ધોરણ- 6 ગુજરાતી પ્રથમ સત્ર - પાઠ ૧૦: લેખણ ઝાલી નો રહી (જોરાવરસિંહ જાદવ)- સંપૂર્ણ પાઠ આયોજન, સમજૂતી અને સ્માર્ટ ક્લાસ ICT નો ઉપયોગ | Std 6 Gujarati Ch 10 lekhan-zhali-no-rahi
ભાષા શિક્ષણ માત્ર વ્યાકરણના નિયમો કે શહેરી સાહિત્ય પૂરતું સીમિત નથી. સાચી ભાષા તો ગામડાની ધૂળમાં, ખેડૂતોના પરસેવામાં અને લોકબોલીના તળપદા શબ્દોમાં ધબકે છે. પ્રાથમિક અને માધ્યમિક કક્ષાના વિદ્યાર્થીઓને જ્યારે તેમના અભ્યાસક્રમમાં લોકકથા (Folk Tale) ભણાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે માત્ર એક વાર્તા નથી હોતી, પરંતુ તે એક સમગ્ર પંથકની સંસ્કૃતિ, રીતિ-રિવાજો અને માનવ સ્વભાવનો દર્પણ બની જાય છે. આપણા અભ્યાસક્રમમાં મુકાયેલી જોરાવરસિંહ જાદવની લોકકથા 'લેખણ ઝાલી નો રહી' આ શૈક્ષણિક ઉદ્દેશ્યને અત્યંત સચોટ રીતે પૂર્ણ કરે છે.
આ પાઠ આયોજનની શરૂઆતમાં શિક્ષકે વર્ગખંડમાં ગુજરાતના પ્રખ્યાત લોકસાહિત્યકારનો પરિચય આપવો અનિવાર્ય છે. આ પાઠના લેખક જોરાવરસિંહ દાનુભા જાદવ છે, જેઓ ધંધુકા તાલુકાના આકરું ગામના વતની છે. લોકસાહિત્યક્ષેત્રે સંશોધન-સંપાદનમાં તેમને વિદ્યાર્થીકાળથી જ રસ હતો. તેમણે અત્યાર સુધીમાં લોકસાહિત્યની વિવિધ કથાઓને અનેક પુસ્તકસ્વરૂપે પ્રકાશિત કરી છે, જેમાં ‘મરદ કસુંબલ રંગ ચડે', 'આપણા કસબીઓ', 'મરદાઈ માથા સાટે' અને ‘લોકજીવનનાં મોતી’ વગેરે લોકજીવન અને લોકસંસ્કૃતિને સ્પર્શતા વિવિધ વિષયનાં પુસ્તકોનો સમાવેશ થાય છે.
શૈક્ષણિક અને ભાષાકીય દ્રષ્ટિએ આ પાઠનું મહત્ત્વ ઘણું મોટું છે. આ ભાલપંથકની લોકકથા છે, જેમાં કહળસંગે કરેલી ડાંડાઈનો બદલો હરખચંદ કેવી યુક્તિથી વાળે છે તેનો તાદૃશ્ય ચિતાર મળે છે. આ લોકકથામાં માનવ સ્વભાવની વિષમતા (એટલે કે કોઈની મજબૂરીનો ફાયદો ઉઠાવવો અને પછી તેનો બદલો લેવો) નો પરિચય મળે છે. લેખકે ભાલ પંથકના તળપદા શબ્દોનો સુંદર વ્યાવહારિક વિનિયોગ કરીને ભાષાકર્મનો ઉત્તમ નમૂનો પૂરો પાડયો છે. એક્ઝામ ગુરુ દ્વારા પ્રસ્તુત આ પાઠ આયોજન શિક્ષકોને વર્ગખંડમાં ભાષાની મીઠાશ અને વ્યવહારુ જ્ઞાન પીરસવા માટે સજ્જ કરશે.
