આપવામાં મદદ કરે છે. આ પાઠમાં ગ્રામીણ જીવનની સાદગી અને બાબુની નિર્દોષતાનું સુંદર ચિત્રણ છે.

1. શબ્દાર્થ અને વાક્ય પ્રયોગ

શબ્દ	અર્થ	વાક્ય પ્રયોગ
નામનો	કહેવા પૂરતો, માત્ર નામ ખાતર	તે રાજા માત્ર નામનો જ રાજા હતો, સત્તા તો મંત્રી પાસે હતી.
મંત્રજાપ	મંત્ર જપવા તે (રટણ કરવું)	બાબુ ચોપડી હાથમાં લઈ પાઠનો મંત્રજાપ કરતો હતો.
વર્નાક્યુલર ફાઇનલ	જૂના સમયની ધોરણ 7 પછીની પરીક્ષા	મારા દાદાજીએ વર્નાક્યુલર ફાઇનલ પાસ કરી હતી.
ઇતરડું	એક પ્રકારનું જીવડું (જે પશુઓને ચોંટે)	ખેડૂતે બળદના શરીર પરથી ઇતરડું દૂર કર્યું.
માંડવી	માંડવડી (માતાજીનું સ્થાનક)	નવરાત્રિમાં શેરીએ શેરીએ માતાજીની માંડવી રોપવામાં આવે છે.
કતીલું	નાનું ગલૂડિયું	બાબુને નાનું રૂપાળું કતીલું રમાડવું ગમતું.
વિદૂષક	મશ્કરો, રંગલો	ભવાઈમાં વિદૂષક આવીને સૌને ખૂબ હસાવે છે.
અદાકાર	અભિનય કરનાર	નાટકમાં મુખ્ય અદાકારનો અભિનય શાનદાર હતો.
કરવેઠું	પરંપરા, ચાલ, રિવાજ	ગામડામાં આજે પણ જૂના કરવેઠાં સચવાયેલા છે.
ભાલ	કપાળ	શિવજીના ભાલ પર ચંદ્ર શોભે છે.
રાચરચીલું	ઘરનો સામાન (ફર્નિચર)	ગરીબના ઘરમાં ઝાઝું રાચરચીલું હોતું નથી.

💡 Exam Guru Tip: બાબુનું પાત્રાલેખન વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષામાં 'બાબુ વીજળીનું પાત્રાલેખન કરો' એવો 3 માર્ક્સનો પ્રશ્ન અચૂક પૂછાઈ શકે છે. જવાબમાં તમારે આટલું ખાસ લખવું: ૧. તેનો ભોળો અને સરળ સ્વભાવ, ૨. કૂતરાં પ્રત્યેનો પ્રેમ (ઇતરડાં કાઢવાં, શીરો ખવડાવવો), ૩. ભવાઈમાં 'વીજળી'નું પાત્ર ભજવવાનો શોખ, ૪. વાહનો પ્રત્યેનું આકર્ષણ, અને ૫. બીજાને મદદ કરવાની સેવાભાવી વૃત્તિ. આ 5 મુદ્દાઓ લખશો તો પૂરા માર્ક્સ ચોક્કસ મળશે!

2. વાતચીત (પ્રશ્નોના જવાબ)

1. તમે વાંચવા ક્યાં અને કેવી રીતે બેસો છો?
જવાબ: હું મારા ઘરના એક શાંત ખૂણામાં, જ્યાં પૂરતું અજવાળું હોય ત્યાં ટેબલ-ખુરશી પર અથવા નીચે આસન પાથરીને ટટ્ટાર બેસીને વાંચું છું.

2. તમને કૂતરું પાળવું ગમે? કેમ?
જવાબ: હા, મને કૂતરું પાળવું ગમે છે કારણ કે કૂતરું ખૂબ વફાદાર પ્રાણી છે. તે આપણી સાથે રમે છે અને ઘરની ચોકી પણ કરે છે.

3. તમે કોઈ ગલૂડિયું પાળ્યું હોય તેના વિશે કહો.
જવાબ: મેં એક નાનું સફેદ ગલૂડિયું પાળ્યું હતું. તેનું નામ 'મોતી' રાખ્યું હતું. હું તેને રોજ દૂધ અને બિસ્કિટ ખવડાવતો અને તે મારી પાછળ પાછળ ફરતું હતું.

4. તમે કોઈ નાટક કે એકપાત્રીય અભિનયમાં ભાગ લીધો છે? તેના વિશે કહો.
જવાબ: હા, અમારી શાળાના વાર્ષિકોત્સવમાં મેં 'સરદાર પટેલ' ના એકપાત્રીય અભિનયમાં ભાગ લીધો હતો. મેં તેમના જેવા કપડાં પહેરીને તેમના સંવાદો બોલ્યા હતા.

