એકમ 19 : સિલ્વર સ્ક્રીન (સંપૂર્ણ સોલ્યુશન & Quiz)

પાઠ 19 : સિલ્વર સ્ક્રીન
સાહિત્ય પ્રકાર: સંકલિત (સંવાદ)

પાઠની વિસ્તૃત સમજૂતી

વિષયવસ્તુ: 'સિલ્વર સ્ક્રીન' પાઠ સંવાદ સ્વરૂપે છે, જે ફિલ્મ (સિનેમા) ને એક સશક્ત કળા માધ્યમ તરીકે રજૂ કરે છે. આ પાઠમાં ફિલ્મ માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી, પણ શિક્ષણ અને સમાજ ઘડતરનું માધ્યમ છે તે સમજાવવામાં આવ્યું છે.

મુખ્ય પાત્રો: ડૉ. બાસુ શર્મા (ફિલ્મ નિષ્ણાત), મેયર, અને જિજ્ઞાસુ વિદ્યાર્થીઓ (સુહાસ, વિકાસ, ઈશ્વર, વિશાખા, અનુજ).

ઘટનાક્રમ: 'વિશ્વ રંગભૂમિ દિવસ' નિમિત્તે શહેરમાં એક સેમિનાર યોજાય છે. તેમાં મુંબઈથી જાણીતા ફિલ્મકાર ડૉ. બાસુ શર્મા આવે છે. શરૂઆતમાં વિદ્યાર્થીઓ સેમિનારમાં જવા અંગે ચર્ચા કરે છે. વિકાસને પહેલા રસ નથી હોતો, પણ મિત્રોના આગ્રહથી જાય છે.

ડૉ. બાસુનું વક્તવ્ય: ડૉ. બાસુ સમજાવે છે કે ફિલ્મ એક એવી કળા છે જેમાં સાહિત્ય, સંગીત, નૃત્ય, અભિનય અને ચિત્રકળા જેવી અનેક કળાઓનો સંગમ થાય છે. તેઓ કહે છે કે જેમ પુસ્તક વાંચવું એક કળા છે, તેમ 'ફિલ્મ જોવી' પણ એક કળા (Skill) છે. દર્શકે માત્ર દ્રશ્યો જોવાના નથી, પણ તેની પાછળનો મર્મ, સંગીત અને પ્રતીકો સમજવાના છે. ફિલ્મ દ્વારા હજારો લોકોને રોજગારી મળે છે અને તે સમાજને શિક્ષિત પણ કરી શકે છે.

1. શબ્દાર્થ અને વાક્ય પ્રયોગ

શબ્દ	અર્થ	વાક્ય પ્રયોગ
ઉત્તેજિત	ઉત્સાહિત, આવેશમાં આવેલું	ક્રિકેટ મેચ જોવા માટે પ્રેક્ષકો ખૂબ ઉત્તેજિત હતા.
ટેકેદાર	સમર્થક, ટેકો આપનાર	ચૂંટણીમાં નેતાને ઘણા ટેકેદાર મળી ગયા.
મનોમંથન	મનમાં ચાલતું મંથન (વિચારણા)	કોઈ પણ નિર્ણય લેતા પહેલાં ઊંડું મનોમંથન કરવું જોઈએ.
ઝંપલાવવું	સાહસ કરવું, કૂદી પડવું	તરવૈયાએ નદીમાં ઝંપલાવ્યું.
કલાત્મક	કલાપૂર્ણ, સુંદર	મંદિરનું કોતરણી કામ ખૂબ જ કલાત્મક છે.
આગોતરું	અગાઉનું, પહેલેથી	પ્રવાસ માટે અમે આગોતરું બુકિંગ કરાવી લીધું.
તરબોળ	રસમગ્ન, ભીંજાયેલું	ભક્ત ભજનમાં તરબોળ થઈ ગયો હતો.
ભાવક	રસાસ્વાદક, માણનાર	સારી કવિતા સાચા ભાવક ને જ સમજાય છે.