૨. વાર્તાનું સામાજિક, ભૌગોલિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ (Social, Geographical and Psychological Analysis)
આ પાઠ ભણાવતા પહેલા શિક્ષકે વાર્તામાં રહેલા ભૌગોલિક પરિવેશ, સામાજિક વ્યવસ્થા અને પાત્રોના મનોવિજ્ઞાનનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવું પડશે.
અ. ભૌગોલિક પરિવેશ અને સામાજિક વ્યવસ્થા (Geographical Setting and Social Structure):
વાર્તાની શરૂઆતમાં જ લેખકે ભાલ પંથકનું આબેહૂબ ચિત્ર દોર્યું છે. ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રના સીમાડાને અડીને ભાલ અને કનેર પંથક 'પાઘડીપને' (લંબાઈમાં વધારે પણ પહોળાઈમાં ઓછો) પથરાયેલા છે.
કુદરતની અમીદૃષ્ટિ ઓછી હોવાને કારણે એના માટે આદિકાળથી એક કહેવત કહેવાતી આવી છે : ‘કપાળમાં ઊગે વાળ તો ભાલમાં ઊગે ઝાડ’. આ કહેવત દ્વારા શિક્ષકે બાળકોને ભાલ પ્રદેશની સૂકી અને વેરાન ધરતીનો પરિચય કરાવવાનો છે.
ગામની સામાજિક વ્યવસ્થા વર્ણવતા લેખક કહે છે કે ગામમાં રાજપૂત, દરબાર, કણબી, ભરવાડ અને વસવાયા વરણનાં પાંચસો એક ખોરડાં છે, અને બેએક ખોરડાં વાણિયા અને બ્રાહ્મણનાં છે.
ચોમાસામાં ગાડામાર્ગ બંધ થઈ જતો હોવાથી લોકો તાલુકામથકે જઈને ત્રણ-ચાર મહિના ચાલે એટલી ઘરવપરાશની ચીજ-જણસોની ખરીદી (હટાણું) કરી ઘરમાં સંઘરી રાખતા હતા.
બ. કહળસંગની ડાંડાઈ અને વાણિયાનો અહંકાર (Kahal Sang's Laziness and the Merchant's Ego):
કહળસંગ ધંધુકે હટાણું કરવા ગયા હતા અને ગાડામાં ગોળ, તેલ, ડુંગળી, બટેટા વગેરે ભર્યું હતું.
ત્યાં હરખચંદ શેઠ બે મણ કપાસિયાનો કોથળો માથે મૂકીને આવે છે અને કહળસંગને ગાડું ઊભું રાખવા સાદ પાડે છે.
કહળસંગ બહાનું કાઢે છે કે બળદિયાના ગજા ઉપરાંતનો ભાર ગાડામાં ભર્યો છે. તેઓ શેઠને કટાક્ષ કરે છે કે ગામમાં હાટડી માંડીને બેઠા છો તો આગવું ગાડું ભાડે કેમ નથી કરતા? "નરી વાણિયાવિદ્યા જ વાપરો છો!".
હરખચંદ શેઠ કરગરે છે કે ઘરે ગાય વિયાય એવી છે એટલે કપાસિયા લેવા આવ્યો હતો.
અહીં કહળસંગ શેઠની જૂની કંજૂસાઈ યાદ દેવડાવે છે કે ઉધાર લેવા આવીએ ત્યારે તો હાટડીએથી હેઠાં ઉતારી દ્યો છો. "તમે નેવાનાં પાણીએ હાથ ધોવો છો ને?".
શેઠ જવાબ આપે છે કે ઉધાર તો આખી હાટડી દઈ દેવી પણ વખતસર ચોપડા ચોખ્ખા કરવા જોઈએ ને! ત્રણ-ત્રણ વરહ લગી નાણાં ભરો નહીં ને આંખો કાઢો.
આ સાંભળીને કહળસંગ મનમાં ગાંઠ વાળે છે કે આજ વાણિયો માંડ ઘાએ ચડ્યો છે, "આજ ઈને ધોળે દા'ડે તારા નો બતાડું તો મારું નામ કહળસંગ નઈ".
