ધોરણ 6 પ્રથમ સત્ર ગુજરાતી પાઠ 2 'વાર્તા રે વાર્તા' - સંપૂર્ણ પાઠ આયોજન, સમજૂતી અને સ્માર્ટ ક્લાસ ICT નો ઉપયોગ | Std 6 Gujarati Ch 2 varta re varta

 શિક્ષણ જગતમાં વાર્તાકથન એ માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી, પરંતુ બાળકના માનસપટલ પર સંસ્કાર, સમજણ અને સર્જનાત્મકતાનું સિંચન કરવાનું સૌથી શક્તિશાળી માધ્યમ છે. પ્રાચીન કાળથી, પંચતંત્ર હોય કે હિતોપદેશ, વાર્તાઓ દ્વારા જ માનવજીવનનાં ગહન સત્યો અને નીતિમત્તાના પાઠ સહજતાથી શીખવવામાં આવ્યા છે. આજના આધુનિક શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં, જ્યાં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) ગોખણપટ્ટી મુક્ત અને સમજ આધારિત શિક્ષણ પર ભાર મૂકે છે, ત્યાં ભાષા શિક્ષણમાં વાર્તાનું મહત્ત્વ અનેકગણું વધી જાય છે.

આપણા અભ્યાસક્રમમાં સમાવિષ્ટ 'વાર્તા રે વાર્તા' નામનો પાઠ આ દિશામાં એક અત્યંત ક્રાંતિકારી અને નવતર પ્રયોગ છે. આ માત્ર એક સામાન્ય વાર્તા નથી, પરંતુ "વાર્તા બનાવવાના એક પ્રયોગ હેઠળ તૈયાર થયેલ આ વાર્તા" છે. શિક્ષક મિત્રો, જ્યારે આપણે વર્ગખંડમાં ભાષા ભણાવવા જઈએ છીએ, ત્યારે આપણો ઉદ્દેશ્ય માત્ર બાળકોને વાંચતા કે લખતા શીખવવાનો નથી હોતો, પરંતુ તેમનામાં રહેલી કલ્પનાશક્તિને પાંખો આપવાનો, તેમના વિચારોને મૌલિક અભિવ્યક્તિ આપવાનો અને સામાજિક મૂલ્યોનું નિર્માણ કરવાનો હોય છે. આ પાઠ આયોજનની ભૂમિકા એ જ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે એક શિક્ષક વર્ગખંડમાં એકલવાયા વક્તા બનવાને બદલે એક ફેસિલિટેટર (સુવિધા દાતા) બનીને બાળકો પાસે જ સર્જન કરાવી શકે છે.

આ પાઠનું મૂળ હાર્દ એક હાથીની કથા છે. વાર્તામાં દર્શાવ્યા મુજબ, એક હાથી પોતાના ઉન્માદમાં આંબાની ડાળી પરનાં કાગડીનાં ઇંડાં ફોડી નાખે છે, ત્યારબાદ કાગડી પક્ષીઓના રાજા ગરુડ આગળ ફરિયાદ નોંધાવે છે, પક્ષીસેના હાથી પર આક્રમણ કરીને તેની સાન ઠેકાણે લાવે છે, અને અંતે હાથીને તેની ધર્મની બહેન કબૂતરી જણાવે છે કે સાચા દિલથી પસ્તાવો કરનારને માફી મળે છે. આટલું નાનકડું કથાવસ્તુ જ્યારે બાળકોના મુખેથી વિસ્તરે છે, ત્યારે તે એક વિશાળ સાહિત્યિક સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. કરુણાશંકર ગુરુજીએ વર્ગમાં એક અદભુત પ્રસ્તાવ મૂક્યો: "હું વાર્તા શરૂ કરીશ અને પછી વચ્ચેથી છોડી દઈશ. જ્યાંથી છોડી દઈશ ત્યાંથી તમારે એ આગળ ચલાવવાની". આ એક વાક્ય આખા પાઠ આયોજનનો આત્મા છે. તે દર્શાવે છે કે જ્ઞાનનું સર્જન શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી બંનેના સહિયારા પ્રયાસથી થાય છે.

