Std 8 Gujarati Unit 20 | Vavi Ujagaro | Interactive Quiz with Video & LO Based Result | Exam Guru

એકમ 20 : વાવી ઉજાગરો
કવિ: મંગળ રાવળ 'સ્નેહાતુર'

કાવ્ય પરિચય

કવિ પરિચય: આ સુંદર ગીતના રચયિતા મંગળ રાવળ 'સ્નેહાતુર' છે. તેમનો જન્મ મહેસાણા જિલ્લાના અંબાલા ગામે થયો હતો. 'તૂટેલો આકાર' અને 'તરસ્યો વળાંક' તેમના જાણીતા કાવ્યસંગ્રહો છે.

મધ્યવર્તી વિચાર: આ ગીતમાં કવિએ ખેડૂત જીવન અને વર્ષાઋતુના આગમનની આતુરતાનું અદભુત વર્ણન કર્યું છે. અહીં 'ઉજાગરો' એ માત્ર જાગરણ નથી, પણ પ્રતીક્ષાનું પ્રતીક છે.

પંક્તિવાર સમજૂતી (ભાવાર્થ)

"અંધારી સાંજનો વાવી ઉજાગરો બાર-બાર ગાઉ મેં બાંધ્યો છે માળો !
ફૂલોમાં શણગારી મખમલિયા વાયરે તેર-તેર ગાઉનો રાખ્યો છે ગાળો!"

સમજૂતી: કવિ કહે છે કે અંધારી સાંજે મેં આંખોમાં ઉજાગરો (પ્રતીક્ષા) વાવ્યો છે. મેં બાર-બાર ગાઉ જેટલે દૂર મારા સપનાનો માળો બાંધ્યો છે. મખમલ જેવા મુલાયમ વાયરાએ (પવને) ફૂલોને શણગાર્યા છે, છતાં મારા અને મારા સપના વચ્ચે જાણે તેર ગાઉનું છેટું (અંતર) રહી ગયું છે. અહીં આતુરતા અને મિલન વચ્ચેનું અંતર દર્શાવ્યું છે.

"આંગણામાં ગેલતી હળવી સુગંધ જોઈ પાધર થઈ મંજરીને મ્હોર્યું!
લાખ ! લાખ ! શબ્દોમાં શ્વાસોના રંગ ભરી ગામ આખું ફાગણ શું ફોર્યું !"

સમજૂતી: આંગણામાં હળવી સુગંધ રમી રહી છે (ગેલતી છે), તેને જોઈને ગામનું પાદર પણ ઉત્સાહિત થઈ ગયું છે અને આંબા પર મંજરીઓ મહોરી ઊઠી છે. લાખો શબ્દોમાં શ્વાસના રંગો ભરીને એટલે કે જીવંત બનીને આખું ગામ ફાગણ મહિનાની જેમ સુગંધિત થઈ ગયું છે.

"જીવતરના ઝાડવાને ફૂટ્યાં છે પાંદ અને ફૂટી છે લીલુડી ડાળો
અંધારી સાંજનો વાવી ઉજાગરો બાર-બાર ગાઉ મેં બાંધ્યો છે માળો !"

સમજૂતી: વરસાદ અને વસંતના આગમનથી જીવનરૂપી વૃક્ષને નવા પાંદડા ફૂટ્યા છે અને નવી લીલીછમ ડાળીઓ ફૂટી છે. અર્થાત જીવનમાં નવી આશા અને ઉમંગનો સંચાર થયો છે. નિરાશા દૂર થઈને જીવન હર્યુંભર્યું બન્યું છે.

"દરિયામાં છલકાયાં છે નવરંગી ગાન અને વાવણીએ ઢોળ્યો વરસાદ !
પગલામાં પ્રગટેલું અલબેલું તાન પછી લાગણીએ વહેંચ્યો કંસાર !"

સમજૂતી: આનંદના ગીતો દરિયામાં છલકાયા છે. વાવણીના સમયે જ મન મૂકીને વરસાદ વરસ્યો છે (ઢોળાયો છે). જેના કારણે ખેડૂતના પગલામાં એક મસ્તીભર્યું (અલબેલું) સંગીત પ્રગટ્યું છે. આ ખુશીમાં લાગણીસભર થઈને લોકોએ એકબીજાને 'કંસાર' (મિષ્ટાન્ન) વહેંચ્યો છે.

"વરસે છે વાયરોને ધોધમાર ચોમાસું – ખાલીખમ સરવરમાં વાળો !
અંધારી સાંજનો વાવી ઉજાગરો બાર-બાર ગાઉ મેં બાંધ્યો છે માળો !"