💡 Exam Guru Tip: 'દર્શક' અને 'ભાવક' વચ્ચેનો ભેદ વિદ્યાર્થી મિત્રો, પરીક્ષા માટે આ પાઠનો સૌથી અગત્યનો અને વારંવાર પૂછાતો પ્રશ્ન એટલે 'દર્શક' અને 'ભાવક' વચ્ચેનો તફાવત! યાદ રાખવાની સૌથી સરળ રીત: 'દર્શક' એટલે જે માત્ર આંખોથી પડદા પર ચાલતા દ્રશ્યો જુએ છે અને ઉપરછલ્લો આનંદ લે છે. જ્યારે 'ભાવક' એ છે જે ફિલ્મની કથા, પાત્રોની લાગણીઓ, સંગીત અને દિગ્દર્શકના છુપા સંદેશાઓને હૃદયથી અનુભવે છે. પરીક્ષામાં પૂછાય ત્યારે આ રીતે જ મુદ્દાસર જવાબ લખજો, પૂરા માર્ક્સ ચોક્કસ મળશે!

2. વાતચીત (પ્રશ્નોના જવાબ)

1. તમને કેવી ફિલ્મ જોવી ગમે?
જવાબ: મને પ્રેરણાદાયી, કોમેડી અને જેમાં સારો સંદેશો હોય તેવી ફિલ્મો જોવી ગમે છે.

2. તમે છેલ્લે કઈ ફિલ્મ જોઈ હતી?
જવાબ: મેં છેલ્લે 'સુપર 30' ફિલ્મ જોઈ હતી.

3. તમે એ ફિલ્મ જોવા ક્યાં અને કોની સાથે ગયાં હતાં?
જવાબ: હું મારા પરિવાર સાથે રવિવારે સિનેમા હોલમાં એ ફિલ્મ જોવા ગયો હતો.

4. તમને ગમતી ફિલ્મ વિશે કહો.
જવાબ: મને 'તારે ઝમીન પર' ફિલ્મ ખૂબ ગમે છે કારણ કે તેમાં બાળકની મનોસ્થિતિ અને શિક્ષકની ભૂમિકા સુંદર રીતે દર્શાવી છે.

5. તમને કોઈ ફિલ્મનું ગીત, પાત્ર, ડાયલોગ યાદ છે? કહો.
જવાબ: હા, મને 'બાહુબલી' ફિલ્મનો ડાયલોગ યાદ છે અને 'લગાન' ફિલ્મનું 'ઓ પાલનહારે' ગીત યાદ છે.

6. સિરિયલ અને ફિલ્મ વચ્ચે શો ફરક હોય છે?
જવાબ: ફિલ્મની કથા 2-3 કલાકમાં પૂરી થઈ જાય છે, જ્યારે સિરિયલ લાંબા સમય સુધી હપ્તાવાર ચાલે છે. ફિલ્મનું ફલક વિશાળ હોય છે.

3. હા કે ના (YES / NO)

વાક્ય	જવાબ
1. ફિલ્મઉદ્યોગ અનેક લોકોને રોજગાર આપે છે.	YES
2. ફિલ્મનાં પાત્રો મંચ પર જીવંત અભિનય કરતાં હોય છે.	NO (એ નાટકમાં હોય)
3. ફિલ્મ બધી જ કલાઓને પોતાનામાં સમાવે છે.	YES
4. ફિલ્મ જોવી એ પણ એક સ્કિલ છે.	YES
5. ફિલ્મના કલાકાર પોતે જ પોતાના અવાજમાં હંમેશાં ગીત ગાતાં હોય છે.	NO (પ્લેબેક સિંગર ગાય)
6. ફિલ્મ જોવા દર્શક પક્ષે ઘણી સજ્જતા જોઈએ.	YES
7. ફિલ્મોમાં પણ જીવનનું નિરૂપણ હોય છે.	YES
8. દરેક ફિલ્મ ત્રણ કલાક જેટલી લાંબી હોય છે.	NO (સમય નિશ્ચિત ન હોય)

4. સમાન અર્થ ધરાવતાં વાક્યોની જોડી

જોડી 1: ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યા પછી હું ફિલ્મ ક્ષેત્રમાં સક્રિય થયો. = પીએચ.ડી. પછી હું ફિલ્મનિર્માણમાં વ્યસ્ત થયો.
જોડી 2: લે તને તો મજબૂત ટેકેદાર મળી ગયો. = તારી વાત સાથે સહમત હોય એવું કોઈ છે ખરું.
જોડી 3: અધ્યાપક બન્યા પછી તરત મેં ફિલ્મ ક્ષેત્રમાં ઝંપલાવ્યું. = અધ્યાપનકાર્ય શરૂ કર્યા પછી ત્વરિત મેં ફિલ્મ ક્ષેત્રમાં જોડાવાનું સાહસ કર્યું.