વાર્તાનું મનોવૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક વિશ્લેષણ (Psychological and Social Analysis of the Story)

બાળકો જ્યારે વાર્તામાં જોડાય છે, ત્યારે તેઓ માત્ર શબ્દો નથી બોલતા, પરંતુ પોતાના અનુભવો, પોતાની આસપાસના પર્યાવરણ અને પોતાની ન્યાયની સમજને તેમાં ઉમેરે છે. આપણે આ પાઠની ભૂમિકા બાંધતી વખતે બાળકોને વાર્તાના પ્રત્યેક પાત્રની માનસિકતા સમજાવવાની છે.

સૌથી પહેલું પાત્ર છે મસ્ત અને જબરજસ્ત હાથી, જે ગાઢ જંગલમાં રહે છે. ઉનાળાના બપોરે તાપથી શિયાવિયા થઈ ગયેલા હાથીને આંબા પર લચી રહેલી કેરીઓ દેખાય છે. હર્ષદ નામના વિદ્યાર્થીએ જ્યારે વાર્તા આગળ વધારી ત્યારે તેણે હાથીના આનંદનું સુંદર વર્ણન કર્યું કે હાથી કાયા ડોલાવતો ગેલમાં આવી ગયો અને તેણે કડડડ કરતી ડાળી તોડી નાખી. આ ઘટના માત્ર એક અકસ્માત નથી, પરંતુ સત્તા અને તાકાતના નશામાં પોતાનાથી નાના કે નબળા જીવો પ્રત્યેની બેદરકારીનું પ્રતીક છે. હાથીનો વાંક એ ન હતો કે તેણે કેરી ખાધી, પણ એ હતો કે તેણે જોયા-વિચાર્યા વગર ડાળી તોડી, જેના પરિણામે કાગડીનો માળો તૂટ્યો અને ઇંડાના ફોદા નીકળી ગયા.

આ પછી વાર્તામાં એક નવો વળાંક આવે છે, જે સામાજિક ન્યાય પ્રણાલીને ઉજાગર કરે છે. કલ્યાણી અને કમલ વાર્તાને આગળ વધારતા જણાવે છે કે કાગડીએ કકળાટ મચાવ્યો અને નાતના પંચને ફરિયાદ કરી. પક્ષીઓની આ એકતા અને કાગડીની હિંમત બાળકોને શીખવે છે કે અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવો જરૂરી છે, ભલે સામે વાળો હાથી જેવો શક્તિશાળી કેમ ન હોય. હસને વાર્તામાં રાજદરબારનું જે ચિત્રણ કર્યું છે તે બાળ કલ્પનાશક્તિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે: ડેલીએ કૂકડાની પડઘમ, મેડીએ બુલબુલની શરણાઈ અને રાજા ગરુડની સભા. હસીના દ્વારા પ્રધાનમંડળનો ચુકાદો જાહેર થાય છે કે ગુનેગાર હાથીને દેશવટો આપવામાં આવે. આ ઘટનાક્રમ બાળકોમાં લોકશાહી, ન્યાયતંત્ર અને સજાના ખ્યાલોને વાર્તાના માધ્યમથી બીજરૂપે રોપે છે.

પાઠ આયોજનની ભૂમિકામાં શિક્ષકે એ બાબત પર ખાસ ભાર મૂકવાનો છે કે સજાનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર પીડા આપવાનો નથી, પરંતુ પસ્તાવો કરાવવાનો છે. ધનજી, કપિલ, મકન, રતન અને લાલજી જેવા વિદ્યાર્થીઓએ વારાફરતી હાથી પર બાજ સેનાના આક્રમણ અને હાથીના પલાયનનું અત્યંત રોમાંચક વર્ણન કર્યું છે. હાથી હદપાર થઈને વેરાન ડુંગરની પેલી બાજુ પહોંચે છે. અહંકારથી છલકાતો હાથી હવે એકલો અને લાચાર છે. આ તેના કર્મોનું ફળ છે.