જ્યારે શેઠ કોથળો નાખવા જાય છે, ત્યારે કહળસંગ બળદોને ડચકારો કરી ગાડું હાંકી મૂકે છે અને બહાનું કાઢે છે કે "આ સંધિયા બળદિયા બઉ પાણિયાળા છે. ઘર ભણી વહેતા થિયા પછી તાણી ઝાલ્યા રહેતા નથી". હરખચંદ સમજી જાય છે કે કહળસંગે નરાતાર ડાંડાઈ કરી છે.
ક. હરખચંદની યુક્તિ અને કાળોત્રીનો બદલો (Harakhchand's Trick and the Revenge through Obituary):
આ વાતને વરસેક વીતી ગયું, પણ સાપના ગૂંચળાની જેમ આ વાત શેઠના લમણામાં રહી ગઈ.
કહળસંગના બાપુ ગુજરી ગયા. ગામમાં કોઈ ભણેલું ન મળે, એટલે 'ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન' ની જેમ હરખચંદનો ભાવ પુછાતો. કાળોત્રી (મૃત્યુની જાણ કરતો પત્ર) લખવા કહળસંગે હરખચંદને બોલાવ્યા.
શેઠને મનમાં થયું કે તે દી' બાપુના બળદિયા તાણી ઝાલ્યા રહેતા નહોતા, આજ લાગમાં આવ્યા છે. "આજ ઈને ભાલિયે નો ભરાવી દઉં તો મારું નામ હરખચંદ નઈ".
કહળસંગે કારજ (મરણ પછી બારમા દિવસે થતો વિધિ) પાંચમનું રાખેલું, પણ શેઠિયાએ કાગળ પાંચમથી લઈને અગિયારસ સુધીના લખી નાખ્યા!.
પરિણામે, એક દિવસનું કારજ લગાતાર સાત દિવસ ચાલ્યું! લોકો આવતા જ રહ્યા. કહળસંગના કુટુંબવાળા વિચારમાં પડી ગયા કે આ કેવું 'વેતરાણું' (બગાડ્યું) છે?.
હરખચંદ શેઠને બોલાવવામાં આવ્યા. શેઠે ઠાવકું મોં રાખીને કહળસંગને તેનો જ જવાબ પાછો આપ્યો: "મારી લેખણ ઝાલી નો રઈ. બઉ તાણી ઝાલી ખમ માને તો ને...?".
અનુભવી લોકોએ હરખચંદને સમજાવ્યા કે "મોતનો મલાજો જાળવવામાં આપણી માણસાઈ છે". કહળસંગને પણ ઠપકો મળ્યો અને શરમની મારી તેમની આંખો ભોં ખોતરવા માંડી.
આખરે, "વાઢ્ય કાન ને આવ્ય સાન" કહેવત મુજબ કહળસંગની અક્કલનું તાળું ઊઘડી ગયું.
૩. અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (Learning Outcomes)
આ અત્યંત રોમાંચક લોકકથાના સફળ અધ્યયન અને અધ્યાપન બાદ, વિદ્યાર્થીઓ નીચે મુજબની અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ સિદ્ધ કરી શકશે:
૧. ભાષાકીય અને સાહિત્યિક કૌશલ્ય (Linguistic & Literary Outcomes):
તળપદા શબ્દોની સમજ: વિદ્યાર્થીઓ ભાલ પંથકના તળપદા શબ્દો જેવા કે હટાણું, ભેલિયું, રાંઢવું, બાચકું, હાટડી, સંધિયા, પાણિયાળા (બળવાન), નરાતાર (નરદમ), કાળોત્રી, કારજ, ખમતીધર (પૈસાદાર), ખોરડું (માટીની ભીંતનું નાનું ઘર), અને મલાજો (મર્યાદા) નો અર્થ સમજશે અને તેનો પરિચય કેળવશે.
