ધોરણ 6 પ્રથમ સત્ર ગુજરાતી કાવ્ય 1 'પર્વત તારા' - સંપૂર્ણ પાઠ આયોજન, સમજૂતી અને સ્માર્ટ ક્લાસ ICT નો ઉપયોગ | Std 6 Gujarati Ch 1 Parvat Tara

 

🖥️ નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) અંતર્ગત વર્ગખંડમાં ICT નો ઉપયોગ અને વર્ચ્યુઅલ શાળા (Virtual School) નો કોન્સેપ્ટ

'પર્વત તારા' કાવ્યના પાઠ આયોજન તરફ આગળ વધતા પહેલા, આપણે એક શિક્ષક તરીકે એ સમજવું ખૂબ જરૂરી છે કે શા માટે આપણે આપણા શિક્ષણ કાર્યમાં ટેકનોલોજીનો સમાવેશ કરવો જોઈએ.

૧. શિક્ષણમાં ICT (Information and Communication Technology) નો ઉપયોગ:

નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ ૨૦૨૦ (NEP 2020) ગોખણપટ્ટીના બદલે સમજ આધારિત અને પ્રવૃત્તિમય શિક્ષણ પર ભાર મૂકે છે. જેમાં ICT નો ફાળો સિંહફાળો છે.

• દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમ (Audio-Visual Aid): માત્ર ચોપડીમાંથી કવિતા વાંચી સંભળાવવા કરતા, સ્માર્ટ બોર્ડ પર પર્વત, નદી, મેઘધનુષ્ય અને પ્રાણીઓના જીવંત વિડીયો કે ફોટોગ્રાફ્સ બતાવવાથી બાળકના મગજમાં તે દ્રશ્યો કાયમ માટે અંકિત થઈ જાય છે.

• રસ અને રુચિમાં વધારો: એનિમેશન અને રંગબેરંગી ચિત્રો જોઈને બાળકો વર્ગખંડમાં કંટાળો નથી અનુભવતા અને તેમનું ધ્યાન કેન્દ્રિત રહે છે.

• ડિજિટલ કન્ટેન્ટ અને QR કોડ: ગુજરાત રાજ્ય શાળા પાઠ્યપુસ્તક મંડળ દ્વારા દરેક પાઠમાં QR કોડ આપવામાં આવેલ છે (જેમ કે આ કાવ્યમાં S5U5M4 કોડ છે). શિક્ષક પોતાના મોબાઈલ દ્વારા DIKSHA એપમાં આ કોડ સ્કેન કરી સીધું જ ઓડિયો-વિડીયો કન્ટેન્ટ સ્માર્ટ બોર્ડ પર પ્લે કરી શકે છે.

૨. વર્ચ્યુઅલ શાળા (Virtual School) નો કોન્સેપ્ટ અને તેના ફાયદા:

વર્ચ્યુઅલ સ્કૂલ એટલે એવી શાળા જેની કોઈ ભૌતિક દિવાલો નથી. ઇન્ટરનેટ અને ડિજિટલ ઉપકરણોના માધ્યમથી શિક્ષણ ગમે ત્યાં અને ગમે ત્યારે આપી કે મેળવી શકાય છે.

• અસીમિત લર્નિંગ (Boundaryless Learning): બાળક શાળા છૂટ્યા પછી પણ ઘરે બેસીને શિક્ષકે બનાવેલા યુટ્યુબ વિડીયો કે બ્લોગ પોસ્ટ (જેમ કે એક્ઝામ ગુરુ) દ્વારા કાવ્યનું પુનરાવર્તન કરી શકે છે.

• દરેક બાળકની શીખવાની ગતિ (Paced Learning): જે બાળકો વર્ગમાં ધીમે શીખે છે, તેઓ વર્ચ્યુઅલ મટિરિયલનો ઉપયોગ કરી વિડીયોને વારંવાર જોઈને કવિતાનો ભાવાર્થ સમજી શકે છે.