5. તમને કયા વાહનમાં બેસવું ગમે? કેમ?
જવાબ: મને ટ્રેનમાં બેસવું સૌથી વધુ ગમે છે કારણ કે તેમાં બારીમાંથી કુદરતી દૃશ્યો જોવાની મજા આવે છે અને લાંબી મુસાફરીનો થાક લાગતો નથી.

6. તમને કયું વાજિંત્ર વગાડવું ગમે? એ વાજિંત્ર વગાડતાં તમે કેવી રીતે શીખ્યા હતા?
જવાબ: મને ઢોલક વગાડવું ગમે છે. હું મારા કાકા પાસે જોઈ-જોઈને અને થોડી પ્રેક્ટિસ કરીને ઢોલક વગાડતા શીખ્યો હતો.

7. તમને કયું ગીત ગાવું ગમે? ગાઓ.
જવાબ: મને પ્રાર્થના ગીત "મૈત્રીભાવનું પવિત્ર ઝરણું" ગાવું ખૂબ ગમે છે.

3. સ્વાધ્યાય અને વ્યાકરણ

(2) શબ્દ પસંદગી અને વાક્ય પ્રયોગ

1. ચલમન દેવતા તગતગે. (કૌંસ: તંગ થવું, તેજ મારવું, ગરમ થવું)
વાક્ય: અંધારી રાતે વાઘની આંખો તેજ મારે છે (તગતગે છે).
2. બાવાજીએ મોટેથી એક ચોપાઈ લલકારી. (કૌંસ: ગાવું, ઊંચા અવાજે ગાવું, લાંબા અવાજે ગાવું)
વાક્ય: પ્રાર્થના સભામાં વિદ્યાર્થીઓએ રાષ્ટ્રગીત ઊંચા અવાજે ગાયું.
3. પગે ઘૂઘરા બાંધ્યા હોય અને તાલબદ્ધ પગ પછાડતો ઠેકડા મારતો એ ગાતો હોય! (કૌંસ: પદ્ધતિસર, ગાતાં ગાતાં, એકસાથે (તાલ સાથે))
વાક્ય: ગરબામાં સૌ ખેલૈયાઓ તાલબદ્ધ રીતે તાળીઓ પાડતા હતા.
4. મહોલ્લાના છોકરાઓને ભેગા કરીને મોટર કેમ ચલાવાય તેનો કીમિયો સમજાવે! (કૌંસ: રીત, યુક્તિ, અનુભવ)
વાક્ય: શિક્ષકે ગણિતનો દાખલો ગણવાની સહેલી યુક્તિ શીખવી.
5. લગભગ સોપો પડી ગયા જેવું વાતાવરણ, સિવાય કે થોડાંક ઘરોમાંથી વાતચીતના આછા અવાજો સંભળાય. (કૌંસ: બધું જ એકદમ કાળુંકાળું, બધું જ એકદમ ભયાનક, બધું જ એકદમ શાંત)
વાક્ય: બપોરના સમયે આખા ગામમાં બધું જ એકદમ શાંત (સોપો) થઈ ગયું હતું.

(3) મૂળ શબ્દ લખો

ઉદાહરણ	રે'તું : રહેતું
1.	ડે'તુ (વ્હેતું) : વહેતું
2.	વે'વાર : વ્યવહાર
3.	વે'લા : વહેલા
4.	મે'લ : મહેલ
5.	કે'વું : કહેવું

💡 Exam Guru Tip: તળપદા શબ્દોની ઓળખ આ પાઠમાં ઉત્તર ગુજરાતની લોકબોલીનો ભરપૂર ઉપયોગ થયો છે. વાક્યમાં જ્યાં 'સ' નો ઉપયોગ થયો છે (દા.ત. જ્યો સ, ભગત સ), ત્યાં શિષ્ટ ભાષામાં તેને 'છે' સમજવું. પરીક્ષામાં આવા વાક્યોનું શિષ્ટરૂપ પૂછાય છે, તેથી તેનો મહાવરો ખાસ કરવો અને અર્થ ન બદલાય તેનું ધ્યાન રાખવું.

(4) કહેવતનો સાચો ઉપયોગ

કહેવત: ભાવતું હતું ને વૈદ્યે કહ્યું. (અર્થ: પોતાને ગમતું હોય અને સ્વજન પણ એ જ સૂચવે.)

