પાઠ 16 : જાત્રા ફળી !
લેખક: ભૂપત વડોદરિયા
પાઠની વિસ્તૃત સમજૂતી અને સાર
'જાત્રા ફળી!' એ ભૂપત વડોદરિયા લિખિત એક હૃદયસ્પર્શી સંવેદનકથા છે. આ વાર્તામાં માનવતા, ત્યાગ અને સાચી ભક્તિનો મહિમા કરવામાં આવ્યો છે.
વાર્તાનો સાર: વાર્તાનો નાયક એક ગરીબ પગારદાર માણસ છે. તેની આવક ઓછી છે છતાં તે માતા અને પત્ની સાથે સુખેથી રહે છે. અચાનક તેને ક્ષય (ટીબી) ની બીમારી લાગુ પડે છે. ડોક્ટર તેને ત્રણ મહિના આરામ અને સારા ખોરાકની સલાહ આપે છે, પણ તેની પાસે પૈસા નથી.
કાકીમાનું પાત્ર: કાકીમા નિઃસંતાન અને વિધવા છે. તેઓ ખૂબ ધાર્મિક છે અને ઈશ્વરભક્તિમાં જ લીન રહે છે. તેમણે જાત્રાએ જવા માટે પેટે પાટા બાંધીને 500 રૂપિયા ભેગા કર્યા હોય છે. તેઓ જાત્રાએ જવા માટે લેખકના ઘરે આવે છે. પરંતુ જ્યારે તેમને લેખકની ગંભીર બીમારી અને પૈસાની તંગી વિશે ખબર પડે છે, ત્યારે તેઓ જાત્રાએ જવાનું માંડી વાળે છે. તે પોતાની જાત્રા માટે બચાવેલા 500 રૂપિયા લેખકની દવા માટે આપી દે છે અને કહે છે કે, "મારી જાત્રા ફળી ગઈ." આમ, કાકીમા તીર્થયાત્રા કરતાં માનવસેવાને મોટો ધર્મ માને છે.
1. શબ્દાર્થ અને વાક્ય પ્રયોગ
| શબ્દ | અર્થ | વાક્ય પ્રયોગ |
|---|---|---|
| ઉગ્ર | આકરું, ક્રોધી | શિક્ષકનો સ્વભાવ થોડો ઉગ્ર હતો પણ હૃદયે પ્રેમાળ હતા. |
| આપત્તિ | મુશ્કેલી, આફત | કુદરતી આપત્તિ સમયે સૌએ એકબીજાને મદદ કરવી જોઈએ. |
| નેમ | હેતુ, લક્ષ્ય | તેણે ડૉક્ટર બનવાની નેમ રાખી હતી. |
| અછાના | છાના, છૂપા | માતા-પિતાથી કોઈ વાત અછાની રાખવી જોઈએ નહીં. |
| દયાહીણા | નિર્દય | શિકારીઓ પશુઓ પ્રત્યે દયાહીણા બની જાય છે. |
| દિનચર્યા | રોજનું કામકાજ | સવારે વહેલા ઊઠવું એ મારી દિનચર્યાનો ભાગ છે. |
| વસવસો | અફસોસ | પરીક્ષામાં મહેનત ન કર્યાનો તેને પાછળથી વસવસો થયો. |
| નિઃસંતાન | સંતાન વગરનાં | એક નિઃસંતાન દંપતીએ બાળક દત્તક લીધું. |
| સુવાણ | આરામ, સારું થવું | ભગવાનની કૃપાથી દર્દીને જલ્દી સુવાણ થઈ ગયું. |
| આભિલાષા | ઈચ્છા | દરેક વ્યક્તિને સુખી થવાની અભિલાષા હોય છે. |
| આશ્રય | સહારો | ગરીબ માણસે ધર્મશાળામાં આશ્રય લીધો. |
| આતિથ્ય | મહેમાનગતિ | ગુજરાતીઓ તેમના આતિથ્ય સત્કાર માટે જાણીતા છે. |
| પરાણે | ના છૂટકે | બાળકને દવા પીવી ગમતી નહોતી, પણ પરાણે પીવી પડી. |
| મર્મ | ભેદ, રહસ્ય | કવિતાનો મર્મ સમજવો જરૂરી છે. |
| અલેણું | લેણાદેણી ન હોવી | જાણે શરીર સાથે અલેણું થઈ ગયું હોય તેમ તે બીમાર પડ્યો. |
| પુનિત | પવિત્ર | ગંગા નદીનું જળ અત્યંત પુનિત માનવામાં આવે છે. |
| અરેકારો | અરે એવો ઉચ્ચાર (નિસાસો) | અકસ્માત જોઈને સૌના મોઢેથી અરેકારો નીકળી ગયો. |
2. શબ્દસમૂહ અને રૂઢિપ્રયોગ
શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ:
- નજીવા લાભ માટે કાળી મજૂરી કરવી - ગધ્ધાવૈતરું (ગરીબ માણસો પેટ ભરવા ગધ્ધાવૈતરું કરે છે.)
