સાહિત્ય એ માનવજીવનના ગહન સત્યોને સરળ રીતે સમજાવવાનું એક ઉત્તમ માધ્યમ છે. પ્રાથમિક અને માધ્યમિક કક્ષાના ભાષા શિક્ષણમાં વાર્તાઓનો સમાવેશ માત્ર શબ્દજ્ઞાન પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે બાળકોના માનસમાં જીવનમૂલ્યોનું આરોપણ કરે છે. આપણા અભ્યાસક્રમમાં મુકાયેલી વાર્તા 'નામનો મોહ છૂટ્યો' આ શૈક્ષણિક ઉદ્દેશ્યને અત્યંત સચોટ રીતે પૂર્ણ કરે છે.
આ પાઠ આયોજનની શરૂઆતમાં શિક્ષકે વર્ગખંડમાં ગુજરાતી સાહિત્યના અત્યંત તેજસ્વી તારલા સમાન લેખકનો પરિચય આપવો અનિવાર્ય છે. આ પાઠના લેખક ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોશી છે, જેઓ 'ધૂમકેતુ'ના તખલ્લુસથી લેખનકાર્ય કરતા હતા. સૌરાષ્ટ્રના વીરપુર ગામના વતની એવા ધૂમકેતુએ ગુજરાતી સાહિત્યમાં વાર્તાઓ અને નવલકથાઓ લખીને અમૂલ્ય પ્રદાન કર્યું છે. શિક્ષકે બાળકોને જણાવવું જોઈએ કે ‘તણખામંડળ'માં તેમની વાર્તાઓ સંગ્રહ પામી છે અને 'આમ્રપાલી' તથા 'ચૌલાદેવી' જેવી ઐતિહાસિક નવલકથાઓ તેમણે લખી છે. તેમની સાહિત્યિક મહાનતાનો ખ્યાલ એ વાત પરથી આવે છે કે તેમની 'પોસ્ટ ઑફિસ' નવલિકા વૈશ્વિક સાહિત્યમાં ઉત્તમ સ્થાન પામી છે અને તેમને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક એનાયત થયો હતો.
શૈક્ષણિક દ્રષ્ટિએ આ એક પ્રેરક કથા છે, જેનો મુખ્ય વિષય છે: "નામ મોટું કે કામ?". આજના સમયમાં જ્યારે લોકો બાહ્ય દેખાવ, બ્રાન્ડ નેમ અને સોશિયલ મીડિયાના ખોટા આભાસી નામો (Fake Profiles) પાછળ દોડી રહ્યા છે, ત્યારે આ વાર્તા બાળકોને વાસ્તવિકતાનું ભાન કરાવે છે. ભિખ્ખુ પાપકની આ કથા ભગવાન બુદ્ધના ઉપદેશ દ્વારા બાળકોને સમજાવે છે કે નામનો મોહ નિર્રથક છે અને સાચી સિદ્ધિ તો મનુષ્યના કામમાં જ રહેલી છે. એક્ઝામ ગુરુ દ્વારા પ્રસ્તુત આ પાઠ આયોજન શિક્ષકોને વર્ગખંડમાં એક તત્વજ્ઞાની (Philosopher) ની ભૂમિકા ભજવવા માટે સજ્જ કરશે.
૨. વાર્તાનું મનોવૈજ્ઞાનિક, સામાજિક અને દાર્શનિક વિશ્લેષણ (Psychological, Social and Philosophical Analysis)
આ પાઠ ભણાવતા પહેલા શિક્ષકે વાર્તામાં રહેલા મનોવૈજ્ઞાનિક સંઘર્ષ અને દાર્શનિક સત્યોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવું પડશે. વાર્તાને મુખ્ય ત્રણ તબક્કામાં વહેંચી શકાય: સમસ્યા, શોધ અને સમાધાન.
અ. મનોવૈજ્ઞાનિક સંઘર્ષ અને સમાજનો કટાક્ષ (Psychological Conflict and Social Irony):
વાર્તાના કેન્દ્રમાં ભિખ્ખુ પાપક છે. પોતાનું ખરાબ નામ 'પાપક' સાંભળીને તે હંમેશાં મનમાં મૂંઝાય અને ખિજાય છે.