[✔] માતાજીના ચૉકમાં ખેલાતી ભવાઈમાં ખેલ કરવાની છૂટ મળતાં બાબુ દોડતો માતાજીના ચોકમાં પહોંચી ગયો. (કારણ કે બાબુને ભવાઈમાં રમવું ગમતું હતું અને મંજૂરી પણ મળી ગઈ).
[✔] જયદેવને પ્રવાસમાં જવાની તેના પપ્પાએ હા પાડતાં તે ખુશીથી ઝૂમી ઊઠ્યો. (જયદેવને જવું હતું અને પપ્પાએ હા પાડી).

મારું વાક્ય: મને ગરમી લાગતી હતી અને મિત્રએ આઈસ્ક્રીમ ખાવા જવાનું કહ્યું, આ તો ભાવતું હતું ને વૈદ્યે કહ્યું જેવું થયું.

(5) સ્થાનિક ભાષાનું માન્ય ભાષામાં રૂપાંતર

સાપ્પાનું ભૂલી જયા હસી. : છાપવાનું ભૂલી ગયા હશે.
આવી ભુલભુલામણી ચ્ચમ સાપતા હસી. : આવી ભુલભુલામણી કેમ છાપતા હશે?
ઓઢયા વિના કોંય ઇયાદ જ ના રે. : ઓઢ્યા વિના કાંઈ યાદ જ ન રહે.
આ ભલ આવ. ભગત સ. પેલાં ઘરની ખબર રાખસી. : આ ભલે આવે. ભગત છે. પેલા ઘરનું ધ્યાન રાખશે.
ડોબું પાવા જ્યો સ. બેહો ભૈ. આબ્બામાં જસ. : ભેંસ પાવા (પાણી પીવડાવવા) ગયો છે. બેસો ભાઈ. આંબામાં (આંબાવાડીમાં) જ છે.
હેંડો, કૂવં આસ? : ચાલો, કૂવે આવવું છે?

(6) સ્થાનિક બોલીના વાક્યો (ગાંધીનગર-દહેગામ વિસ્તાર)

તમે ચ્યોં હેંડ્યા? (તમે ક્યાં ચાલ્યા?)
પોણી પીવું સ? (પાણી પીવું છે?)
આ રસ્તો ચોં જશે? (આ રસ્તો ક્યાં જશે?)
મન તો ખબર જ નઈ. (મને તો ખબર જ નથી.)
રોટલા ખાઈને હેંડજો. (રોટલા ખાઈને ચાલજો.)

(7) બાબુ વીજળી પાત્ર વિશે ખરા-ખોટા

વચ્ચે કેટલાંક ધોરણોમાં બબ્બે વર્ષ કાઢ્યાં હતાં. [✔]
બાબુને બીજાં ભાઈ-બહેન પણ હતાં. [✖] (એકનો એક હતો)
બાબુ ખેતીકામ પણ કરી લેતો. [✔]
બાબુ ભાગ્યે જ પ્રસાદ લેતો. [✖] (તેને પ્રસાદનું વ્યસન હતું)
બાબુને કૂતરાં બહુ ગમતાં. [✔]
બાબુ ભવાઈના ખેલમાં જોડાતો. [✔]
ગામને પાદર કોઈ વાહનનો અવાજ સાંભળી બાબુ ઘર ભણી દોટ મૂકે. [✔]
બાબુને ઢોલક વગાડતાં આવડતું. [✔]
બાબુને ભજન ગાવાં જરાય ન ગમે. [✖] (તેને ભજન બહુ ગમતા)
બાબુને ગણિત વિષય પ્રત્યે અણગમો હતો. [✔] (આંકડા જોઈ ધ્રૂજતો)

(8) અનુવાદ કોષ્ટક

ક્રમ	ગુજરાતી	હિન્દી	અંગ્રેજી
1	શું વાંચતો હતો?	क्या पढ़ता था ?	What were you reading?
2	એક સાંજે હું બાબુને ઘેર ગયો.	एक शाम मैं बाबु के घर गया।	One evening I went to Babu's house.
3	હું ઊભો થઈ ચાલવા માંડ્યો.	मैं खड़ा हो कर चलने लगा।	I stood up and started walking.
4	બાબુ શરમથી લાલઘૂમ થઈ ગયો.	बाबु शर्म से लाल हो गया।	Babu turned red with shame.
5	બાબુ એક સીધોસાદો છોકરો હતો.	बाबु एक सीधासादा लड़का था	Babu was a simple boy.