પરંતુ, વાર્તા અહીં જ પૂરી નથી થતી. ભારતીય સંસ્કૃતિ હંમેશા ક્ષમા અને કરુણામાં માને છે. કરુણાશંકર ગુરુજી વાર્તામાં એક નવું, અત્યંત સંવેદનશીલ પાત્ર ઉમેરે છે: ધોળી કબૂતરી, જે હાથીની ધર્મની બહેન છે. કબૂતરીનું મૂંગું કલ્પાંત અને ભાઈને શોધવા માટેની તેની યાત્રા પ્રેમ અને સંબંધોની તાકાત દર્શાવે છે. ખુરશીદ અને ફાલ્ગુન વાર્તાને ભાવનાત્મક ચરમસીમા પર લઈ જાય છે, જ્યારે પસ્તાવામાં સળગતો હાથી કબૂતરીને જોઈને રડી પડે છે અને એની આંખમાંથી બોર-બોર જેવડાં આંસુ સરી પડે છે. વિશાખા અને રણમલના સંવાદોમાં વાર્તાનો મુખ્ય સાર છુપાયેલો છે. હાથી સ્વીકારે છે કે, "જોરના તોરમાં હું વિવેક ભૂલ્યો. હસવામાંથી ખસવું થઈ ગયું". રાગિણી વાર્તાનો સારાંશ આપતા કબૂતરીના મુખે કહેવડાવે છે કે, "તારા પાપનો તને પસ્તાવો થયો છે. એ પસ્તાવામાં તારું અભિમાન ઓગળી ગયું છે... સાચા દિલનો પસ્તાવો કરનારને માફી મળે જ છે". છેવટે, ગરુડ રાજા માફી આપે છે અને હાથી વનમાં પાછો ફરે છે.

આ સમગ્ર કથા એક અત્યંત શક્તિશાળી શૈક્ષણિક ટૂલ (Educational Tool) છે. આ પાઠ આયોજન દ્વારા શિક્ષક વર્ગખંડમાં માત્ર શબ્દાર્થ કે રૂઢિપ્રયોગ જ નથી શીખવવાના, પરંતુ જીવનના અમૂલ્ય પાઠ ભણાવવાના છે.

પાઠ આયોજનનું માળખું અને વિશિષ્ટતાઓ (Structure and Specialties of the Lesson Plan)

જ્યારે આપણે આ પાઠનું સત્તાવાર આયોજન વર્ગમાં લાગુ કરીશું, ત્યારે તે પરંપરાગત એક-તરફી (One-way) શિક્ષણ ન હોવું જોઈએ. આ પાઠ આયોજન સંપૂર્ણપણે રચનાવાદ (Constructivism) પર આધારિત છે.

૧. પૂર્વજ્ઞાન ચકાસણી અને વાતાવરણ નિર્માણ: પાઠની શરૂઆતમાં શિક્ષક બાળકોને જંગલ, પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને તેમની વચ્ચેના સંબંધો વિશે પ્રશ્નો પૂછીને વર્ગનું વાતાવરણ જીવંત બનાવશે. શિક્ષક બાળકોને પૂછશે કે શું ક્યારેય તેમનાથી અજાણતામાં કોઈ ભૂલ થઈ છે? ભૂલ થયા પછી કેવું અનુભવાય છે? આનાથી બાળકો વાર્તાના મૂળ ભાવ સાથે માનસિક રીતે જોડાશે.

૨. સહભાગી વાર્તાકથન (Collaborative Storytelling): પાઠ આયોજનનો મુખ્ય હિસ્સો વાર્તાનું વાંચન નહીં, પરંતુ સર્જન હશે. પાઠ્યપુસ્તકમાં જેમ કરુણાશંકર ગુરુજીએ કર્યું, તેમ શિક્ષક વર્ગમાં નવી વાર્તાનો પ્રારંભ કરી શકે અથવા આ જ વાર્તાને અલગ વળાંક આપવા બાળકોને પ્રોત્સાહિત કરી શકે. જેમ કે, "જો ગરુડ રાજાએ માફી ન આપી હોત તો શું થાત?" આવા ઓપન-એન્ડેડ (Open-ended) પ્રશ્નોથી બાળકોની વિચારશક્તિ ખીલશે.