5. કોઠામાં વિગતો પૂર્ણ કરો

શબ્દ/શબ્દજૂથ	અંગ્રેજી શબ્દ	માતૃભાષામાં અર્થ
ઉદાહરણ : એકસાઈટ	Excite	ઉત્તેજિત
થેન્ક્સ ફોર ધેટ.	Thanks for that	તે બદલ આભાર
સ્પેશિયલ	Special	ખાસ/વિશિષ્ટ
સ્ટ્રોંગ	Strong	મજબૂત
પ્રિપરેશન	Preparation	તૈયારી
ઓડિટોરિયમ	Auditorium	સભખંડ/પ્રેક્ષાગૃહ
ડાયલોગ	Dialogue	સંવાદ
સ્ક્રિપ્ટ	Script	પટકથા
એક્સ્યુઝ મી સર !	Excuse me Sir	માફ કરજો સાહેબ/સાંભળો સાહેબ
સ્કિલ	Skill	કૌશલ્ય/આવડત

💡 Exam Guru Tip: ફિલ્મ નિર્માણના અદ્રશ્ય હીરો (કસબીઓ) તમને ખબર છે? 3 કલાકની ફિલ્મ પાછળ 300 થી વધુ લોકોની મહિનાઓની મહેનત હોય છે. પડદા પર દેખાતા હીરો-હિરોઇન તો માત્ર એક ચહેરો છે, પરંતુ અસલી જાદુ તો પડદા પાછળ રહેલા 'કસબીઓ' (Technicians) કરે છે. જેમ કે, શાનદાર ડાયલોગ લખનાર 'સંવાદ લેખક', દરેક દ્રશ્યને જીવંત કરનાર 'કેમેરામેન', અને આ બધાનું સુકાન સંભાળનાર 'દિગ્દર્શક' (Director). જોડકાં જોડો કે ટૂંકા પ્રશ્નોમાં આ કસબીઓના કાર્યો ખાસ પૂછાઈ શકે છે, એટલે તેને બરાબર પાકા કરી લેજો.

6. કસબીઓની ભૂમિકા

સ્ક્રિપ્ટલેખક : ફિલ્મની મૂળ વાર્તા અને પટકથા લખે છે.
સંવાદ લેખક : પાત્રો જે ડાયલોગ બોલે છે તે લખે છે.
દિગ્દર્શક (Director) : આખી ફિલ્મનું સંચાલન કરે છે, કલાકારો પાસે અભિનય કરાવે છે.
ગીતકાર : ફિલ્મના ગીતોના શબ્દો લખે છે.
સંગીતકાર : ગીતો અને બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક બનાવે છે.
અભિનેતા/અભિનેત્રી : પાત્રોનો અભિનય કરે છે.
કેમેરામેન : દ્રશ્યોનું શૂટિંગ (ચિત્રિકરણ) કરે છે.
મેકઅપમેન : કલાકારોને પાત્ર મુજબ તૈયાર કરે છે.
ડાન્સડાયરેક્ટર : ગીતોમાં નૃત્યના સ્ટેપ્સ શીખવે છે.
એડીટર : શૂટ થયેલા દ્રશ્યોને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવી ફિલ્મ તૈયાર કરે છે.

7. વાક્યો પૂર્ણ કરો (વિરોધાભાસ)

મારી ચિત્ર દોરવાની ઈચ્છા ન હતી પણ શિક્ષકે આગ્રહ કર્યો એટલે દોર્યું.
મને રમવાની ઈચ્છા ન હતી પણ મિત્રો મને ખેંચી ગયા.
મને લખવાની બહુ ઇચ્છા નથી પણ ગૃહકાર્ય પૂરું કરવું જરૂરી છે.
મને બહારનું જમવામાં રસ નથી છતાં મિત્રોના કારણે જવું પડ્યું.
મને ફરવા જવાનો શોખ નથી પણ પરિવાર સાથે જવું પડે છે.
મને ભીડભાડ વાળી જગ્યાએ જવાનું ગમતું નથી પણ મેળામાં જવું પડ્યું.

8. સંવાદ પૂર્ણ કરો

મેહુલ : ચાલ ફિલ્મ જોવા જઈશું!
રિયા : કઈ ફિલ્મ જોવા જવું છે?
મેહુલ : હા... હમણાં ઘણી સારી ફિલ્મો આવી છે.
રિયા : તો પછી તપાસ કર ને કઈ સારી છે.
મેહુલ : હમણાં જ ઓનલાઇન જોઈ લઉં.
રિયા : જલદી જો, નહિતર ટિકિટ નહિ મળે.
મેહુલ : આ જો! આ ફિલ્મ જોવા જેવી લાગે છે.
રિયા : હા, આના રિવ્યુ (પ્રતિભાવો) પણ સારા છે.
મેહુલ ઃ આ તેં ખરું કહ્યું ! હમણાં જ ઓનલાઈન ટિકિટ બુક કરી લઉં છું.