તે મનોમન વિચારે છે કે સુંદર, ઉપસુંદર, અશોક, આનંદ, નંદ, ચંદન જેવા કેવા સુંદર નામો હોય છે, પણ મારું નામ આવું કેમ?.
અહીં શિક્ષકે માનવ મનોવિજ્ઞાનની એક નબળાઈ દર્શાવવાની છે. જ્યારે ભિખ્ખુ-સંઘમાં ખબર પડી કે પાપક નામે બોલાવવાથી તેને ખોટું લાગે છે, ત્યારે જાણી-જોઈને એને બોલાવનારાની સંખ્યા વધી પડી!. લોકો કામ ન હોય તો પણ “એ પાપ-ક, પાપ-ક!” એમ કહીને ટપારતા જાય. આ ઘટના બાળકોને શીખવે છે કે જો આપણે કોઈ બાબતથી ચીડાઈશું, તો સમાજ આપણને વધુ ચીડવશે.
પાપક ભગવાન બુદ્ધ પાસે જઈને કહે છે કે, "પાપ કર્યા વિના જાણે હું પાપ કરતો હોઉં એવો ધ્વનિ એમાંથી ઊઠે છે". બુદ્ધ તેને સમજાવે છે કે, "નામ તો ભલે ને ગમે તે હોય, મહિમા તો કામનો છે," પણ પાપક ન માનતા બુદ્ધ તેને જાતે જ સાર્થક નામ (જેમાં નામ અને ગુણ બંનેનો મેળ હોય) શોધી લાવવા કહે છે.
બ. સાર્થક નામની શોધ અને ભ્રમણાનો નાશ (The Search for a Meaningful Name and the End of Illusion):
પાપક નામ શોધવા નીકળે છે અને નામઘેલા ભિખ્ખુને નામની એવી લહે લાગી ગઈ કે તેને એમ થયું કે 'ચંપા' બોલતા જ સુગંધ અને 'ચંદન' બોલતા જ ચંદનની હવા આવે!.
પરંતુ વાસ્તવિકતા કંઈક અલગ જ હતી. તેણે 'રથપાલ' (રથ રાખવાવાળા) નામ સાંભળ્યું, પણ તે ભાઈ પગમાં પગરખાં વગર ટાંટિયા ઘસડતા ચાલ્યા જતા હતા!.
તેને 'ધનપાલ' મળ્યો, પણ તેની પાસે સિલકમાં ફૂટી બદામ નહોતી અને તે ઘેર-ઘેર ભીખ માગતો હતો!.
શિક્ષકે આ ઉદાહરણો દ્વારા વર્ગમાં ચર્ચા કરવાની છે કે નામ અને ગુણ વચ્ચે ક્યારેય સીધો સંબંધ હોતો નથી.
સૌથી મોટો ઝટકો ત્યારે લાગે છે જ્યારે 'જીવક' નામના વ્યક્તિનું મરણ થાય છે. લોકો પાપકને હસીને કહે છે કે નામ તો માત્ર એકને બીજાથી જુદા પાડવા માટેની નિશાની છે. જો બધાના નામ 'કલ્યાણ' રાખે તો શું કલ્યાણ નંબર એક, નંબર બે એમ બોલાવવા?.
લોકોની દલીલ અત્યંત તાર્કિક છે કે જો 'જીવક' નામ પાડવાથી માણસ જીવ્યા કરે, તો બધી માતાઓ છોકરાનાં નામ ‘જીવક’ અને છોકરીઓનાં નામ ‘જીવતી’ જ પાડી દે, જેનાથી યમરાજા માટે કોયડો ઊભો થઈ જાય!.
ક. દાર્શનિક જ્ઞાન અને મોહભંગ (Philosophical Enlightenment and Disillusionment):
આખરે પાપકની આંખ ઊઘડી જાય છે અને તેને સમજાય છે કે નામ તો ખરેખર એક મિથ્યા આભાસ છે.
તે ભગવાન બુદ્ધ પાસે જઈને એક અત્યંત જ્ઞાનસભર વાક્ય બોલે છે: "મારું નામ પાપક હોય તોય શું ને બીજું હોય તોય શું? ને ન હોય તોય શું? કેવળ નામના અક્ષર ફેરવ્યે શું થવાનું છે? નામની ખરી સિદ્ધિ તો કામમાં રહી છે".