૩. ભાષાકીય સજ્જતા અને વ્યાકરણ: પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલા શબ્દાર્થ અને રૂઢિપ્રયોગો પાઠ આયોજનનો અભિન્ન અંગ છે. વાર્તા દરમિયાન આવતા નવા શબ્દો પર શિક્ષક વિશેષ ધ્યાન દોરશે.

પાઠ ૨: વાર્તા રે વાર્તા (સંકલિત)

ધોરણ ૬ | ગુજરાતી (પલાશ) | પ્રથમ સત્ર

૧. વિષયાભિમુખ (પ્રસ્તાવના)

વાર્તા બનાવવાના એક પ્રયોગ હેઠળ તૈયાર થયેલ આ વાર્તામાં એક હાથી પોતાના ઉન્માદમાં આંબાની ડાળી પરનાં કાગડીનાં ઇંડાં ફોડી નાખે છે, એ પછી કાગડી પક્ષીઓના રાજા ગરુડ આગળ ફરિયાદ નોંધાવે છે, પક્ષીસેના હાથી પર આક્રમણ કરીને તેની સાન ઠેકાણે લાવે છે, અંતે હાથીને તેની ધર્મની બહેન કબૂતરી જણાવે છે કે સાચા દિલથી પસ્તાવો કરનારને માફી મળે છે.[cite: 12]

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• આ વાર્તા શેના પ્રયોગ હેઠળ તૈયાર થઈ છે? જવાબ: વાર્તા બનાવવાના એક પ્રયોગ હેઠળ.
• હાથી પોતાના ઉન્માદમાં શું ફોડી નાખે છે? જવાબ: આંબાની ડાળી પરનાં કાગડીનાં ઇંડાં.
• કાગડી કોની આગળ ફરિયાદ નોંધાવે છે? જવાબ: પક્ષીઓના રાજા ગરુડ આગળ.
• હાથીની સાન ઠેકાણે કોણ લાવે છે? જવાબ: પક્ષીસેના આક્રમણ કરીને.
• અંતે કોને માફી મળે છે? જવાબ: સાચા દિલથી પસ્તાવો કરનારને.

G6.1.4 કથનનું સભાનતાપૂર્વક શ્રવણ કરે છે.[cite: 10]

૨. વાર્તાની શરૂઆત

બાળકો બોલી ઊઠ્યાં : “વાર્તા રે વાર્તા.”[cite: 12]

કરુણાશંકર ગુરુજીએ કહ્યું : “તો ચાલો, આજે આપણે એક નવી વાર્તા કરીએ. હું વાર્તા શરૂ કરીશ અને પછી વચ્ચેથી છોડી દઈશ. જ્યાંથી છોડી દઈશ ત્યાંથી તમારે એ આગળ ચલાવવાની.”[cite: 12]

ગુરુજીએ વાર્તા માંડી : “એક હતો હાથી. મસ્ત અને જબરજસ્ત. ગાઢ જંગલમાં એ રહેતો. ઉનાળાનો બપોર હતો. હાથી તાપથી શિયાવિયા થઈ ગયો. આંખો બંધ કરી એણે છાંયાની ઠંડક માણી. ઘડી-બે-ઘડી પછી એને ટાઢક વળી. આંખ ઉઘાડીને એણે જોયું, તો આંબા પર લૂંબે ને ઝૂંબે કેરીઓ લચી રહી છે...”[cite: 12]

હર્ષદે વાત ઉપાડી લીધી : “હાથીએ હળવેક રહીને સૂંઢ ઊંચકી, ડાળીએથી કેરીઓ તોડતો જાય અને મોંમાં મૂકતો જાય. અને કેરી પણ કેવી ? રસદાર અને કસદાર. ખટમધુરી અને મોંમાંથી પાણી છૂટે તેવી. હાથીની તરસ છીપી અને એને કોઠે ટાઢક વળી. હાથી ખુશખુશાલ થઈ ગયો. માથું હલાવતો, કાયા ડોલાવતો, સૂંઢ ઉછાળતો ગેલમાં આવી ગયો. સડાક કરતી સૂંઢ ઊંચકી એણે એક ડાળીને પકડમાં લીધી અને કડડડ કરતી ડાળી તૂટી પડી...”[cite: 12]