• ઇન્ટરેક્ટિવ અસેસમેન્ટ (Interactive Assessment): શિક્ષક કવિતા ભણાવ્યા બાદ Google Forms, Quizizz કે Kahoot જેવી એપ્સ દ્વારા બાળકોની ઓનલાઇન ટેસ્ટ લઈ શકે છે, જેનું પરિણામ ત્વરિત મળી જાય છે.

• પર્યાવરણની જાળવણી: પેપરલેસ વર્ક વધવાથી કાગળનો બચાવ થાય છે, જે પરોક્ષ રીતે પ્રકૃતિ (જેની વાત આ કાવ્યમાં છે) ના જતન માટે જ જરૂરી છે.

પર્વત તારા (પ્રાર્થનાગીત)

ધોરણ ૬ | ગુજરાતી (પલાશ) | પ્રથમ સત્ર

૧. પ્રસ્તાવના અને કવિ પરિચય

વિદ્યાર્થીઓને પ્રશ્ન: બાળમિત્રો, નદી, સરોવર, દરિયો, પર્વત વગેરે કેવી રીતે બન્યા હશે?[cite: 3]

કવિશ્રી નો પરિચય જાણવા અહી ક્લિક કરો

• કવિનું નામ: સુરેશ દલાલ[cite: 1]
• જન્મસ્થળ: થાણા-મુંબઈમાં થયો હતો.[cite: 1]
• મુખ્ય કાવ્યસંગ્રહો: ‘એકાંત’, 'તારીખનું ઘર', 'નામ લખી દઉં'[cite: 1]
• સન્માન: તેમને “રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક' અને સાહિત્ય અકાદમીના પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયેલા છે.[cite: 1]
• કાવ્યનો પ્રકાર: આ સુંદર પ્રાર્થના છે.[cite: 1]

અધ્યયન નિષ્પત્તિ: કાવ્ય/લેખક પરિચય મેળવે છે.

૨. કાવ્ય સમજૂતી (ભાગ ૧)

પર્વત તારા પ્હોળા ખંભા, સરવર તારી આંખ,
હે ઈશ્વર! હું તને જોઉં છું, ક્યાંક ક્યાંક ને ક્યાંક.[cite: 1]

શબ્દાર્થ અને સમજૂતી જોવા ક્લિક કરો

શબ્દાર્થ: ખંભા = ખભા, સરવર = કુદરતી રીતે બનેલું સરોવર, તળાવ[cite: 3].

સમજૂતી: કવિ કહે છે કે, હે ઈશ્વર! આ વિશાળ પર્વતો એ તારા પહોળા ખભા છે અને આ છલકાતાં સરોવરો એ તારી આંખો છે. હે પ્રભુ, હું કુદરતના દરેક અંશમાં તને જ જોઉં છું.

શિક્ષક માટે દૃષ્ટાંત: બાળકો, જેમ આપણા ખભા મજબૂત હોય છે, તેમ ભગવાને પર્વતો રૂપી મજબૂત ખભાથી આ ધરતીને સાચવી છે.

અધ્યયન નિષ્પત્તિ: સામગ્રીમાં રહેલા ભાવ ઓળખે, શાબ્દિક રીતે પ્રગટ કરે છે. (G6.7.4)[cite: 2]

૩. કાવ્ય સમજૂતી (ભાગ ૨)

દરિયો તારું દિલ વિશાળું : વૃક્ષો તારી વાત,
મેઘધનુષ્યના રંગોમાં તું રમી રહ્યો રળિયાત.[cite: 1]

શબ્દાર્થ અને સમજૂતી જોવા ક્લિક કરો

શબ્દાર્થ: વિશાળું = વિશાળ, ઘણું મોટું[cite: 3]. રળિયાત = સુંદર[cite: 3].

સમજૂતી: આ ઘુઘવતો અફાટ દરિયો એ હે ઈશ્વર, તારું વિશાળ હૃદય છે. પવનમાં ડોલતા વૃક્ષો જાણે તારી વાતો કરી રહ્યા છે. આકાશમાં સુંદર મેઘધનુષ્યના રંગોમાં તું જ આનંદથી રમી રહ્યો છે.