બુદ્ધ આ વાતને સમર્થન આપતા કહે છે કે જ્યારે ‘વિદ્યાપતિ’ કાળા અક્ષરને કુહાડે મારે (નિરક્ષર હોય), તો પાપકનું 'પાપક' નામ શું ખોટું છે?. આમ, પાપકનો નામનો મોહ છૂટી જાય છે.
૩. અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (Learning Outcomes)
આ પ્રેરક કથાના સફળ અધ્યયન અને અધ્યાપન બાદ, વિદ્યાર્થીઓ નીચે મુજબની અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ સિદ્ધ કરી શકશે:
૧. ભાષાકીય અને સાહિત્યિક કૌશલ્ય (Linguistic & Literary Outcomes):
શબ્દભંડોળની વૃદ્ધિ: વિદ્યાર્થીઓ ટપારવું (ટકોર કરવી), મહિમા (મહત્ત્વ/કીર્તિ), મિથ્યા (નકામું/ફોગટ), પ્રથા (રીત), તરંગ (કલ્પના/વિચાર), આભાસ (ભ્રમ), અને મોહ (આસક્તિ) જેવા શબ્દોના અર્થ સમજશે અને વાક્યપ્રયોગ કરશે.
રૂઢિપ્રયોગ અને કહેવતનો ઉપયોગ: વિદ્યાર્થીઓ 'લહે લાગવી' (લગની લાગવી), 'આંખ ઊઘડવી' (સમજાવું), 'ભીખના હાંડલાં ફરવાં' (અત્યંત નિર્ધન હોવું), અને કહેવત 'કાળા અક્ષર કુહાડે મારવા' (નિરક્ષર હોવું) નો અર્થ અને ઉપયોગ શીખશે.
શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ: વિદ્યાર્થીઓ 'હાથ પરની રોકડ રકમ' એટલે 'સિલક' અને 'ઝટ ન ઉકલી શકે એવો પ્રશ્ન' એટલે 'કોયડો' સમજશે.
સાહિત્યિક પરિચય: વિદ્યાર્થીઓ લેખક 'ધૂમકેતુ' અને તેમની પ્રખ્યાત નવલિકા 'પોસ્ટ ઑફિસ' વિશે જાણકારી મેળવશે.
૨. જ્ઞાનાત્મક અને વિવેચનાત્મક કૌશલ્ય (Cognitive & Critical Thinking Outcomes):
નામનું પ્રાયોગિક મૂલ્ય: વિદ્યાર્થીઓ સમજશે કે નામ એ માત્ર એકબીજાનો પરિચય પામવા અને એકને બીજાથી જુદા પાડવા માટેની વ્યવસ્થા કે નિશાની માત્ર છે, તેમાં કોઈ જાદુ નથી.
તાર્કિક વિશ્લેષણ: વિદ્યાર્થીઓ 'રથપાલ', 'ધનપાલ' અને 'જીવક' ના ઉદાહરણો દ્વારા નામ અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેના વિરોધાભાસનું તાર્કિક પૃથક્કરણ કરી શકશે.
૩. ભાવાત્મક અને મૂલ્ય-આધારિત નિષ્પત્તિઓ (Affective & Value-based Outcomes):
કર્મને પ્રાધાન્ય: બાળકોમાં એ મૂલ્ય વિકસશે કે માણસની ઓળખ તેના દેખાવ કે નામથી નહીં, પરંતુ તેના સારા કામથી થાય છે ("નામની ખરી સિદ્ધિ તો કામમાં રહી છે").
આત્મસ્વીકૃતિ (Self-Acceptance): પાપકની જેમ પોતાનામાં રહેલી કોઈ કથિત ખામી (કે ખરાબ નામ) થી લઘુતાગ્રંથિ અનુભવવાને બદલે તેનો સ્વીકાર કરી કર્તવ્ય તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો ભાવ જાગૃત થશે.
૪. પાઠ આયોજનનું માળખું અને શૈક્ષણિક પ્રક્રિયા (Lesson Plan Execution Structure)
આ પાઠને વર્ગખંડમાં માત્ર વાર્તા કહીને પૂરું કરવાને બદલે, શિક્ષકે વિદ્યાર્થીઓને આત્મ-નિરીક્ષણ તરફ દોરી જવા નીચે મુજબનું આયોજન કરવું જોઈએ:
તબક્કો ૧: પૂર્વજ્ઞાન ચકાસણી અને પ્રસ્તાવના (Atmosphere Creation)
શિક્ષક પાઠ્યપુસ્તકના વાતચીત વિભાગનો ઉપયોગ કરી વર્ગની શરૂઆત કરશે.