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• ગુરુજીનું નામ શું હતું? જવાબ: કરુણાશંકર ગુરુજી.
• ગુરુજીએ વાર્તા કહેવા માટે કઈ શરત મૂકી? જવાબ: હું વાર્તા શરૂ કરીશ અને અધવચ્ચેથી છોડીશ, તમારે આગળ ચલાવવાની.
• હાથી તાપથી કેવો થઈ ગયો? જવાબ: શિયાવિયા થઈ ગયો.
• આંબા પર કેરીઓ કેવી હતી? જવાબ: રસદાર, કસદાર, ખટમધુરી અને મોંમાંથી પાણી છૂટે તેવી.
• ગેલમાં આવીને હાથીએ શું કર્યું? જવાબ: સડાક કરતી સૂંઢ ઊંચકી એક ડાળી પકડી અને કડડડ કરતી તોડી પાડી.

૩. કાગડીની ફરિયાદ અને ન્યાય

કરુણાશંકરે વાત સાંધી આપી. “ડાળી ઉપર કાગડીનો માળો હતો. માળામાં ત્રણ ઇંડાં હતાં. ભોંય પર પટકાઈને ઇંડાંના ફોદા નીકળી ગયા... ત્યાં તો ઘટાના ઊંડાણમાંથી એક કંપતો અવાજ આવ્યો : 'હાથીભૈયા, તેં આ શું કરી નાખ્યું?”...”[cite: 12]

કલ્યાણીએ વાત આગળ વધારી : “કાગડીએ કકળાટ મચાવી મૂક્યો. ચારે દિશામાંથી ક્રાંઉ-ક્રાંઉ, ક્રાંઉ-ક્રાંઉ કરતા કાગડા એકઠા થઈ ગયા અને હવામાં સૂંઢ વીંઝતો, ગર્જના કરતો હાથી ઠંડે કલેજે ચાલતો થયો...”[cite: 12]

કમલે તાંતણો મેળવ્યો : “કાગડીએ નાતના પંચને ફરિયાદ કરી : 'મહાજન, મારે આ હાથી સામે ફરિયાદ નોંધાવવી છે. એણે વગર વાંકગુને મારાં ઈડાં ફોડી નાખ્યાં છે, મારાં બચ્ચાંની હત્યા કરી છે.' કાગડીનાં સ્વજનોએ પણ સાદ પુરાવ્યો : ...८.........."[cite: 12]

હસને વાત આગળ વધારી : “નાતનો મુખી કાગડીને લઈ પંખીઓના રાજા ગરુડના દરબારમાં ગયો. દરવાજે ગીધની ચોકી છે. ડેલીએ કૂકડાની પડઘમ ગાજે છે. મેડીએ બુલબુલની શરણાઈ વાગે છે. ચોકમાં ન્યાયની ધજા ફરફરે છે. રાજા ગરુડ સભા ભરીને બેઠા છે. પાસે હંસનું પ્રધાનમંડળ બિરાજ્યું છે...”[cite: 12]

હસીના : “પ્રધાનમંડળે કાગડીની ફરિયાદ સાંભળી. ચુકાદો જાહેર થયો : 'ગુનેગાર હાથીને દેશવટો આપવામાં આવે; બાજ સેનાપતિ આ સજાનો તરત જ અમલ કરે.”[cite: 12]

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• તૂટેલી ડાળી પર કોનો માળો હતો અને તેમાં શું હતું? જવાબ: કાગડીનો માળો હતો અને તેમાં ત્રણ ઇંડાં હતાં.
• કાગડીએ કોની સામે ફરિયાદ નોંધાવી અને ક્યાં? જવાબ: હાથી સામે, નાતના પંચને (મહાજનને).
• ગરુડ રાજાના દરબારમાં ચોકી કોણ કરતું હતું? જવાબ: ગીધ.
• ગરુડ રાજાની પાસે કોનું પ્રધાનમંડળ બિરાજ્યું છે? જવાબ: હંસનું.
• હાથીને કઈ સજા થઈ અને તેનો અમલ કોણે કરવાનો હતો? જવાબ: દેશવટો આપવામાં આવ્યો; બાજ સેનાપતિએ અમલ કરવાનો હતો.