(9) વિગતોની નોંધ

મુદ્દા	બાબુ શું કરતો?	તમે શું કરો છો?	તમારો મિત્ર શું કરે છે?
વાંચેલું યાદ રાખવા	ગોદડું ઓઢીને ગોખતો.	લખીને તૈયાર કરું છું.	વારંવાર વાંચે છે.
નવરાશના સમયે	કૂતરાં સાથે રમતો, વાહનો જોતો.	પુસ્તકો વાંચું છું.	ટીવી જુએ છે.
નિશાળેથી ઘરે પહોંચ્યા પછી	કૂતરાંને લાઈનમાં બેસાડી શીખવતો.	હાથ-પગ ધોઈ નાસ્તો કરું છું.	રમવા જાય છે.
કૂતરા માટે	ઇતરડાં કાઢતો, શીરો ખવડાવતો.	દૂધ-બિસ્કિટ આપું છું.	દૂર રહે છે.

4. વિસ્તૃત પ્રશ્નોના જવાબ

1. બાબુ ગોદડું ઓઢીને જ શા માટે વાંચતો?
જવાબ: બાબુનું એવું માનવું હતું કે ગોદડું ઓઢ્યા વિના તેને વાંચેલું કંઈ યાદ રહેતું નથી. એકાગ્રતા વધારવા અને યાદ રાખવા માટે તે આવું કરતો.

2. બાબુના ગામમાં શિક્ષણની શી પરિસ્થિતિ હતી?
જવાબ: ગામ નાનું હોવાથી ત્યાં હાઈસ્કૂલ નહોતી. ગામમાં માત્ર પ્રાથમિક શાળા હતી જ્યાં 'વર્નાક્યુલર ફાઇનલ' (ધોરણ 7) સુધીનું જ ભણતર હતું. તેથી ગામમાં તેનથી આગળ ભણેલા લોકો ભાગ્યે જ મળતા.

3. બાબુનો કૂતરાં પ્રત્યેનો પ્રેમ વર્ણવો.
જવાબ: બાબુને કૂતરાં ખૂબ વહાલાં હતાં. તે આખા મહોલ્લાના કૂતરાંને ઓળખતો. તે કૂતરાંના શરીર પરથી ઇતરડાં વીણતો. જો કોઈ કૂતરી વિયાય તો લોટ ઉઘરાવી શીરો બનાવી ખવડાવતો. તે ગલૂડિયાંને (કતીલાં) તાલીમ આપતો. નિશાળે જતી વખતે કૂતરાં તેને મૂકવા અને લેવા આવતાં. તે કૂતરાંને 'ભગત' માનતો.

4. બાબુના ઘરની ગોઠવણ કેવી હતી?
જવાબ: બાબુનું ઘર સાદું પણ ચોખ્ખુંચણાક હતું. ત્રાંબા-પિત્તળના વાસણો માંજીને ચકચકાટ કરેલા હતા. દીવાલ પર ભગવાનના ફોટાવાળા કાર્ડની હાર હતી. રાચરચીલું (ફર્નિચર) ખાસ નહોતું, માત્ર એક શેતરંજી, ડામચિયો અને ખૂણામાં ખેતીના ઓજારો હતા.

5. બાબુને શેનું ભારે આકર્ષણ હતું? શા માટે?
જવાબ: બાબુને મોટરગાડીઓનું ભારે આકર્ષણ હતું. તે વાહનોનો અવાજ સાંભળીને દોડી જતો અને ધૂળમાં પડેલા પૈડાંના નિશાન (હેંકુટ) જોઈને અને પંપાળીને ખુશ થતો. તેને ડ્રાઇવિંગ શીખવાનો અને વાહનો જોવાનો ગાંડો શોખ હતો.

6. બાબુ ખરેખર ક્યારે ખીલી ઊઠતો?
જવાબ: જ્યારે તે રામજી મંદિરમાં બાવાજીનું કામ કરતો અને બાવાજીની વાતો સાંભળતો ત્યારે તે ખરેખર ખીલી ઊઠતો. તેને ભક્તિમય વાતાવરણ ગમતું.

7. બાબુ ઢોલક વગાડતાં શી રીતે શીખ્યો હતો?
જવાબ: ગામમાં જ્યારે રામલીલાની ટોળકી કે નટના ખેલ કરવાવાળા આવતા, ત્યારે બાબુ તેમની સાથે દોસ્તી કરી લેતો અને તેમનું કામ કરી આપતો. આમ, તેમની સંગતમાં રહીને તે ઢોલક વગાડતાં શીખી ગયો હતો.

8. બાબુ ક્યારે નવરોધૂપ હોય? શાથી?
જવાબ: ઉનાળાના વેકેશનમાં બાબુ નવરોધૂપ હોય છે, કારણ કે ત્યારે નિશાળ બંધ હોય છે અને ઉનાળામાં ખેતીનું ખાસ કામ પણ હોતું નથી.