9. વિસ્તૃત પ્રશ્નોના જવાબ

1. ‘લે તને તો મજબૂત ટેકેદાર મળી ગયો.’ – એવું વિકાસ કોને કહે છે ? શા માટે ?
જવાબ: વિકાસ આ વાક્ય સુહાસને કહે છે. કારણ કે સુહાસ વિકાસને સેમિનારમાં આવવા સમજાવતો હતો અને ત્યાં જ રસ્તામાં ઈશ્વર મળ્યો. ઈશ્વરે પણ સુહાસની વાતમાં સૂર પુરાવ્યો કે ડૉ. બાસુને સાંભળવા જવું જ જોઈએ. આમ, સુહાસને ઈશ્વરનો સાથ મળ્યો તેથી વિકાસ આવું કહે છે.

2. તમે 'સ્વાગતવિધિ' ક્યાં ક્યાં થતી જોઈ છે ? એમાં શું શું કરવામાં આવે છે ?
જવાબ: મેં શાળાના વાર્ષિકોત્સવમાં, લગ્નપ્રસંગે અને જાહેર સભાઓમાં સ્વાગતવિધિ થતી જોઈ છે. તેમાં મહેમાનોનું સ્વાગત પુષ્પગુચ્છ (બુકે), હાર પહેરાવીને કે પુસ્તક આપીને કરવામાં આવે છે. સાથે સ્વાગત પ્રવચન પણ થાય છે.

3. ડૉ. બાસુ પોતાને વિશાળ ફલક પર અધ્યાપક કેમ માને છે ?
જવાબ: ડૉ. બાસુ માને છે કે શાળા-કોલેજના શિક્ષક માત્ર વર્ગખંડ પૂરતું જ શિક્ષણ આપે છે, જ્યારે ફિલ્મ દ્વારા આખા સમાજને અને રાષ્ટ્રને એકસાથે શિક્ષિત કરી શકાય છે. ફિલ્મનું માધ્યમ વિશાળ જનસમુદાય સુધી પહોંચે છે, તેથી તેઓ પોતાને વિશાળ ફલક પરના અધ્યાપક માને છે.

4. ફિલ્મઉદ્યોગ એ લોકોને કઈ રીતે રોજગાર આપે છે?
જવાબ: એક ફિલ્મ બનાવવા માટે સેંકડો લોકોની જરૂર પડે છે. જેમ કે લેખક, દિગ્દર્શક, કલાકારો, કેમેરામેન, મેકઅપમેન, લાઈટમેન, સ્પોટબોય, એડિટર, સંગીતકાર વગેરે. ફિલ્મ રજૂ થાય ત્યારે થિયેટરના માણસોને પણ રોજી મળે છે. આમ, હજારો પરિવારો ફિલ્મ ઉદ્યોગ પર નભે છે.

5. ફિલ્મ બધી જ કલાઓને પોતાનામાં શી રીતે સમાવી લે છે?
જવાબ: ફિલ્મ એક એવી કળા છે જેમાં સાહિત્ય (વાર્તા/સંવાદ), સંગીત, ગાયન, નૃત્ય, અભિનય, ચિત્રકળા (કેમેરા વર્ક) અને સ્થાપત્ય (સેટ ડિઝાઈન) જેવી તમામ કળાઓનો સમન્વય થાય છે. તેથી ફિલ્મ સર્વગ્રાહી કળા છે.

6. ફિલ્મ જોતી વખતે કઈ કઈ બાબતનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ ?
જવાબ: ફિલ્મ જોતી વખતે એકાગ્રતા રાખવી જોઈએ. પાત્રોના હાવભાવ, સંવાદો, પાર્શ્વસંગીત અને દ્રશ્યોમાં રહેલા સંકેતોને સમજવા જોઈએ. માત્ર વાર્તા જ નહીં, પણ દિગ્દર્શક શું કહેવા માંગે છે તે મર્મ પણ સમજવો જોઈએ.