રૂઢિપ્રયોગોનો વાક્યપ્રયોગ: વિદ્યાર્થીઓ ઉચાળા ભરવા (ઘરબાર ખાલી કરીને ભાગવું), પગરણ માંડવાં (શરૂઆત કરવી), બે પાંદડે થવું (સુખી થવું), નેવાનાં પાણીએ હાથ ધોવા (કોઈની ઉદારતાનો દુરુપયોગ કરવો), મનમાં ગાંઠ વાળવી (નક્કી કરવું), ડાંડાઈ કરવી (કામચોરી કરવી), લાગમાં આવવું (તક મળવી), ભોં ખોતરવા માંડવું (નીચું જોઈને ઊભા રહી જવું), અને અક્કલનું તાળું ઊઘડવું (બુદ્ધિ આવવી) જેવા રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ સમજી પોતાના લેખનમાં ઉપયોગ કરી શકશે.
કહેવતોની સમજ: વિદ્યાર્થીઓ 'કપાળમાં ઊગે વાળ તો ભાલમાં ઊગે ઝાડ', 'ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન', અને 'વાઢ્ય કાન ને આવ્ય સાન' જેવી કહેવતોનો મર્મ સમજશે.
૨. જ્ઞાનાત્મક અને વિવેચનાત્મક કૌશલ્ય (Cognitive & Critical Thinking Outcomes):
ભૌગોલિક અને ઐતિહાસિક સમજ: વિદ્યાર્થીઓ ગુજરાતના ભાલ અને કનેર પંથકની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને ત્યાંના લોકોના જૂના જમાનાના જીવનનિર્વાહ (ચોમાસા પહેલા હટાણું કરવું) વિશે જાણકારી મેળવશે.
કારણ-પરિણામનું વિશ્લેષણ: વિદ્યાર્થીઓ કહળસંગની ડાંડાઈ અને હરખચંદના બદલા વચ્ચેના કાર્ય-કારણ સંબંધનું વિશ્લેષણ કરી શકશે.
૩. ભાવાત્મક અને મૂલ્ય-આધારિત નિષ્પત્તિઓ (Affective & Value-based Outcomes):
માણસાઈ અને મર્યાદા (Humanity and Etiquette): "મોતનો મલાજો જાળવવામાં આપણી માણસાઈ છે" આ વાક્ય દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ શીખશે કે વેર લેવાની ભાવનામાં પણ સામાજિક મર્યાદા અને દુઃખના પ્રસંગનું ભાન ભૂલવું જોઈએ નહીં.
પરોપકાર અને સહકાર: વિદ્યાર્થીઓ શીખશે કે કોઈને મદદની જરૂર હોય ત્યારે 'ડાંડાઈ' કરવી યોગ્ય નથી, કારણ કે ભવિષ્યમાં આપણે પણ કોઈની મદદની જરૂર પડી શકે છે.
૪. પાઠ આયોજનનું માળખું અને શૈક્ષણિક પ્રક્રિયા (Lesson Plan Execution Structure)
આ લોકકથાને વર્ગખંડમાં જીવંત બનાવવા માટે શિક્ષકે નીચે મુજબના તબક્કાવાર આયોજનનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ:
તબક્કો ૧: વાતાવરણ નિર્માણ અને પૂર્વજ્ઞાન (Atmosphere Creation)
તબક્કો ૪: પરાવર્તન, મૂલ્યાંકન અને જીવનલક્ષી સંકલ્પ (Reflection & Assessment)
મૂલ્યાંકન પ્રશ્નો:
૧. કહળસંગે શેઠને ગાડું ઊભું રાખવાની કેમ ના પાડી?
૨. હરખચંદ શેઠે પોતાનો બદલો કેવી રીતે લીધો?.
અંતમાં, શિક્ષક સંકલ્પ લેવડાવશે કે: "આપણે ક્યારેય કોઈની મજબૂરીનો ફાયદો ઉઠાવીને 'ડાંડાઈ' કરીશું નહીં અને હંમેશાં એકબીજાને મદદરૂપ થઈશું."