સમજૂતી: પવનની સાથે ધોધમાર ચોમાસું વરસી રહ્યું છે. કવિ કહે છે કે આ વરસાદના પાણીને ખાલીખમ સરોવર તરફ વાળો જેથી તે ભરાઈ જાય. જીવનની રિક્તતા હવે પૂર્ણતામાં બદલાઈ રહી છે.

1. શબ્દાર્થ અને વાક્ય પ્રયોગ

શબ્દ	અર્થ	વાક્ય પ્રયોગ
સાંજ	સંધ્યા	સુરજ ડૂબતા સાંજ પડી ગઈ.
ગાઉ	અંતરનું માપ (આશરે 2.5 કિમી)	મારું ગામ અહીંથી બે ગાઉ દૂર છે.
ગેલતી	લાડપૂર્વક રમતી	નાની બાળકી આંગણામાં ગેલતી હતી.
પાધર	પાદર	ગામના પાધરમાં મેળો ભરાયો છે.
મંજરી	મૉર / આંબાની કૂંપળ	વસંતમાં આંબા પર મંજરી મહોરી ઊઠી.
ફોરવું	સુવાસ ફેલાવવી	બગીચામાં ગુલાબની સુગંધ ફોરી રહી છે.
પાંદ	પાન	વડના ઝાડના પાંદ મોટા હોય છે.
ગાન	ગીત	પક્ષીઓનું મધુર ગાન સંભળાય છે.
તાન	ધૂન / લગની	ભજનમાં સૌને ભક્તિનું તાન લાગ્યું.
કંસાર	ઘઉંના લોટની મીઠી વાનગી	સારા પ્રસંગે અમે કંસાર જમ્યા.
સરવર	સરોવર	સરવર કાંઠે હંસ બેઠા છે.
અલબેલું	ફાંકડું / મનમોજી	કૃષ્ણ ભગવાનનું રૂપ અલબેલું છે.
નવરંગી	નવરંગનું	આકાશમાં નવરંગી મેઘધનુષ દેખાયું.

💡 Exam Guru Tip: શબ્દ ભંડોળ મિત્રો, આ કાવ્યમાં કવિએ 'ઓરિયા', 'મેહુલિયો', 'મોલ', 'ગાઉ' જેવા તળપદા (દેશી) શબ્દો વાપર્યા છે. પરીક્ષામાં 'તળપદા શબ્દોના શિષ્ટ રૂપ' પૂછાય ત્યારે આ શબ્દો અને તેના અર્થ ખાસ યાદ રાખજો!

2. વાતચીત (પ્રશ્નોના જવાબ)

1. તમે ક્યારેય સંધ્યા ખીલેલી જોઈ છે? સંધ્યાના રંગ કેવા હોય?
જવાબ: હા, મેં દરિયાકિનારે અને ખેતરમાં ખીલેલી સંધ્યા જોઈ છે. સંધ્યાના રંગો કેસરી, લાલ, પીળા અને સોનેરી હોય છે.

2. તમારા ઘરનું આંગણું કે ફળિયું ક્યારે મહોરી ઊઠે છે?
જવાબ: દિવાળી કે લગ્નપ્રસંગે રોશની અને રંગોળીથી અથવા વરસાદમાં લીલોતરીથી મારું આંગણું મહોરી ઊઠે છે.

3. તમારા ગામનું પાદર કેવું છે? તેના વિશે કહો.
જવાબ: મારા ગામનું પાદર રળિયામણું છે. ત્યાં મોટો વડલો, પાણીનો અવેડો અને એક શિવ મંદિર છે. ત્યાં બાળકો રમે છે.

4. ફાગણ મહિનામાં પ્રકૃતિમાં શો ફેરફાર જોવા મળે છે?
જવાબ: ફાગણમાં વસંતનું આગમન થાય છે. કેસૂડાના ફૂલો ખીલે છે, આંબા પર મંજરી આવે છે અને કોયલ ટહુકે છે.

5. તમે દરિયાકિનારો જોયો છે? ત્યાં શું શું જોવા મળે?
જવાબ: હા, મેં દરિયાકિનારો જોયો છે. ત્યાં રેતી, છીપલાં, મોટા મોજાં, હોડીઓ અને સ્ટીમર જોવા મળે છે.

6. વરસાદ કઈ કઈ રીતે વરસે છે? કહો.
જવાબ: વરસાદ ક્યારેક ઝરમર, ક્યારેક મુશળધાર તો ક્યારેક કરા સાથે કે વાવાઝોડા સાથે વરસે છે.