૪. બાજ સેનાની શોધ

ધનજી : “સેનાપતિએ બાજ સૈનિકોની ટુકડી સજ્જ કરી. હાથીની શોધ આરંભાઈ. હવાઈ તપાસ શરૂ થઈ. સરોવરને માથે આવીને હવાઈ ટુકડી થંભી... સરોવરમાં પાણી હિલોળા લઈ રહ્યાં છે. ચોપાસ વનરાઈ વિસ્તરી છે. ઝાડના ઝુંડમાં પંખીઓ કલગાન કરે છે, મોર ગહેકે છે, કોયલ ટહુકે છે, કબૂતર ઘૂઘવે છે, હોલો ઘૂઘૂ કરે છે અને કમળવનનો મીઠો પવન હૈયામાં હર્ષ ભરે છે...”[cite: 12]

કપિલ : “સરોવરનાં છાતીપૂર પાણીમાં હાથી ઊભો છે. સૂંઢમાંથી પાણીના ફુવારા ઉડાડી એ સ્નાન કરે છે. ઘડીકમાં કમળવનમાં ઘમસાણ મચાવે છે. ઘડીકમાં સૂંઢ ઊંચી કરી ઘેરા નાદે આનંદનો ચિત્કાર કરે છે. કાગડી બોલી ઊઠે છે : “મારાં ઈડાંનો નાશ કરનારો આ જ દુષ્ટ હાથી!' બીજા સાક્ષીઓ પણ સૂર પુરાવે છે : 'કા...કા...કા....'[cite: 12]

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• સેનાપતિએ કોની ટુકડી સજ્જ કરી? જવાબ: બાજ સૈનિકોની ટુકડી.
• હવાઈ ટુકડી ક્યાં આવીને થંભી? જવાબ: સરોવરને માથે.
• સરોવર પાસે ઝાડના ઝુંડમાં કયા કયા પક્ષીઓ છે? જવાબ: મોર, કોયલ, કબૂતર અને હોલો.
• હાથી સરોવરમાં શું કરી રહ્યો છે? જવાબ: છાતીપૂર પાણીમાં ઊભો છે, સૂંઢથી ફુવારા ઉડાડી સ્નાન કરે છે.
• દુષ્ટ હાથીને જોઈને કોણ બોલી ઊઠ્યું? જવાબ: કાગડી બોલી ઊઠી.

૫. બાજ સેનાનો હુમલો અને હદપારી

મકન : “અને બાજ સરદાર હવામાંથી તીરવેગે હાથી પર ધસે છે; એની પીઠ પર તીણી ચાંચનો જોરદાર ઘા મારે છે. હાથીના રંગમાં ભંગ પડે છે. એ છળી ઊઠે છે. ત્યાં તો બાજ-ટુકડી એના પર ચારે બાજુથી હલ્લો કરે છે. ધમપછાડા કરતો હાથી પાણીમાંથી બહાર નીકળે છે; ઊંચી સૂંઢે અને ઊભી પૂંછડીએ નાસવા માંડે છે. બાજ-સેના પીછો પકડે છે.”[cite: 12]

રતન : “સામે માર્ગ ખુલ્લો છે. પાછળ બાજ-સેનાનો હલ્લો છે. હાથીને કશો સહારો નથી; બચવાનો એકે આરો નથી; દોડ્યો જાય છે, હાંફળોફાંફળો દોડયો જાય છે, હિંમત એકઠી કરીને દોડ્યો જાય છે અને પાછળ દે-માર કરતી બાજ-સેના આવી રહી છે...”[cite: 12]

લાલજી : “લીલુડા વનની હદ પૂરી થાય છે. સામે ડુંગરની આડી દીવાલ ખડી છે. ડુંગરની પેલી બાજુ વેરાન છે. ડુંગરની સાંકડી ઘાટીમાંથી હાથી બહાર નીકળી જાય છે... અને આમ હાથી હદપાર થાય છે."[cite: 12]