૫. ઉપસંહાર (Conclusion)
શિક્ષક મિત્રો, 'લેખણ ઝાલી નો રહી' એ માત્ર એક હાસ્ય કે બદલાની વાર્તા નથી, પરંતુ તે ગામડાના ભોળા પણ અહંકારી માણસોની માનસિકતાનું મનોવૈજ્ઞાનિક પોસ્ટમોર્ટમ છે. જોરાવરસિંહ જાદવે આપણને જે ભાષાકીય વારસો આપ્યો છે, તેનું જતન કરવું એ ભાષા શિક્ષક તરીકે આપણી પ્રથમ ફરજ છે.
એક્ઝામ ગુરુ ના પ્લેટફોર્મ સાથે જોડાયેલા સૌ શિક્ષકો જ્યારે પોતાની શાળામાં આ પાઠ આયોજનનો અમલ કરશે, ત્યારે તેઓ અનુભવશે કે બાળકો તળપદા શબ્દો અને રૂઢિપ્રયોગોનો કેટલો ઉત્સાહથી ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે વર્ગખંડમાં બાળકો સમજશે કે ભલે ગમે તેટલો ઝઘડો હોય, પણ 'મોતનો મલાજો' જાળવવો એ જ સાચી માણસાઈ છે, ત્યારે સાચા અર્થમાં તેમની 'અક્કલનું તાળું ઊઘડશે'. ચાલો, આ લોકકથાના માધ્યમથી આપણે બાળકોના ચારિત્ર્યમાં માણસાઈ અને વિવેકનું સિંચન કરીએ!
અધ્યયન પદ્ધતિ અને પ્રયુક્તિઓ: કથન-ચર્ચા પદ્ધતિ, તળપદા શબ્દોની સમજૂતી, અને કહેવતો-રૂઢિપ્રયોગોનો વ્યાવહારિક વિનિયોગ.
૧. લેખક પરિચય અને ભાલ પંથકનું વર્ણન
જોરાવરસિંહ દાનુભા જાદવ ધંધુકા તાલુકાના આકરું ગામના વતની છે. લોકસાહિત્યક્ષેત્રે સંશોધન-સંપાદનમાં એમને વિદ્યાર્થીકાળથી જ રસ હતો. તેમણે ‘મરદ કસુંબલ રંગ ચડે', 'આપણા કસબીઓ', 'મરદાઈ માથા સાટે' અને ‘લોકજીવનનાં મોતી’ વગેરે પુસ્તકો લખ્યા છે. આ લોકકથામાં કહળસંગે કરેલી ડાંડાઈનો બદલો હરખચંદ કેવી યુક્તિથી વાળે છે તેનો તાદૃશ્ય ચિતાર મળે છે.[cite: 20]
ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રના સીમાડાને અડીને ભાલ અને કનેર પંથક પાઘડીપને પથરાયેલા છે. કુદરતની અમીદૃષ્ટિ ઓછી હોવાને કારણે એના માટે આદિકાળથી એક કહેવત કહેવાતી આવી છે : ‘કપાળમાં ઊગે વાળ તો ભાલમાં ઊગે ઝાડ.” આવી ઝાડ-પાન વિનાની વેરાન ધરતીને માથે કબૂતરના માળા જેવું નાનું એવું ગામડું ગામ છે. ગામમાં રાજપૂત, દરબાર, કણબી, ભરવાડ અને વસવાયા વરણનાં પાંચસો એક ખોરડાં છે. બેએક ખોરડાં વાણિયા અને બ્રાહ્મણનાં છે.[cite: 20]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
આ લોકકથાના લેખક કોણ છે અને તેઓ ક્યા ગામના વતની છે? જવાબ: લેખક જોરાવરસિંહ જાદવ છે અને તેઓ આકરું ગામના વતની છે.
ભાલ પંથક માટે કઈ કહેવત કહેવાય છે? જવાબ: 'કપાળમાં ઊગે વાળ તો ભાલમાં ઊગે ઝાડ.'