7. સંધ્યા ટાણે શું શું જોવા મળે છે?
જવાબ: પક્ષીઓ માળામાં પાછા ફરે છે, ગોવાળો ગાયો લઈને પાછા આવે છે અને મંદિરમાં આરતી થાય છે.

8. નદી, સરોવર અને દરિયામાં શો તફાવત છે?
જવાબ: નદી વહેતી હોય છે, સરોવર બંધિયાર હોય છે અને તેનું પાણી મીઠું હોય છે. દરિયો વિશાળ અને ખારો હોય છે.

💡 Exam Guru Tip: કાવ્યનો મર્મ ખાસ યાદ રાખો: અહીં 'ઉજાગરો' એટલે માત્ર રાતનું જાગરણ નહીં, પણ વરસાદ માટેની 'તીવ્ર પ્રતીક્ષા' (Waiting). જેમ ખેડૂત વરસાદની રાહ જુએ છે, તેમ કવિ અહીં સપના પૂરા થવાની રાહ જોઈ રહ્યા છે.

3. સ્વાધ્યાય પ્રવૃત્તિઓ

(2) પ્રાસવાળા શબ્દો

• કાવ્યમાં વપરાયેલા: માળો, ગાળો, વાળો, ડાળો
• અન્ય શબ્દો: ટાળો, ફાળો, ભાળો, જાળો

(3) શબ્દોનું વર્ગીકરણ

સુંદરતા	પ્રકૃતિ	લાગણીઓ
શણગારેલી	ફૂલો, વાયરો, આંગણું	ઉજાગરો
મખમલિયા	મંજરી, ફાગણ, ઝાડવા	ગેલતી
નવરંગી	પાંદ, ડાળો, દરિયો	ગાન, તાન
અલબેલું	વરસાદ, સરવર	લાગણી

(4) જોડની રચના અને સંબંધિત શબ્દો

જોડની રચના:

• વાયરો - મખમલિયો વાયરો
• તાન - અલબેલું તાન
• સરવર - ખાલીખમ સરવર
• ડાળો - લીલુડી ડાળો

સંબંધિત શબ્દો:

• માળો - પંખી
• દરિયો - મોજાં
• વાયરો - પવન
• ચોમાસું - વરસાદ

(5) શબ્દો પરથી પંક્તિઓ

1. વરસાદ: આભથી વરસ્યો મન મૂકીને વ્હાલસોયો વરસાદ!
2. લીલુડી: ધરતીએ ઓઢી છે કેવી લીલુડી ચુંદડી આજ!
3. મંજરી: મઘમઘતી મંજરી જોઈને કોયલ ટહુકે આજ!
4. કંસાર: આનંદના અવસરે સૌએ ભેગા મળી ખાધો કંસાર!

(6) રેખાંકિત શબ્દ બદલી પંક્તિ

1. અંધારી સંધ્યાનો વાવી ઉજાગરો બાર-બાર ગાઉ મેં બાંધ્યો છે માળો!
2. પુષ્પોમાં શણગારી મખમલિયા વાયરે તેર-તેર ગાઉનો રાખ્યો છે ગાળો!
3. આંગણામાં ગેલતી હળવી મહેક જોઈ...
4. પાધર થઈ મંજરીને મ્હોર્યું! ગામ આખું ફાગણ શું મોર !
5. લાખ ! લાખ ! શબ્દોમાં શ્વાસોના રંગ ભરી વરસે છે પવન ને ધોધમાર ચોમાસું...

(7) અર્થપૂર્ણ વાક્યો (જોડકાં)

• અંધારી સાંજનો વાવી ઉજાગરો, બાર-બાર ગાઉ મેં બાંધ્યો છે માળો!
• ફૂલોમાં શણગારી મખમલિયા વાયરો, તેર-તેર ગાઉનો રાખ્યો છે ગાળો!
• દરિયામાં છલકાયાં છે નવરંગી ગાન, અને વાવણીએ ઢોળ્યો વરસાદ!
• પગલામાં પ્રગટેલું અલબેલું તાન, પછી લાગણીએ વહેંચ્યો કંસાર!
• વરસે છે વાયરોને ધોધમાર ચોમાસું, ખાલીખમ સરવરમાં વાળો!

(8) કાવ્ય આધારિત પ્રશ્નો

1. વસંત ઋતુનું આગમન થઈ રહ્યું છે, એવું કવિ શાના આધારે કહે છે?
જવાબ: ડાળે ડાળે ફૂલો ખીલ્યા છે, આંબા પર મંજરી મહોરી છે. આ જોઈ કવિ કહે છે કે વસંત આવી રહી છે.