પ્રશ્નો: "તમારું નામ કોણે પાડયું છે? એ નામ તમને ગમે છે?" અને "તમારા નામનો શો અર્થ થાય છે?".
આ પ્રશ્નો દ્વારા બાળકો પોતાના નામ વિશે સભાન થશે. ત્યારબાદ શિક્ષક લેખક 'ધૂમકેતુ'નો પરિચય આપી ભિખ્ખુ પાપકની વાર્તાની શરૂઆત કરશે.
તબક્કો ૨: કથા-કથન અને માર્મિક ચર્ચા (Storytelling and Discussion)
શિક્ષક વાર્તાને નાટ્યાત્મક શૈલીમાં રજૂ કરશે. જ્યારે લોકો પાપકને ખીજવે છે, ત્યારે શિક્ષક અવાજ બદલીને "એ પાપ-ક, પાપ-ક!" બોલશે જેથી બાળકોને પરિસ્થિતિનો ખ્યાલ આવે.
જ્યારે પાપકને 'ધનપાલ' અને 'રથપાલ' મળે છે, ત્યારે શિક્ષક વચ્ચે રોકાઈને બાળકોને પૂછશે કે, "શું ખરેખર નામ મુજબના ગુણ હોય છે? તમારા ધ્યાનમાં એવું કોઈ ઉદાહરણ છે?".
તબક્કો ૩: જૂથ પ્રવૃત્તિ અને વિરોધાભાસની સમજ (Group Activity)
શિક્ષક વર્ગને નાના જૂથમાં વહેંચશે.
વિદ્યાર્થીઓને એવા નામો શોધવા કહેવામાં આવશે કે જેનો અર્થ ખૂબ મોટો થતો હોય પણ વાસ્તવિકતા અલગ હોય (દા.ત. શાંતિભાઈ સૌથી વધુ ગુસ્સો કરતા હોય, દયાબહેન અત્યંત કઠોર હોય).
આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા બાળકો વાર્તાના મૂળ હાર્દને રમત-ગમત દ્વારા સમજી શકશે.
તબક્કો ૪: પરાવર્તન, મૂલ્યાંકન અને સંકલ્પ (Reflection & Resolution)
અંતમાં, શિક્ષક સંકલ્પ લેવડાવશે કે, "આજથી આપણે આપણા મિત્રોને તેમના નામથી ચીડવીશું નહીં અને આપણા નામને મોટું કરવા સારા કામો કરીશું."
૫. ઉપસંહાર (Conclusion)
શિક્ષક મિત્રો, 'નામનો મોહ છૂટ્યો' એ માત્ર એક બૌદ્ધ કથા નથી, પરંતુ માનવ મનના અહંકાર અને ભ્રમણાને તોડતો એક હથોડો છે. ધૂમકેતુએ અત્યંત સરળ ભાષામાં જીવનનું એ મોટું તત્વજ્ઞાન સમજાવી દીધું છે જે મોટા મોટા ગ્રંથોમાં પણ પકડાવું મુશ્કેલ છે.
એક્ઝામ ગુરુ ના પ્લેટફોર્મ સાથે જોડાયેલા સૌ શિક્ષકો જ્યારે આ પાઠ આયોજનનો વર્ગખંડમાં અમલ કરશે, ત્યારે તેઓ અનુભવશે કે બાળકોના મનમાંથી દેખાવ અને નામનો ખોટો મોહ ધીમે ધીમે ઓગળી રહ્યો છે. જ્યારે બાળક સમજશે કે 'વિદ્યાપતિ' હોવા છતાં જો 'કાળા અક્ષર કુહાડે મારવા' પડે તો એ નામનો કોઈ જ અર્થ નથી, ત્યારે તે નામ પાછળ ભાગવાને બદલે જ્ઞાન અને સત્કર્મ પાછળ ભાગશે. એક શિક્ષક તરીકે આપણી આ જ તો સૌથી મોટી સિદ્ધિ છે કે આપણે બાળકોને 'પાપક' માંથી 'સાધક' બનાવી શકીએ. ચાલો, કામને જ આપણી ખરી ઓળખ બનાવીએ!