- જીવતા રહેવા માટે કરવો પડતો સંગ્રામ - જીવનસંગ્રામ (મનુષ્યે ડગલે ને પગલે જીવનસંગ્રામ ખેલવો પડે છે.)
- રોગના કારણની તપાસ, રોગની ઓળખ - નિદાન (ડૉક્ટરે દર્દીના રોગનું સાચું નિદાન કર્યું.)
- સાધી ન શકાય તેવું; જેનો ઈલાજ નથી તેવો - અસાધ્ય (કેન્સર હવે અસાધ્ય રોગ રહ્યો નથી.)
રૂઢિપ્રયોગ:
- વરતાઈ જવું - ઓળખાઈ જવું (ચહેરા પરથી તેનો ગુસ્સો વરતાઈ જતો હતો.)
- ઢગલો થઈ જવું - ખૂબ થાકી જવું (આખો દિવસ કામ કરીને મજૂર સાંજે ઢગલો થઈ ગયો.)
- મન મોળું પડી જવું - ઇચ્છા ઓગળી જવી / ઉત્સાહ ઓછો થવો (નિષ્ફળતા મળતાં તેનું મન મોળું પડી ગયું.)
- જીવ બળવો - ચિંતા થવી / દુઃખ થવું (દીકરાને દુઃખી જોઈ માનો જીવ બળવા લાગ્યો.)
- હિંમત હારી જવું - નાસીપાસ થઈ જવું (મુશ્કેલી ગમે તેવી હોય, હિંમત હારવી ન જોઈએ.)
- હૈયારી આપવી – સાંત્વના આપવી, ધીરજ આપવી (મિત્રએ મુસીબત સમયે મને હૈયારી આપી.)
- પાણાય નહિ પડવા - કોઈ બીમારી ન હોવી / શરીર સારું હોવું (કાકીમાને મોટી ઉંમરે પણ પાણાય નથી પડતા.)
- કંઠ રૂંધાઈ જવો - દુઃખને કારણે હૈયું ભરાઈ જવું / બોલી ન શકવું (વિદાય વેળાએ પિતાનો કંઠ રૂંધાઈ ગયો.)
3. વાતચીત (પ્રશ્નોના જવાબ)
1. તમે ક્યારેય યાત્રાએ ગયા છો? ક્યાં?
જવાબ: હા, હું ગયા વેકેશનમાં મારા પરિવાર સાથે દ્વારકા અને સોમનાથની યાત્રાએ ગયો હતો.
2. તમે જાણતા હો તેવાં યાત્રાધામોનાં નામ જણાવો.
જવાબ: અંબાજી, ડાકોર, પાલિતાણા, જૂનાગઢ, હરિદ્વાર, ઋષિકેશ, બદ્રીનાથ, કેદારનાથ, શિરડી વગેરે.
3. ધાર્યું કરવા માટે તમે કોઈ સંકલ્પ કરો છો? કેવા?
જવાબ: હા, પરીક્ષામાં સારા માર્ક્સ લાવવા માટે મેં રોજ સવારે વહેલા ઊઠીને વાંચવાનો સંકલ્પ કર્યો છે.
4. તમારે ક્યારેય ડૉક્ટર પાસે દવા લેવા જવાનું થયું છે? શા માટે?
જવાબ: હા, ગયા ચોમાસામાં મને વાયરલ તાવ આવ્યો હતો ત્યારે મારે ડૉક્ટર પાસે દવા લેવા જવું પડ્યું હતું.
5. તમને મોજશોખમાં પૈસા વાપરવા ગમે કે કોઈને મદદરૂપ થવાનું ગમે?