આ કહેવતનો અર્થ શું થાય છે? જવાબ: સાવ ઉજ્જડ અને વેરાન ધરતી જ્યાં ઝાડ-પાન જોવા ન મળે.
ગામમાં કેટલા ખોરડાં (ઘર) છે અને કઈ કઈ જાતિના લોકો રહે છે? જવાબ: પાંચસો એક ખોરડાં છે. તેમાં રાજપૂત, દરબાર, કણબી, ભરવાડ, વસવાયા, વાણિયા અને બ્રાહ્મણ રહે છે.
'પાઘડીપને' પથરાયેલા એટલે શું? જવાબ: પાઘડી જેવો વિસ્તાર (લંબાઈમાં વધારે પણ પહોળાઈમાં ઓછો).
G6.1.4 લોકકથાનું સભાનતાપૂર્વક શ્રવણ કરે છે.
૨. કહળસંગનું ધંધુકે હટાણું કરવા જવું
ઉનાળો ધરતી પરથી ઉચાળા ભરવા માંડે, ચોમાસાનાં પગરણ મંડાય અને ભારે વરસાદ તથા વીજળીથી ગાડામાર્ગ બંધ થઈ જાય છે. મોર્ય ગામના ખેડૂતો તાલુકામથકે હટાણું કરવા જતા અને ત્રણ-ચાર મહિના ચાલે એટલી જીવનજરૂરિયાતની, ખેતીની અને ઘરવપરાશની સટરપટર ચીજ-જણસોની ખરીદી કરી ઘરમાં સંઘરી રાખતા એ સમયની વાત છે.[cite: 20]
મહેનત મજૂરી કરી બે પાંદડે થયેલા કહળસંગ ગાડું જોડીને ધંધુકે હટાણું કરવા ગયા છે. સુલેમાન ઘાંચીની ઘાણીએથી બેત્રણ ડબા તલના તેલના, મોદીની દુકાનેથી દેશી ગોળની ભેલિયું, દાળ, ચોખા, મીઠું, મરચાં, લસણ, ડુંગળી અને બટેટાના કોથળા ને બીજું આઘુંપાછું ખરીદી કરી ગાડામાં મૂક્યું. રાંઢવાનો ભરડો દઈને ગાડું ગામના માર્ગે વહેતું કર્યું...[cite: 20, 21]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
કઈ ઋતુ આવતા પહેલાં લોકો ખરીદી કરવા જતા હતા? જવાબ: ચોમાસું શરૂ થતા પહેલા (ઉનાળો પૂરો થતા).
ગામના લોકો ખરીદી (હટાણું) કરવા ક્યાં જતા હતા? જવાબ: તાલુકામથકે.
હરખચંદ શેઠે કહળસંગને શી વિનંતી કરી? જવાબ: બળદિયાને રોકવા અને કપાસિયાનો કોથળો ઘર સુધી ગાડામાં લઈ જવા.
કહળસંગે કોથળો મૂકવાની શા માટે ના પાડી? જવાબ: કારણ કે બળદોની શક્તિ (ગજા) બહારનો ભાર ગાડામાં પહેલેથી જ ભર્યો હતો.
કહળસંગ હરખચંદને કઈ વિદ્યા વાપરવાનું કહે છે? જવાબ: નરી વાણિયાવિદ્યા.