2. મલય પર્વત ઉપરથી આવતા સુગંધીદાર પવન માટે કાવ્યમાં કયો શબ્દ વપરાયો છે?
જવાબ: **'મલયાનિલ'**

3. કવિ ફૂલો વિશે શું કહે છે?
જવાબ: કવિ ફૂલોને વસંતના પગલાં કહે છે.

4. આ કાવ્યમાં પ્રકૃતિનાં ક્યાં ક્યાં તત્ત્વોની વાત કહેવામાં આવી છે?
જવાબ: ડાળીઓ, ફૂલો, મલયાનિલ (પવન), ચમન, મંજરી, આંબા.

(9) મુખ્ય કાવ્યના પ્રશ્નો

1. ‘તેર તેર ગાઉનો રાખ્યો છે ગાળો’ એટલે શું?
જવાબ: કવિ કહે છે કે મારા સપના અને વાસ્તવિકતા વચ્ચે, અથવા વરસાદ અને ધરતી વચ્ચે હજુ મોટું અંતર છે. આતુરતા દર્શાવવા આ પંક્તિ છે.

2. આ કાવ્યમાંથી શો સંદેશો મળે છે?
જવાબ: પ્રકૃતિ અને માનવજીવન જોડાયેલા છે. વરસાદ આવવાથી પ્રકૃતિ ખીલે છે અને માનવીના મનમાં પણ આનંદ છલકાય છે.

3. “ગામ આખું ફાગણ શું ફોર્યું’’ નો ભાવાર્થ?
જવાબ: વરસાદના આગમનની ખુશીમાં આખા ગામમાં ઉત્સાહ, ઉમંગ અને આનંદની સુગંધ પ્રસરી ગઈ છે.

4. ‘‘જીવતરના ઝાડવાને ફૂટ્યાં છે પાંદ...’’ નો અર્થ?
જવાબ: વરસાદ આવતા જેમ સુકા ઝાડમાં નવા પાન ફૂટે છે, તેમ જીવનમાં પણ નવી આશા અને ઉમંગનો સંચાર થયો છે.

(10) ચિત્ર વર્ણન

ચિત્રમાં પ્રકૃતિનું મનોહર દ્રશ્ય છે. મધ્યમાં એક ઘટાદાર, ફૂલોથી લચી પડેલું વૃક્ષ છે. નીચેથી નદી વહે છે. આકાશમાં સોનેરી સૂર્યપ્રકાશ, પક્ષીઓ અને પતંગિયા છે. આસપાસ લીલીછમ વનરાજી છે.

પૂર્ણ કરતાં પહેલાં... (પુનરાવર્તન)

1. વાતચીત

1. યંત્રમાનવ દ્વારા કયાં ક્યાં કાર્યો થઈ શકે?
જવાબ: ઘરની સફાઈ, ભારે વજન ઊંચકવું, જોખમી કામો, સર્જરી.

2. ‘‘સમડી પેઠે ઝટ ઝડપી લેવું તે’' – શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ કહો.
જવાબ: ઝડપવું / ઉચકવું.

3. તમારે આંબાવાડીમાં જવાનું થાય તો તમે ત્યાં શી શી પ્રવૃત્તિ કરશો?
જવાબ: કેરી તોડીશ, હિંચકા ખાઈશ, કોયલના ટહુકા સાંભળીશ.

4. તમને ગમતી ફિલ્મ વિશે કહો.
જવાબ: મેં 'તારે ઝમીન પર' ફિલ્મ જોઈ છે. તેમાં ઇશાન નામના બાળકની વાત છે જેને ભણવામાં તકલીફ છે. તેના શિક્ષક તેની ચિત્રકળાની પ્રતિભા ઓળખી તેને આગળ વધારે છે.

5. લોકો જાત્રાએ શા માટે જતાં હશે?
જવાબ: મનની શાંતિ મેળવવા, પુણ્ય કમાવવા અને ઈશ્વરના દર્શન કરવા.

6. દોરંગા વ્યક્તિ એટલે કેવા વ્યક્તિ?
જવાબ: જેના મનમાં કંઈક અલગ હોય અને બહાર વર્તનમાં કંઈક અલગ હોય. કપટી માણસ.