જવાબ: મને કોઈ જરૂરિયાતમંદને મદદરૂપ થવાનું વધારે ગમે, કારણ કે તેનાથી આત્મીય સંતોષ મળે છે.
6. તમે કોઈની મદદ કરી છે? ક્યારે?
જવાબ: હા, એકવાર મેં એક પ્રજ્ઞાચક્ષુ (અંધ) વ્યક્તિને રસ્તો ઓળંગવામાં મદદ કરી હતી.
7. જો તમે કોઈને મદદ કરવા ઈચ્છો તો કેવી રીતે મદદ કરશો?
જવાબ: હું મારી પોકેટમની બચાવીને ગરીબ વિદ્યાર્થીઓને પુસ્તકો લઈ આપીશ અથવા કોઈ બીમાર વ્યક્તિને દવા લાવી આપીશ.
4. સ્વાધ્યાય
(2) અર્થ આપી વાક્યપ્રયોગ
- ફળદાયી: ફળ આપનાર / લાભદાયી
વાક્ય: મહેનત હંમેશા ફળદાયી હોય છે. - દુ:ખદાયી: દુઃખ આપનાર
વાક્ય: યુદ્ધ હંમેશા માનવજાત માટે દુઃખદાયી હોય છે. - આનંદદાયી: આનંદ આપનાર
વાક્ય: કાશ્મીરનો પ્રવાસ ખૂબ જ આનંદદાયી રહ્યો.
(3) સ્થાનિક શબ્દોનું માન્ય ભાષામાં રૂપાંતર
- પાંહે -> પાસે (મારી પાસે પેન છે.)
- નીકર -> નહિતર (જલ્દી કર, નહિતર મોડું થશે.)
- પાણા -> પથરા / અહીં રોગ (મને શરીરમાં કોઈ રોગ નથી.)
- ટેશન -> સ્ટેશન (ગાડી સ્ટેશન પર આવી ગઈ.)
- પોગાડ -> પહોંચાડ (મને ઘરે પહોંચાડી દે.)
(4) ખાલી જગ્યા પૂરો
- શિયાળામાં અગ્નિ હૂંફાળવો બની રહે છે.
- દુનિયામાં મોટું દુ:ખ રોટલાનું બાકી તો મનના બધા ચાળા.
- પાનાચંદ પરાણે ઘેર લઈ ગયો અને જમવા પણ બેસાડી દીધો.
- કાકીમા માટે ઠાકોરજી, એક જીવતી જાગતી વ્યક્તિ બની ગયા હતા.
- કાકીમાના દિયર એમને માસિક ખાધા ખરચ માટે ત્રીસ રૂપિયા આપતા.
(5) સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો
- લેખકે જૂઠનો આશ્રય લઈ ખાવાનું ટાળ્યું.
જવાબ: (ક) બીમારીને લીધે ભૂખ નથી લાગતી એવું લેખક પોતાની માને જણાવવા નથી માંગતા. - સાંજ પડતાં લેખકને ખૂબ થાક લાગતો. કેમ કે...
જવાબ: (બ) લેખકના શરીરમાં બીમારીએ ઘર કર્યું હતું તેથી. - કાકીમાની છેલ્લી ઈચ્છા...
જવાબ: (ક) જાત્રા કરવાની હતી. - ડૉ. વસાવડાએ શરીર તપાસીને નિદાન કર્યું કે...
જવાબ: (ક) તમારા જમણા ફેફસા પર ક્ષયની અસર છે. - કાકીમાએ જાત્રા કરવાનું માંડી વાળ્યું. કેમ કે...
જવાબ: (ક) બીમાર ભત્રીજાને દવા માટે પૈસાની જરૂર હતી.
(6) વાક્યો કોણ બોલે છે?
- "તમારા શરીરમાં નબળાઈ છે." -> ડૉ. વસાવડા (અહીં પાઠમાં 'એનેમિક' શબ્દ છે, પણ ભાવ આ છે).