૪. જૂનો અદાવત અને 'વાણિયાવિદ્યા'
“ભઈલા, આજ તો હાટની ખરીદી કાંઈ ન હોત. વૈદ્યનાં પડીકાં લેવા આવ્યો હતો, પણ યું કે ઘરે ગાય વિયાય એવી છે ને અહીં સુધી આવ્યો છું તો, લાવને કપાસિયાનું બાચકું નાખતો જાઉં. ગાડાવાળા કોઈ ને કોઈ હરિના લાલ મળી રહેશે.”[cite: 21]
“શેઠિયા! તમે નેવાનાં પાણીએ હાથ ધોવો છો ને? કાયમ મફતિયું કોણ લઈ જાય? કો'ક દી નાણાભીડ હોય ને ઉછીનું ઉધાર લેવા આવીએ ત્યારે તો હાટડીએથી હેઠાં ઉતારી દ્યો છો, ઈ સાંભરે છે! ઓલ્યું કહે છે ને કે ‘આપણે વેંત નમીએ તો કોઈ હાથ નમે' સમજ્યા?'[cite: 21]
‘કહળસંગભૈ, ઉધારે તો આખી હાટડી દઈ દેવી પણ વખતસર ચોપડા ચોખ્ખા કરવા જોવી ને! ત્રણ-ત્રણ વરહ લગી નાણાં ભરો નહીં ને ઉઘરાણી કરીએ ત્યારે આંખો કાઢો ઈમ હાલતું હશે? અમારેય આગળ પેટ છે ને!'[cite: 21]
આ સાંભળીને કહળસંગે મનમાં ગાંઠ વાળી કે આજ માંડ ઘાએ ચડ્યો છે. વાણિયો હમણાં ફાટીને ધૂવાડે વઈ ગયો છે. ગામમાં કોઈનીય શરમ ભરતો નથી. આજ ઈને ધોળે દા'ડે તારા નો બતાડું તો મારું નામ કહળસંગ નઈ.”[cite: 21]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
હરખચંદે કપાસિયા શા માટે ખરીદ્યા હતા? જવાબ: ઘરે ગાય વિયાય એવી (બચ્ચાને જન્મ આપવાની) હતી તેથી.
ગાડા ઢુંકડો આવીને હરખચંદ વાણિયો ગાડામાં કોથળો નાખવા જાય છે, ત્યાં તો બળદોને ડચકારો કરી કહળસંગે ગાડું હાંકી મૂક્યું. મોર્ય ગાડું ને વાંહે હરખચંદ શેઠ બજાર સોંસરવા થઈને છેક ગામની ભાગોળે આવ્યા. શેઠિયે રાડ્ય પાડી :[cite: 21]
“એ…ઈ કહળસંગર્ભ! ઘડી વાર બળદોને તાણી ઝાલોને! માથે અઢી બે મણ ભાર છે ઈ તો જુઓ.”[cite: 21]
‘શું કરું શેઠ! આ સંધિયા બળદિયા બઉ પાણિયાળા છે. ઘર ભણી વહેતા થિયા પછી તાણી ઝાલ્યા રહેતા નથી.' એમ કહેતાં કહળસંગે ગામ ભણી ગાડું હાંકી મૂક્યું.[cite: 21]
હરખચંદ શેઠ ઢીલા પગે ને વીલા મોઢે કરામતી કહળસંગના ગાડાને જતું જોઈ રહ્યા. બળદ તાણી ઝાલ્યા રહેતા નથી ઈ વેણ ચતુર વાણિયાના મનમાં ક્યાંય સુધી ઘૂમરીઓ લઈ રહ્યા. એમને ભીંત સોસરવું સૂઝ્યું કે કહળસંગે નરાતાર ડાંડાઈ કરી છે. પછી એમનાથી બબડી જવાયું : 'માળા રજપૂતે કરી છે ને કાંઈ?'[cite: 21]
કપાસિયાનો કોથળો માથે લઈને હરખચંદ ભાંગેલ પગે બજારમાં પાછા ગયા. આ વાતને માથે થઈને વરસેકનાં વહાણાં વાઈ ગયાં, પણ મદારીના કરંડિયામાં સાપ જેમ ગૂંચળું વળીને પડ્યો રહે એમ આ વાત એમના લમણામાં રહી ગઈ.[cite: 21]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
હરખચંદ કોથળો નાખવા ગયા ત્યારે કહળસંગે શું કર્યું? જવાબ: ડચકારો કરીને ગાડું હાંકી મૂક્યું.
હરખચંદના માથે કેટલો ભાર હતો? જવાબ: અઢી-બે મણ ભાર હતો.