નામનો મોહ છૂટ્યો - સ્માર્ટ ક્લાસ આયોજન
પાઠ ૯: નામનો મોહ છૂટ્યો
ધોરણ ૬ | વિષય: ગુજરાતી (પલાશ) | લેખક: ધૂમકેતુ
અધ્યયન પદ્ધતિ અને પ્રયુક્તિઓ: કથન-ચર્ચા પદ્ધતિ, વાર્તાકથન પ્રયુક્તિ, અને બોધ ગ્રહણ (મૂલ્ય શિક્ષણ).
૧. પ્રસ્તાવના અને લેખક પરિચય
ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોશી 'ધૂમકેતુ'ના તખલ્લુસથી લેખનકાર્ય કરતા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના વીરપુર ગામના વતની હતા. તેમણે વાર્તાઓ અને નવલકથાઓ લખી છે. ‘તણખામંડળ'માં તેમની વાર્તાઓ સંગ્રહ પામી છે. તેમણે 'આમ્રપાલી' અને 'ચૌલાદેવી' જેવી ઐતિહાસિક નવલકથાઓ લખી છે. તે પૈકી 'પોસ્ટ ઑફિસ' નવલિકા વૈશ્વિક સાહિત્યમાં ઉત્તમ સ્થાન પામી છે. તેમને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક એનાયત થયો હતો.
આ એક પ્રેરક કથા છે. ભિખ્ખુ પાપકને પોતાના નામ પ્રત્યે અણગમો હતો. ભગવાન બુદ્ધ એને સારું ને મનગમતું નામ શોધી લાવવા કહે છે, પરંતુ એ નામ સાર્થક હોવું જોઈએ એવો આગ્રહ રાખે છે! આખરે અનુભવે પાપકને સમજાય છે કે નામનો મોહ નિર્રથક છે.
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
આ પાઠના લેખકનું મૂળ નામ શું છે? જવાબ: ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોશી.
લેખક કયા તખલ્લુસ (ઉપનામ) થી લેખનકાર્ય કરતા હતા? જવાબ: 'ધૂમકેતુ'.
આ વાર્તાનો મુખ્ય બોધ (સંદેશ) શું છે? જવાબ: નામનો મોહ નિરર્થક છે, કામ (ગુણ) જ સાર્થક છે.
ભિખ્ખુ પાપકને કોના પ્રત્યે અણગમો હતો? જવાબ: પોતાના નામ પ્રત્યે.
G6.1.4 કથનનું સભાનતાપૂર્વક શ્રવણ કરે છે.
૨. ભિખ્ખુ પાપકની મન-મૂંઝવણ
પોતાનું નામ સાંભળે અને હંમેશાં ભિખ્ખુ પાપક મનમાં મૂંઝાય. એની ફોઈએ એનું આવું નામ શું જોઈને પાડયું હશે? કેવું ખરાબ નામ! પાપક એવું તે કોઈનું નામ હોતું હશે? માણસનાં નામ કેવાં સુંદર હોય છે! સુંદર, ઉપસુંદર, અશોક, આનંદ, નંદ, ચંદન-કેવાં નામ! આ તો પાપક! એ તે કાંઈ નામ છે? કોઈ બોલાવે તો ભિખ્ખુ પાપક ઘણું મૌન રાખે, જવાબ ન આપે, સાંભળ્યું-ન-સાંભળ્યું કરે, પણ બોલાવાવાળા શી રીતે એની મન-મૂંઝવણ સમજે? એ તો જ્યારે બોલાવે ત્યારે એ જ નામથી બોલાવે ને? પાપક! અને તેમ તેમ પાપક મનમાં ને મનમાં મૂંઝાય, ખિજાય.
પણ જ્યારે ભિખ્ખુ-સંઘમાં ખબર પડી કે પાપક નામે બોલાવવાથી પાપકને ખોટું લાગે છે, ત્યારે તો જાણી-જોઈને એને બોલાવનારાની સંખ્યા વધી પડી! કામ ન હોય તો પણ એને બોલાવવા લાગ્યા : “એ પાપ-ક, પાપ-ક!” હાલતાં ને ચાલતાં સૌ પાપકભાઈને ટપારતા જાય!