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• બાજ સરદારે હાથી પર ક્યાં ઘા માર્યો? જવાબ: એની પીઠ પર તીણી ચાંચનો જોરદાર ઘા માર્યો.
• બાજ ટુકડીના હુમલાથી હાથી કેવી રીતે નાસવા માંડ્યો? જવાબ: ઊંચી સૂંઢે અને ઊભી પૂંછડીએ હાંફળોફાંફળો દોડ્યો જાય છે.
• હાથીને બચવાનો કોઈ આરો કેમ ન હતો? જવાબ: કારણ કે પાછળ દે-માર કરતી બાજ-સેના આવી રહી હતી અને કશો સહારો ન હતો.
• લીલુડા વનની હદ પૂરી થતાં સામે શું ખડું હતું? જવાબ: ડુંગરની આડી દીવાલ.
• હાથી ક્યાંથી બહાર નીકળી હદપાર થયો? જવાબ: ડુંગરની સાંકડી ઘાટીમાંથી.

૬. કબૂતરીની ચિંતા

કરુણાશંકર : “હાથીભૈયા, હાથીભૈયા, તને આ શું સૂઝ્યું?” રોજ સવારસાંજ પેલા આંબાની ઘેરી ઘટામાંથી એ દર્દભર્યો અવાજ આવતો હતો. એ અવાજ ધોળી કબૂતરીનો હતો. હાથીની એ ધર્મની બહેન હતી. ભૈયાએ કરેલા અપરાધથી એ ગમગીન હતી. એની હદપારીથી એ બેચેન બની હતી. એ હરઘડી મૂંગુંમૂંગું કલ્પાંત કરતી હતી. દિવસો પર દિવસો વીતતા હતા. શું કરવું એ એને સૂઝતું ન હતું...”[cite: 12]

નરીમાન : “એને એકાએક એક વિચાર આવ્યો. સવારનું પહેલું કિરણ ફૂટતાં જ એ ઊડી નીકળી. વન વટાવ્યું, ડુંગરની દીવાલ ઓળંગી. પોતાના હાથીભૈયાની શોધમાં એ નીકળી પડી....”[cite: 12]

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• આંબાની ઘેરી ઘટામાંથી કોનો દર્દભર્યો અવાજ આવતો હતો? જવાબ: ધોળી કબૂતરીનો.
• હાથીની ધર્મની બહેન કોણ હતી? જવાબ: ધોળી કબૂતરી.
• ધોળી કબૂતરી શા માટે બેચેન હતી? જવાબ: ભૈયાએ કરેલા અપરાધ અને એની હદપારીથી.
• કબૂતરી ક્યારે ઊડી નીકળી? જવાબ: સવારનું પહેલું કિરણ ફૂટતાં જ.
• કબૂતરી કોની શોધમાં નીકળી પડી? જવાબ: પોતાના હાથીભૈયાની શોધમાં.

૭. હાથીનો પસ્તાવો

ખુરશીદ : “આકાશમાં ભાગ્યે જ કોઈ ભૂલ્યું ભટક્યું પક્ષી નજરે પડે છે. ધરતી પર ભાગ્યે જ કોઈ પ્રાણી આંખે ચડે છે. નાનાં નાનાં ઝાડવાંથી ધરતીના છેડા સુધીનો આખો પટ છવાયો છે. એકાદ આછું પાતળું ઝરણું વહી રહ્યું છે. આખા વેરાન પટમાં એ એકલી જ આંખ ઠારતી લીલી પટ્ટી છે. એ પટ્ટીનાં ઝાડવાંના આછાઅધૂરા છાંયડામાં હાથી શરીર સંકોચીને પડ્યો છે. પોતે કરેલા પાપનો એને પસ્તાવો થાય છે.”[cite: 12]

ફાલ્ગુન : “એને કોઈકની પાંખોના ફફડાટનો ભાસ થાય છે. એ ઘેનમાંથી જાગે એ પહેલાં જ એક ધીમો મીઠો અવાજ એના કાને અથડાય છે : 'હાથીભૈયા! હાથીભૈયા!' એ આંખ ઉઘાડીને જુએ છે, તો સામે કબૂતરી આવીને એની સૂંઢ પર બેસી ગઈ છે. આશ્ચર્યથી અને આનંદથી એ બોલી ઊઠે છે : ‘કોણ, મારી કપૂરીબહેન?” અને એની આંખમાંથી બોર-બોર જેવડાં આંસુ સરી પડે છે...”[cite: 12]