કહળસંગે ગાડું ન ઊભું રાખવા શું બહાનું કાઢ્યું? જવાબ: કે 'સંધિયા બળદિયા બઉ પાણિયાળા છે, ઘર ભણી વળ્યા પછી તાણી ઝાલ્યા રહેતા નથી.'
હરખચંદને ભીંત સોસરવું શું સૂઝી ગયું (શું સમજાઈ ગયું)? જવાબ: કે કહળસંગે નરાતાર ડાંડાઈ (લુચ્ચાઈ) કરી છે.
કેટલા સમય સુધી આ વાત હરખચંદના મગજમાં ઘર કરી ગઈ? જવાબ: વરસેકનાં વહાણાં વાઈ ગયાં (એક વર્ષ વીતી ગયું) ત્યાં સુધી.
૬. કહળસંગના બાપુનું અવસાન અને કાળોત્રી
એવામાં કુદરતને કરવું તે કહળસંગના બાપુ ગુજરી ગયા. ગામમાં કોઈ ભણેલું ન મળે. કોઈનો કાગળ આવ્યો હોય તો હરખચંદની હાટે વંચાવા જવું પડતું. ‘ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન.” ગામ આખું અંગૂઠા છાપ એટલે હરખચંદનો ભાવ પુછાય. કોઈના દસ્તાવેજ લખવા હોય, ખાતું પાડવું હોય કે સારા-ભલા અવસરે કંકોત્રી લખવી હોય કે માઠા પ્રસંગે કાગળ લખવા હોય તો હરખચંદ શરમના માર્યા કામ કરી દેતા.[cite: 21]
કહળસંગે હરખચંદ શેઠને બે હાથ જોડીને કાળોત્રી લખવા બોલાવ્યા. શેઠને મનમાં થયું કે તે દી'તો બાપુના બળદિયા તાણી ઝાલ્યા રહેતા નહોતા ને આજ મેલાના કાગળ લખવા બોલાવે છે? ઠીક લાગમાં આવ્યા છે. આજ ઈને ભાલિયે નો ભરાવી દઉં તો મારું નામ હરખચંદ નઈ. આમ વિચારીને શેઠ કાગળ લખવા બેઠા.[cite: 21]
શેઠિયાએ ઠાવકું મોં કરી માંડીને વાત કરી : “સાંભળો ભાઈઓ... વરહ દી'મોર્યની વાત છે. કહળસંગભૈ ધંધુકે હટાણું કરી ગાડું લઈને ગામમાં આવતા હતા. ઈ વખતે બજાર સોંસરો હું કપાસિયાનો કોથળો લઈને ઈમના ગાડામાં મૂકવા ગયો તે દી' ઈમના પાણિયાળા સંધિયા બળદો ઝાલ્યા નહોતા રિયા, ઈમ ઈમના બાપુના કરજ ટાણે કાગળ લખતાં લખતાં મારી લેખણ ઝાલી નો રઈ. બઉ તાણી ઝાલી ખમ માને તો ને...?”[cite: 21]
વાતડાહ્યા અનુભવીએ કહ્યું : “હરખચંદ શેઠ! મૃત્યુ તો વહેલું મોડું સૌ કોઈનું આવવાનું છે. પણ મોતનો મલાજો જાળવવામાં આપણી માણસાઈ છે.” એ પછી સંધાયે કહળસંગને પણ ઠપકો આપ્યો. શરમની મારી એમની આંખો ભોં ખોતરવા માંડી “વાઢ્ય કાન ને આવ્ય સાન” તે દી થી કહળસંગની અક્કલનું તાળું ઊઘડી ગયું, “આજની ઘડી ને કાલ્યનો દી.”[cite: 21]
નમસ્તે મિત્રો! એક્ઝામ ગુરુ બ્લોગ પર તમને ધોરણ ૬ થી ૮ નું અભ્યાસ સાહિત્ય, NMMS જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓનું મટિરિયલ અને શિક્ષકો માટે ઉપયોગી માહિતી વિનામૂલ્યે મળશે.
0 Comments