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
ભિખ્ખુ પાપક પોતાનું નામ સાંભળીને શું કરતો? જવાબ: મનમાં ને મનમાં મૂંઝાતો અને ખિજાતો.
ભિખ્ખુ પાપકનું નામ કોણે પાડ્યું હતું? જવાબ: તેની ફોઈએ.
કોઈ બોલાવે ત્યારે પાપક શું કરતો? જવાબ: મૌન રાખતો અને સાંભળ્યું-ન-સાંભળ્યું કરતો.
ભિખ્ખુ-સંઘના લોકોને ખબર પડી કે પાપકને ખોટું લાગે છે, પછી તેમણે શું કર્યું? જવાબ: કામ ન હોય તો પણ જાણી-જોઈને હાલતાં-ચાલતાં એને ટપારતા (બોલાવતા) થઈ ગયા.
૩. પાપકનું ભગવાન બુદ્ધ પાસે જવું
પાપક ભિખ્ખુ તો હેરાન-હેરાન થઈ ગયો. એને થયું કે નામ બદલ્યા વિના આ દુઃખ જશે નહિ; એટલે એક દિવસ એ ભગવાન બુદ્ધ પાસે ગયો. જઈને બે હાથ જોડીને એણે વિનંતી કરી : “ભગવાન! મારે મારું નામ બદલવું છે. સૌ મને પાપક, પાપક કહે છે તે મને નથી ગમતું. પાપ કર્યા વિના જાણે હું પાપ કરતો હોઉં એવો ધ્વનિ એમાંથી ઊઠે છે.’
ભગવાન બુદ્ધે કહ્યું : “ભિખ્ખુ! નામમાં શું છે? નામ તો ભલે ને ગમે તે હોય, મહિમા તો કામનો છે. તું મફતનો મૂંઝાય છે.”
પાપકે કહ્યું : “વાત તો સાચી છે, ભગવાન! પણ આપ જ મને કોઈ સારું નામ આપો કે જેથી આ દુઃખ ચાલ્યું જાય.’”
ભગવાન બુદ્ધે કહ્યું : “સારું, તો તું પોતે જ કોઈ સારું નામ શોધીને આવજે. એ નામ તને આપી દઈશું પણ જો કોઈ એવું નામ મળે, જેમાં નામ અને ગુણ બંનેનો મેળ હોય, તો વળી વધારે સારું. તું એ જોતો રહેજે.”
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
નામથી હેરાન થઈ ગયેલો પાપક કોની પાસે ગયો? જવાબ: ભગવાન બુદ્ધ પાસે.
પાપકે બુદ્ધને કઈ વિનંતી કરી? જવાબ: 'મારે મારું નામ બદલવું છે' એવી વિનંતી કરી.
પાપક નામમાંથી કેવો ધ્વનિ (ભાવ) ઊઠતો હતો? જવાબ: જાણે પાપ કર્યા વિના પણ તે પાપ કરતો હોય એવો.
ભગવાન બુદ્ધે પાપકને શું સમજાવ્યું? જવાબ: નામમાં કંઈ નથી, મહિમા તો કામનો છે, તું મફતનો મૂંઝાય છે.
બુદ્ધે પાપકને કેવું નામ શોધી લાવવા કહ્યું? જવાબ: જેમાં 'નામ' અને 'ગુણ' બંનેનો મેળ હોય તેવું સારું નામ.
G6.3.2 વિગતો વચ્ચેના સંબંધો સમજે છે.
૪. નામ અને ગુણનો મેળ શોધવાની લગની
પાપક તો રાજીરાજી થઈને ગયો. એને થયું કે હવે હું કોઈક એવું નામ શોધી કાઢું, જે રૂપાળું પણ હોય અને વળી ગુણ પણ બતાવતું હોય. એને તો નામની એવી લગની લાગી કે ન પૂછો વાત! જે મળે તેને એનું નામ પૂછે.
ભિખ્ખુ પાપકનું ચાલે તો એ નામની એક નવી દુનિયા જ સરજી કાઢે! નામમાં બધું આવી જાય, એવી એને ઇચ્છા થઈ ગઈ. પછી તો માણસ 'ચંપા' એમ બોલે, ત્યાં તો તરત ચંપાની સુગંધ પણ આવે! 'ચંદન” નામ હોય તો ચંદનની હવા આવે! નામઘેલા ભિખ્ખુ પાપકને નામની આવી લહે લાગી ગઈ!