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• વેરાન પટમાં આંખ ઠારતી લીલી પટ્ટી કઈ છે? જવાબ: એકાદ આછા પાતળા ઝરણાં આસપાસના ઝાડવાં.
• હાથી કેવી રીતે પડ્યો છે? જવાબ: ઝાડવાંના આછાઅધૂરા છાંયડામાં શરીર સંકોચીને પડ્યો છે.
• હાથીને શાનો પસ્તાવો થાય છે? જવાબ: પોતે કરેલા પાપનો.
• હાથીના કાને કયો ધીમો મીઠો અવાજ અથડાય છે? જવાબ: 'હાથીભૈયા! હાથીભૈયા!'.
• કબૂતરીને જોઈને હાથીની આંખમાંથી શું સરી પડે છે? જવાબ: બોર-બોર જેવડાં આંસુ.

૮. માફી અને સુખદ અંત

વિશાખા : “કબૂતરી કહે છે : “ભૈયા! આનંદના આવેગમાં તું ભાન ભૂલ્યો, ન કરવાનું કરી બેઠો. તારે મન તો હસવું હતું, પણ પેલી બિચારી કાગડીનાં ઇંડાંનો ઘાણ નીકળી ગયો!’...”[cite: 12]

રણમલ : “હાથી કહે છે : 'બહેન, જોરના તોરમાં હું વિવેક ભૂલ્યો. હસવામાંથી ખસવું થઈ ગયું. આજે એનો મને ખૂબ પસ્તાવો થાય છે. હેં બહેન! કાગડી મને માફી આપશે?”[cite: 12]

રાગિણી : “કબૂતરી કહે છે : તારા પાપનો તને પસ્તાવો થયો છે. એ પસ્તાવામાં તારું અભિમાન ઓગળી ગયું છે. તું કાગડીની માફી માગવા તૈયાર થયો છે. મારા મનમાં એક વિચાર આવે છે : હું પક્ષીઓના રાજા ગરુડ પાસે જાઉં અને તારે માટે દયાની યાચના કરું. સાચા દિલનો પસ્તાવો કરનારને માફી મળે જ છે...”[cite: 12]

ધીરજ : “અને કબૂતરી ઊડીને સીધી રાજા ગરુડ પાસે પહોંચી ગઈ. ગરુડે કબૂતરીની વાત સાંભળી. એણે હાથીની હદપારીની સજા માફ કરી...”[cite: 12]

કરુણાશંકર : “હવે હાથી પોતાના વનમાં પાછો ફરે છે. એના માથા પર ધોળી કબૂતરી બેઠી છે. હર્ષનાં ગીત ગાતી કબૂતરી એને પેલા આંબાની વાટે દોરે છે. ધીમી ગતિથી એ આંબા નીચે આવીને ઊભો રહે છે. એ ધીમેથી સૂંઢ ઊંચકે છે અને લાંબો ચિત્કાર કરે છે. એ ચિત્કારથી આંબાની કુંજો ગુંજી ઊઠે છે ઃ ઝાડનાં ઝુંડમાં આ ગર્જનાના પડઘા પડે છે અને મીઠા અવાજે ગાતી કોયલ હાથીને માથે આવીને બેસે છે.”[cite: 12]

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• હાથી ક્યાં ભાન ભૂલ્યો હતો? જવાબ: જોરના તોરમાં અને આનંદના આવેગમાં.
• હાથીની કઈ વૃત્તિ ઓગળી ગઈ હતી? જવાબ: એનું અભિમાન ઓગળી ગયું હતું.
• કબૂતરી હાથી માટે કોની પાસે દયાની યાચના કરશે? જવાબ: પક્ષીઓના રાજા ગરુડ પાસે.
• સાચા દિલનો પસ્તાવો કરનારને શું મળે છે? જવાબ: માફી મળે જ છે.
• વાર્તાના અંતે મીઠા અવાજે ગાતી કોયલ ક્યાં આવીને બેસે છે? જવાબ: હાથીને માથે.

G6.7.6 ભાવાત્મક ઘટનાનું અનુસંધાન કરે છે.[cite: 10]

૧ / ૮