2. પુસ્તકનો સારાંશ : 'દિવાસ્વપ્ન'

પુસ્તક: દિવાસ્વપ્ન (લેખક: ગિજુભાઈ બધેકા)

આ પુસ્તકમાં એક શિક્ષક પરંપરાગત શિક્ષણ પદ્ધતિ સામે બળવો કરી, વિદ્યાર્થીઓને પ્રેમ અને રમત-ગમત દ્વારા ભણાવવાનો પ્રયોગ કરે છે. તે બાળકોને વાર્તાઓ કહે છે અને ભાર વગરનું ભણતર આપે છે. તોફાની ગણાતા બાળકો હોશિયાર બને છે.

4. એકોક્તિ : અભિમન્યુ

પાત્ર: અભિમન્યુ

"આજે કૌરવોએ ચક્રવ્યૂહ રચ્યો છે. પિતાશ્રી અર્જુન નથી. પણ હું અર્જુનપુત્ર છું! ગર્ભમાં જ હું ચક્રવ્યૂહ ભેદવાની વિદ્યા શીખ્યો છું. સ્વજનોની રક્ષા માટે હું સાત કોઠા વીંધી નાખીશ! સારથિ! રથને ચક્રવ્યૂહ તરફ લઈ લે. જય શ્રી કૃષ્ણ!"

6. ફકરા પરથી પ્રશ્નોના ઉત્તર

1. મહત્ત્વ: વિચારોને કાગળ પર લખવા અને દૈનિક નોંધ રાખવાનું.
2. આત્મવિશ્વાસ: રોજિંદી પ્રવૃત્તિની નોંધ રાખવી અને આયોજન કરવું.
3. મૂંઝવણ: અભ્યાસ, શું યાદ રાખવું અને ક્રિટિકલ થિંકિંગ બાબતે.
4. ફાયદો: વિચારવાનું કૌશલ્ય વિકસે છે, યાદશક્તિ વધે છે, મનોબળ મજબૂત થાય છે.
5. સફળતા માટે: કેટલો અભ્યાસક્રમ યાદ છે તેની નોંધ કરવી, લેખન મહાવરો કરવો.

7. પેમ્ફલેટ પરથી પ્રશ્નો

1. ભાષા: ગુજરાતી, હિન્દી અને અંગ્રેજી.
2. બાળકો માટે: બાળવાર્તાઓ, સાહસકથાઓ, વિજ્ઞાન, સામાન્ય જ્ઞાન પુસ્તકો.
3. લાભ: 15% ફલેટ ડિસ્કાઉન્ટ.
4. ભવ્ય: કારણ કે સેંકડો પુસ્તકોનો ખજાનો અને વિશાળ શ્રેણી ઉપલબ્ધ છે.
5. સાચું/ખોટું: સાચું.
6. દાદા-દાદી: હા, ધાર્મિક પુસ્તકો (ગીતા, રામાયણ) ખરીદી શકશે.
7. રસ્તો: ગાંધીનગરના લક્ષ્મીનગર વિસ્તારમાં, સરસ્વતી એપાર્ટમેન્ટની સામે, 'શારદા ભવન' માં દુકાન નં. B-4431.

--- એકમ 20 અને પુનરાવર્તન સમાપ્ત ---

વિદ્યાર્થી મિત્રો, આશા છે કે 'વાવી ઉજાગરો' ગીતનો ભાવાર્થ અને ખેડૂતની લાગણી તમે બરાબર સમજી ગયા હશો. વરસાદ આવે ત્યારે ધરતી કેવી મહેકી ઉઠે છે, તેવું જ આ કાવ્ય છે. તો ચાલો, હવે આપણે જોઈએ કે તમને આ એકમ કેટલો યાદ રહ્યો? નીચે આપેલી ક્વિઝ રમો અને તમારું પરિણામ તપાસો!

વાવી ઉજાગરો (Quiz) 🌧️

ધોરણ 8 ગુજરાતી | એકમ 20 | EXAM GURU

📌 વિદ્યાર્થી મિત્રો અને શિક્ષકશ્રીઓ માટે સૂચના:
આ કાવ્યનો મર્મ અને પ્રતીકો સમજવા તેમજ ક્વિઝમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરવા માટે નીચે આપેલો વિડિયો જુઓ. વિડિયો જોઈ લીધા બાદ નીચેનું બટન દબાવો.

પ્રશ્ન: 1 / 25

⏳ 60s

🏆 પરિણામ પત્રક 🏆

0 / 25

અધ્યયન નિષ્પત્તિ (LO) મુજબ વિશ્લેષણ:

LO કોડ	કૌશલ્ય (Skill)	પરિણામ

✅ = સિદ્ધ (70%+) | ❓ = પ્રયત્ન ચાલુ (50-70%) | ❌ = પુનઃપ્રયત્ન જરૂરી (<50%)