પાપક ભિખ્ખુ ખાઈપીને નામની પાછળ જ પડ્યો. એક વખત કોઈનું 'રથપાલ' નામ સાંભળ્યું ને એને જોવા દોડયો. જુએ છે તો રથપાલભાઈ ટાંટિયા ઘસડતા ચાલ્યા જાય! નામ 'રથપાલ' (= રથ રાખવાવાળા), પણ પગમાં જુઓ તો પગરખાંય ન મળે!
બીજી વખત એને “ધનપાલ' મળી ગયો, નામ જુઓ તો “ધનપાલ', પણ ભાઈની પાસે સિલકમાં ફૂટી બદામ પણ ન મળે. પેટનું પૂરું કરવા પોતે જ ઘેર-ઘેર ભીખ માગે! આમ, નામની સાથે ક્યાંય એણે ગુણનો મેળ જોયો નહિ.
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
બુદ્ધની વાત સાંભળીને પાપકને કેવી લગની (લહે) લાગી ગઈ? જવાબ: રૂપાળું અને ગુણ બતાવતું હોય તેવું નામ શોધવાની.
તેની ઈચ્છા મુજબ 'ચંપા' નામ બોલતા જ શું થવું જોઈએ? જવાબ: તરત ચંપાની સુગંધ આવવી જોઈએ.
પાપકે 'રથપાલ' નામવાળા ભાઈને કેવી હાલતમાં જોયા? જવાબ: તે ટાંટિયા ઘસડતા ચાલ્યા જતા હતા અને પગમાં પગરખાં (ચંપલ) પણ નહોતા.
'ધનપાલ' નામવાળા ભાઈ શું કરતા હતા? જવાબ: તેમની પાસે એક ફૂટી બદામ નહોતી અને પેટ પૂરવા ઘેર-ઘેર ભીખ માંગતા હતા.
રથપાલ અને ધનપાલને જોઈને પાપકને શું સમજાયું? જવાબ: કે નામની સાથે ગુણનો ક્યાંય મેળ નથી.
૫. 'જીવક'નું ઉદાહરણ અને લોકોનો જવાબ
પણ પાપક હિંમત હાર્યો નહિ. એ તો ગામડે-ગામડે જ્યાં ઘૂમે ત્યાં નામ ભેગાં કરે. એક ગામડે એ ગયો. ત્યાં એક સુંદર નામ એને મળી ગયું : 'જીવક”. એને થયું કે આ નામ સારું છે. પણ ત્યાં તો એને ખબર પડી કે ‘જીવક' તે દિવસે જ મૃત્યુ પામ્યો છે. નામ ‘જીવક’, પણ એને જીવ છોડીને જવું પડયું! પાપકે સવાલ કર્યો : “અરે! એનું નામ “જીવક' હતું ને? એનું કેમ મરણ થાય?"
લોકો એ સાંભળી હસી પડયા : “અરે! ભાઈ! નામમાં શું છે? નામ તો માત્ર એકને બીજાથી જુદા પાડવા માટેની નિશાની છે. એક ગામમાં જેટલાં છોકરાં જન્મે, તે બધાનાં નામ જો “કલ્યાણ' રાખે, તો એક કલ્યાણને બીજા કલ્યાણથી જુદો શી રીતે પાડવો? શું કલ્યાણ નંબર એક, કલ્યાણ નંબર બે, કલ્યાણ નંબર ત્રણ, એમ બોલવું? એટલે નામ તો માત્ર એકબીજાનો પરિચય પામવા માટે છે. 'જીવક' નામ પાડવાથી માણસ જીવ્યા કરે એવું કાંઈ થોડું છે? તો તો બધી માતાઓ પોતાના છોકરાનાં નામ ‘જીવક” અને છોકરીઓનાં નામ ‘જીવતી' જ પાડી દે! અને યમરાજા માટે કોયડો ઊભો થઈ જાય! નામ તો ફક્ત એટલું જણાવે કે ફલાણા ભાઈને અમુક નામે બોલાવવા.”