- "તમે જાત્રાએ આવવાની ના પાડો છો તેની મને નવાઈ લાગે છે." (ભાવ) -> વનરાવનદાસ / લેખક
- "ભાઈ, આપણા શરીરની કાળજી લેવી." -> કાકીમા
- "અરે દોસ્ત, જમો-જમો. હજુ થોડું લો." -> પાનાચંદ
(7) સાચી-ખોટી વિગત (જાત્રા ફળી / જાત્રા ટળી)
- શેઠ ખૂબ જ દયાળુ હતા. -> જાત્રા ફળી (સાચું - તેમણે રજા અને પૈસા આપ્યા)
- ઘરેથી જ નક્કી કરીને નીકળ્યો કે દાક્તર પાસે જઈ આવું. -> જાત્રા ફળી (સાચું)
- હું સાચું જ બોલી ગયો કે મારે જમવું નથી. -> જાત્રા ટળી (ખોટું - જૂઠું બોલ્યા હતા)
- કાકીમાં આવતા મહિને આવવાનાં છે. -> જાત્રા ટળી (ખોટું - ગુરુવારે આવવાના હતા)
- કાગળ પાનાચંદનો આવ્યો હતો કે તે ગુરુવારે આવશે. -> જાત્રા ટળી (ખોટું - કાકીમાનો કાગળ હતો)
5. વિસ્તૃત પ્રશ્નોના જવાબ
1. લેખકનું ઘર બહુ સગવડવાળું નહોતું એવું શાના પરથી કહી શકાય?
જવાબ: લેખકનું ઘર માત્ર તેર રૂપિયાના ભાડાવાળા એક ઓરડામાં હતું. તેમાં ઘણી નાની-મોટી અગવડો અને ખામીઓ હતી, જેને તેઓ ભાગ્યની ખામી ગણીને ચલાવી લેતા હતા. આ પરથી કહી શકાય કે ઘર સગવડવાળું નહોતું.
2. જમવા બાબતે લેખક જૂઠું કેમ બોલ્યા?
જવાબ: લેખકને બીમારીને કારણે ભૂખ લાગતી નહોતી. પણ જો તે સાચું કહે તો તેની માતા અને પત્ની ચિંતા કરે અને તેઓ પણ જમે નહીં. તેમના જીવને શાંતિ રહે તે માટે લેખકે જૂઠું બોલ્યા કે તેઓ પાનાચંદને ત્યાં જમીને આવ્યા છે.
3. માએ લેખકને દાકતર વૈદને દેખાડવા કહ્યું કારણ કે...?
જવાબ: માએ જોયું કે લેખકનું શરીર દિવસે દિવસે પીળું પડતું જાય છે, તેઓ ખોરાક લેતા નથી અને ખૂબ થાકી જાય છે. શરીરમાં થયેલા આ ફેરફારો જોઈને માએ દવા લેવાનું અને ડોક્ટરને બતાવવાનું કહ્યું.
4. ડૉક્ટરની વાત સાંભળી લેખકની આંખોમાં ઝળઝળિયાં કેમ આવી ગયાં?
જવાબ: ડૉક્ટરે કહ્યું કે તેમને ક્ષય (TB) થયો છે અને ત્રણ મહિના આરામ તેમજ સારો ખોરાક લેવો પડશે. આ સાંભળીને લેખકને ચિંતા થઈ કે મારી ગરીબ સ્થિતિમાં આરામ કેવી રીતે થશે અને ઘર કેવી રીતે ચાલશે? માતા અને પત્નીનું શું થશે? આ વિચારથી તેમની આંખમાં આંસુ આવી ગયા.
5. કાકીમાએ જાત્રાએ જવાનું કેમ માંડી વાળ્યું?
જવાબ: કાકીમાને ખબર પડી કે તેમના ભત્રીજા (લેખક) ને ક્ષય થયો છે અને તેની પાસે દવા કે આરામ કરવા માટે પૈસા નથી. કાકીમાને લાગ્યું કે જાત્રા કરવા કરતાં ભત્રીજાનો જીવ બચાવવો એ જ સાચો ધર્મ છે. તેથી તેમણે જાત્રા માટે બચાવેલા પૈસા લેખકને આપવા માટે જાત્રા માંડી વાળી.
(9) વાક્ય સમજૂતી
1. આપણને ગરીબને તો કાયા એ જ મૂડી.
સમજૂતી: ગરીબ માણસ પાસે પૈસા કે સંપત્તિ હોતી નથી. તે માત્ર પોતાના શરીરની મહેનત (શારીરિક શ્રમ) થી જ કમાઈ શકે છે. જો તેનું શરીર સાજું-નરવું હોય તો જ તે રોજીરોટી મેળવી શકે. તેથી ગરીબ માટે તેનું સ્વસ્થ શરીર એ જ સૌથી મોટી સંપત્તિ (મૂડી) છે.