7. 'દર્શક' અને 'ભાવક’ વચ્ચે શો ફેર ?
જવાબ: 'દર્શક' એટલે જે માત્ર આંખેથી દ્રશ્ય જુએ છે અને ઉપરછલ્લું મનોરંજન મેળવે છે. જ્યારે 'ભાવક' એટલે જે કલાકૃતિની અંદર રહેલા ભાવ, રસ અને સૌંદર્યને માણે છે અને તેને ઊંડાણથી સમજે છે. ભાવક કળાનો સાચો આસ્વાદ લે છે.

10. મનપસંદ ફિલ્મ : 'થ્રી ઈડિયટ્સ' (3 Idiots)

મારી મનપસંદ ફિલ્મ હિન્દી સિનેમાની 'થ્રી ઈડિયટ્સ' છે. આ ફિલ્મ શિક્ષણ વ્યવસ્થા પર ખૂબ સચોટ કટાક્ષ કરે છે.

મુખ્ય વાતો:

આ ફિલ્મમાં આમિર ખાન 'રણછોડદાસ ચાંચડ' (રેન્ચો) ના પાત્રમાં છે, જે ગોખણપટ્ટીને બદલે સમજણપૂર્વકના શિક્ષણમાં માને છે.
ફિલ્મનો મુખ્ય સંદેશ છે કે "સફળતાની પાછળ ન દોડો, કાબેલ બનો, સફળતા આપોઆપ તમારી પાછળ આવશે." (કાબિલ બનો, કામિયાબી ઝક માર કે પીછે આયેગી).
તેમાં વિદ્યાર્થીઓ પર આવતું માતા-પિતા અને સમાજનું દબાણ, આત્મહત્યા જેવા ગંભીર પ્રશ્નો અને મિત્રતાનો મહિમા દર્શાવ્યો છે.
'ચતુર'નું પાત્ર ગોખણપટ્ટી કરતા વિદ્યાર્થીઓનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
આ ફિલ્મ હસાવવાની સાથે સાથે આંખમાં આંસુ પણ લાવે છે અને જીવન જીવવાની નવી દ્રષ્ટિ આપે છે.
દરેક વિદ્યાર્થી અને વાલીએ આ ફિલ્મ ખાસ જોવી જોઈએ.

11. ચાલો, યાદ કરીએ...

નવી વાત: ફિલ્મ જોવી એ પણ એક 'સ્કિલ' (કળા) છે અને તેના માટે સજ્જતા જોઈએ, તે વાત નવી જાણવા મળી.
અપરિચિત શબ્દો: મનોમંથન, ભાવક, પ્રાસંગિક, દૃશ્યશ્રાવ્ય.
ગમતી વાત: ડૉ. બાસુએ કહ્યું કે "સાહિત્ય કદી કોઈને ગેરમાર્ગે ન દોરે", અને ફિલ્મ પણ સાહિત્ય છે, તે વાત ખૂબ ગમી.
સમય લાગ્યો: કસબીઓની ભૂમિકા શોધવામાં અને અંગ્રેજી-ગુજરાતી કોઠો પૂરવામાં વિચારવું પડ્યું.

વિદ્યાર્થી મિત્રો, આશા છે કે 'સિલ્વર સ્ક્રીન' પાઠ દ્વારા તમને સિનેમા જગતની અંદરની દુનિયા જાણવાની મજા આવી હશે. ફિલ્મ એ માત્ર 3 કલાકનો 'ટાઇમપાસ' નથી, પણ તે આપણા સમાજનું દર્પણ છે. હવે જ્યારે પણ તમે કોઈ ફિલ્મ જોવા બેસો, ત્યારે માત્ર 'દર્શક' નહીં, પણ એક 'ભાવક' બનીને જોજો. તો ચાલો, તમે આ પાઠની વિગતો અને વ્યાકરણને કેટલું ઊંડાણપૂર્વક સમજ્યા છો તે ચકાસી લઈએ! નીચે આપેલો વિડિયો જુઓ અને ત્યારબાદ તમારી મનપસંદ 'ક્વિઝ' રમીને તમારું પરિણામ તપાસો. બેસ્ટ ઓફ લક! 🎬👍

📌 વિદ્યાર્થી મિત્રો અને શિક્ષકશ્રીઓ માટે સૂચના:
ફિલ્મ કળા વિશેની સમજ મેળવવા અને ક્વિઝમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરવા માટે નીચે આપેલો વિડિયો જુઓ. વિડિયો જોઈ લીધા બાદ નીચેનું બટન દબાવો.