ચર્ચા માટે પ્રશ્ન: ‘વિશાળ દિલ' હોવું એટલે શું?[cite: 3]

અધ્યયન નિષ્પત્તિ: વિશિષ્ટ શબ્દોના અર્થ સાંસ્કૃતિક સંદર્ભ સહિત શોધખોળ કરે અને ઓળખે છે. (G6.6.5)[cite: 2]

૪. કાવ્ય સમજૂતી (ભાગ ૩)

તું તરણાંનો તારણહારો, ઝરણાંનો તું નાદ,
ફૂલફૂલની રંગસુગંધે તારી છે સોગાદ.
સિંહ, વાઘ ને કોયલ, બુલબુલ, પતંગિયાં ને તમરાં,
સૂર્ય, ચંદ્ર ને તારા આભે : અહીં આગિયા, ભમરા.[cite: 1]

શબ્દાર્થ અને સમજૂતી જોવા ક્લિક કરો

શબ્દાર્થ: નાદ = સામાન્ય રીતે મધુર લાગતો મોટો અવાજ[cite: 3], સોગાદ = ભેટ[cite: 3], આગિયા = રાત્રિના અંધકારમાં ટમટમતું જીવડું[cite: 3].

સમજૂતી: હે પ્રભુ! તું તણખલા જેવા સામાન્ય માણસનો પણ ઉદ્ધારક છે. ફૂલોના રંગ અને સુગંધ એ તારી આપેલી ભેટ છે. જંગલના પશુ-પક્ષીઓથી લઈને આકાશના સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા અને ધરતી પર રાત્રે ટમટમતા આગિયામાં પણ તારો જ વાસ છે.

અધ્યયન નિષ્પત્તિ: શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. (G6.6.9)[cite: 2]

૫. કાવ્ય સમજૂતી (ભાગ ૪)

રાડ, ત્રાડ ને લાડની સાથે મોરપીંછનો સૂર,
સંતાકૂકડી રમતો રમતો રહે નજીક ને દૂર.
અજવાળાના કાંઠા વચ્ચે અંધારાની નદી વહે,
એમાં મારી હોડીને આ કોણ હંકારે? તું જ કહે.[cite: 1]

શબ્દાર્થ અને સમજૂતી જોવા ક્લિક કરો

શબ્દાર્થ: ત્રાડ = ગર્જના[cite: 3], હંકારે = હાંકે, ચલાવે[cite: 3].

સમજૂતી: ક્યારેક સિંહની ત્રાડ તો ક્યારેક માતાના લાડ અને મોરના ટહુકા સાથે તું સંતાકૂકડી રમે છે. જીવનમાં સુખ રૂપી અજવાળા અને દુઃખ રૂપી અંધારાની વચ્ચે મારી જીવનનૈયાને કોણ ચલાવતું હશે?[cite: 3] હે ઈશ્વર, એ તું જ ચલાવે છે.

અધ્યયન નિષ્પત્તિ: કાવ્ય કે વાર્તા સંવાદ રજૂ કરે છે/ભાવ સમજે છે.

૬. ભાષા સજ્જતા (વ્યાકરણ રમત)

વિદ્યાર્થીઓને આગળ બોલાવી સાચા જવાબ પર 'Click / Tap' કરાવો.

૧. નુક ___ ન

૨. ___ વણ

૩. ___ કાર

અધ્યયન નિષ્પત્તિ: વર્ણમાલાના પરિચયના આધારે સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ કરે છે. (G6.5.9)[cite: 2]

૭. તો શું થાય? વિચારો અને લખો.

વિદ્યાર્થીઓ સાથે મુક્ત ચર્ચા કરો:

• ૧. જો નદી આપણને પાણી આપવાની ના કહી દે તો.[cite: 3]
• ૨. જો વૃક્ષો જ ન હોય તો…[cite: 3]
• ૩. જો સૂર્ય સાવ ઠંડો થઈ જાય તો...[cite: 3]
• ૪. જો બધાં જીવજંતુઓ આપણી પૃથ્વી પરથી ગાયબ થઈ જાય તો..[cite: 3]

અધ્યયન નિષ્પત્તિ: સામગ્રી વિષયક આગાહી કરે અને સર્જનાત્મક ચિંતન કરે છે. (G6.3.7)[cite: 2]

૧ / ૭