9. બાબુ નવરો હોય ત્યારે શું કરતો?
જવાબ: બાબુ નવરો હોય ત્યારે ઘરનું કામ કરતો, મંદિરે જઈ બાવાજી સાથે ગપ્પાં મારતો, હનુમાનજીના ઓટલે બેસી વાહનો જોતો અને રાત્રે ભજનની રમઝટ બોલાવતો.

10. બાબુનું મોઢું ક્યારે પડી જતું? શા માટે?
જવાબ: જ્યારે લેખક વડોદરા જવા માટે ટ્રેનમાં બેસતા અને ટ્રેન ઉપડતી, ત્યારે બાબુનું મોઢું પડી જતું. કારણ કે તેને લેખક (તેના મિત્ર) થી છૂટા પડવું ગમતું નહોતું.

11. બાબુ વીજળીનું પાત્ર તમને ગમ્યું? કેમ?
જવાબ: હા, મને બાબુનું પાત્ર ખૂબ ગમ્યું. કારણ કે તે નિખાલસ, ભોળો અને નિર્દોષ છે. તે ભણવામાં નબળો હોવા છતાં સેવાભાવી છે. તેને પશુ-પક્ષીઓ અને કલા પ્રત્યે પ્રેમ છે. તેનું વ્યક્તિત્વ ખૂબ જ પ્રેમાળ છે.

12. બાબુ વીજળીને લગતો કયો પ્રસંગ તમને ગમ્યો?
જવાબ: બાબુ કૂવા પર જઈને ગામની સ્ત્રીઓને પાણી સીંચી આપે છે અને પોતે 'ઓઘડસંગજી' સાબુથી નાહતાં નાહતાં મસ્તીમાં ગીતો ગાય છે, તે પ્રસંગ મને ખૂબ ગમ્યો. કારણ કે તેમાં તેની સેવાવૃત્તિ અને મસ્તરામ સ્વભાવ દેખાય છે.

5. વર્ણન અને ચિત્રકામ

11. વર્ણન લખો:

તમારા ગામની સવાર: સવારે પક્ષીઓના કલરવથી ગામ જાગી ઊઠે છે. ખેડૂતો બળદ લઈને ખેતરે જાય છે. મંદિરમાંથી આરતી અને ઘંટારવનો પવિત્ર અવાજ આવે છે. ગૃહિણીઓ પાણી ભરવા કૂવે જાય છે અને વલોણાનો અવાજ સંભળાય છે. શીતળ પવન વાય છે.
આથમતી સંધ્યા: સૂરજ આથમવાની તૈયારીમાં હોય ત્યારે આકાશ કેસરી અને સોનેરી રંગનું બની જાય છે. પક્ષીઓ કલરવ કરતાં માળામાં પાછાં ફરે છે. ગોવાળો ગાયો લઈને ગામમાં પ્રવેશે છે, જેનાથી ધૂળની ડમરીઓ ઊડે છે (ગોધૂલિ વેળા). મંદિરોમાં આરતી થાય છે અને વાતાવરણ શાંત બની જાય છે.

12. ચિત્ર દોરો:

વિદ્યાર્થી મિત્રો, આશા છે કે તમને આ પાઠના માધ્યમથી બાબુ વીજળીના ભોળા, પ્રેમાળ અને કળાપ્રેમી વ્યક્તિત્વનો પરિચય મળી ગયો હશે. ગામડાની સાદગી અને માનવતાના આ પાઠમાંથી ઘણું નવું શીખવા મળ્યું છે ને? તો ચાલો, હવે આપણે ચકાસી લઈએ કે તમને આ પાઠના પ્રશ્નો અને વ્યાકરણ કેટલું યાદ છે. નીચે આપેલી ક્વિઝ રમીને તમારું પરિણામ જરૂર ચેક કરજો! બેસ્ટ ઑફ લક! 🎯

બાબુ વીજળી - Quiz | EXAM GURU

📌 વિદ્યાર્થી મિત્રો અને શિક્ષકશ્રીઓ માટે સૂચના:
આ પાઠની ઊંડાણપૂર્વક સમજ મેળવવા અને ક્વિઝમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરવા માટે નીચે આપેલો વિડિયો એકવાર અવશ્ય જુઓ. વિડિયો જોયા બાદ જ ક્વિઝ શરૂ થશે. (એકવાર જોયા પછી ફરી જોવો જરૂરી નથી).

🔒 ક્વિઝ લૉક છે. (વિડિયો જુઓ...)

પ્રશ્ન: 1 / 25

⏳ 60s