2. શરીર એકવાર હાથથી જાય પછી કાબૂમાં આવતાં બહુ વાર લાગે છે.
સમજૂતી: જ્યાં સુધી શરીર સારું હોય ત્યાં સુધી તેની કદર થતી નથી, પણ જો એકવાર ગંભીર બીમારી લાગુ પડે તો શરીર કમજોર બની જાય છે. બગડેલી તબિયતને ફરીથી સુધારતા ખૂબ સમય, દવા અને પરેજીની જરૂર પડે છે. સ્વાસ્થ્ય બગડ્યા પછી તેને પૂર્વવત કરવું ખૂબ મુશ્કેલ છે.
(10) નાટક: જાત્રા ફળી!
પાત્રો: લેખક (ભત્રીજો), મા (બા), પત્ની, કાકીમા, વનરાવનદાસ, ડૉ. વસાવડા
(લેખક થાક્યા-પાક્યા ઘરે આવે છે. મા અને પત્ની રાહ જોઈ રહ્યાં છે.)
(લેખક ખાવાનું ટાળીને આડા પડે છે. મા અને પત્ની ચિંતામાં જુએ છે.)
(થોડીવાર પછી રિપોર્ટ જોઈને)
(કાકીમા આવે છે. લેખક ખાટલામાં સૂતા છે.)
(વનરાવનદાસ પ્રવેશે છે.)
(કાકીમા જાય છે. લેખક અને બા જોઈ રહે છે. પડદો પડે છે.)
(11) નિબંધ : મેં કરેલો પ્રવાસ
દિવાળીની રજાઓમાં અમે સૌરાષ્ટ્રના પ્રવાસે ગયા હતા. અમે સોમનાથ, દ્વારકા અને પોરબંદરની મુલાકાત લીધી. સોમનાથ મહાદેવનું મંદિર દરિયા કિનારે આવેલું છે, તેનું દ્રશ્ય ખૂબ જ ભવ્ય હતું. અમે ત્યાં દર્શન કર્યા અને દરિયાકિનારે ઊંટની સવારી કરી. દ્વારકામાં જગત મંદિરના દર્શન કરીને મન પાવન થઈ ગયું. બેટ દ્વારકા જવા માટે અમે હોડીમાં બેઠા, જેનો અનુભવ રોમાંચક હતો. પોરબંદરમાં અમે ગાંધીજીનું જન્મસ્થળ 'કીર્તિ મંદિર' જોયું. આ પ્રવાસથી મને ઘણું નવું જાણવા મળ્યું અને ખૂબ મજા આવી. તે યાદગાર પ્રવાસ હતો.
વિદ્યાર્થી મિત્રો, આશા છે કે તમને આ પાઠમાંથી કાકીમાના ત્યાગ અને માનવસેવાની ભાવના સમજવા મળી હશે. સાચી યાત્રા એ માત્ર મંદિરો ફરવામાં નથી, પણ કોઈ જરૂરિયાતમંદના આંસુ લૂછવામાં છે. તો ચાલો, હવે આપણે ચકાસી લઈએ કે તમને આ પાઠના પ્રશ્નો અને રૂઢિપ્રયોગો કેટલા યાદ છે. નીચે આપેલી ક્વિઝ રમીને તમારું પરિણામ જરૂર ચેક કરજો! બેસ્ટ ઑફ લક! 🎯
જાત્રા ફળી (Quiz) 🙏
ધોરણ 8 ગુજરાતી | એકમ 16 | EXAM GURU
આ વાર્તાના મર્મને સમજવા અને ક્વિઝમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરવા માટે નીચે આપેલો વિડિયો એકવાર અવશ્ય જુઓ. વિડિયો જોયા બાદ જ ક્વિઝ શરૂ થશે. (એકવાર જોયા પછી ફરી જોવો જરૂરી નથી).
🏆 પરિણામ પત્રક 🏆
અધ્યયન નિષ્પત્તિ (LO) મુજબ વિશ્લેષણ:
| LO કોડ | કૌશલ્ય (Skill) | પરિણામ |
|---|
✅ = સિદ્ધ (70%+) | ❓ = પ્રયત્ન ચાલુ (50-70%) | ❌ = પુનઃપ્રયત્ન જરૂરી (<50%)

0 Comments