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
ગામડે ફરતા પાપકને કયું સુંદર નામ મળ્યું? જવાબ: 'જીવક'.
'જીવક' નામવાળા માણસનું શું થયું હતું? જવાબ: તે જ દિવસે તે મૃત્યુ પામ્યો હતો.
લોકોના મતે નામનો મુખ્ય ઉપયોગ શું છે? જવાબ: એક માણસને બીજા માણસથી જુદા પાડવા (પરિચય પામવા) માટેની નિશાની.
જો બધી માતાઓ છોકરાનું નામ 'જીવક' પાડે તો કોના માટે કોયડો ઊભો થાય? જવાબ: યમરાજા માટે.
'જીવક' નું મૃત્યુ જોઈને પાપકને શું આશ્ચર્ય થયું? જવાબ: કે જેનું નામ 'જીવક' (જીવતો રહેનાર) છે તેનું મરણ કેમ થાય?
૬. પાપકની આંખ ઊઘડી અને બુદ્ધનો બોધ
પાપક તો ફરીફરીને થાક્યો, પણ કોઈ નામ એને એવું મળ્યું નહિ કે જે એને ગુણનો મેળ બતાવતું હોય. એટલે હવે એની આંખ ઊઘડી. એને થયું કે નામ તો ખરેખર એક મિથ્યા આભાસ જણાય છે. ઘડીભર તો એને એમ થઈ ગયું કે કોઈ નામ જ ન હોય તો કેવી મજા! કોઈનું કાંઈ જ નામ ન હોય, ને નામથી ઓળખવાની પ્રથા જ ન હોય તો?
નામ હોય તો તમે કહો કે ફલાણો નાશ પામ્યો, પણ નામ ન હોય તો? કોનો નાશ થયો? એમ ને એમ, આ વિચારમાં ને વિચારમાં, પાપક જ્ઞાનની સીડીએ ચડી જાત, પણ પછી બધા તરંગ મૂકીને એ પાછો ભગવાન બુદ્ધ પાસે ગયો.
ભગવાન બુદ્ધે તો તરત પૂછ્યું : “કેમ, ભિખ્ખુ! કોઈ સારું યોગ્ય નામ તને મળ્યું?"
પાપકે બે હાથ જોડીને કહ્યું : “ભગવાન! 'રથપાલ' નામવાળા ટાંટિયા ઘસડે, 'ધનપાલ' ભીખનાં હાંડલાં ફેરવે, ‘જીવક’ જીવ વિનાનો થાય. મારું નામ પાપક હોય તોય શું ને બીજું હોય તોય શું? ને ન હોય તોય શું? કેવળ નામના અક્ષર ફેરવ્યે શું થવાનું છે? નામની ખરી સિદ્ધિ તો કામમાં રહી છે.”
ભગવાન બુદ્ધે કહ્યું “ત્યારે કહે તું સમજ્યો ભિખ્ખુ, કે નામની સાચી સિદ્ધિ કામમાં રહી છે. “ધનપાલ” ભીખ માગે, ‘વિદ્યાપતિ’ કાળા અક્ષરને કુહાડે મારે, તો પાપકનું 'પાપક' નામ શું ખોટું છે?”
પાપકનો નામનો મોહ આવી રીતે છૂટી ગયો.
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
ફરીફરીને થાક્યા પછી પાપકને નામ વિશે શું સમજાયું? જવાબ: એની આંખ ઊઘડી કે નામ તો ખરેખર એક મિથ્યા (ખોટો) આભાસ છે.
પાપકે બુદ્ધને નામની ખરી સિદ્ધિ શેમાં રહેલી છે તેમ કહ્યું? જવાબ: નામની ખરી સિદ્ધિ તો કામમાં (ગુણમાં) રહી છે.
'વિદ્યાપતિ' નામવાળા માણસો શું કરતા હતા? જવાબ: કાળા અક્ષરને કુહાડે મારતા હતા (સાવ અભણ હતા).
નમસ્તે મિત્રો! એક્ઝામ ગુરુ બ્લોગ પર તમને ધોરણ ૬ થી ૮ નું અભ્યાસ સાહિત્ય, NMMS જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓનું મટિરિયલ અને શિક્ષકો માટે ઉપયોગી માહિતી વિનામૂલ્યે મળશે.
0 Comments