પર્વત તારા (પ્રાર્થનાગીત)
ધોરણ ૬ | ગુજરાતી (પલાશ) | પ્રથમ સત્ર
૧. પ્રસ્તાવના અને કવિ પરિચય
વિદ્યાર્થીઓને પ્રશ્ન: બાળમિત્રો, નદી, સરોવર, દરિયો, પર્વત વગેરે કેવી રીતે બન્યા હશે?[cite: 3]
- કવિનું નામ: સુરેશ દલાલ[cite: 1]
- જન્મસ્થળ: થાણા-મુંબઈમાં થયો હતો.[cite: 1]
- મુખ્ય કાવ્યસંગ્રહો: ‘એકાંત’, 'તારીખનું ઘર', 'નામ લખી દઉં'[cite: 1]
- સન્માન: તેમને “રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક' અને સાહિત્ય અકાદમીના પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયેલા છે.[cite: 1]
- કાવ્યનો પ્રકાર: આ સુંદર પ્રાર્થના છે.[cite: 1]
૨. કાવ્ય સમજૂતી (ભાગ ૧)
હે ઈશ્વર! હું તને જોઉં છું, ક્યાંક ક્યાંક ને ક્યાંક.[cite: 1]
શબ્દાર્થ: ખંભા = ખભા, સરવર = કુદરતી રીતે બનેલું સરોવર, તળાવ[cite: 3].
સમજૂતી: કવિ કહે છે કે, હે ઈશ્વર! આ વિશાળ પર્વતો એ તારા પહોળા ખભા છે અને આ છલકાતાં સરોવરો એ તારી આંખો છે. હે પ્રભુ, હું કુદરતના દરેક અંશમાં તને જ જોઉં છું.
શિક્ષક માટે દૃષ્ટાંત: બાળકો, જેમ આપણા ખભા મજબૂત હોય છે, તેમ ભગવાને પર્વતો રૂપી મજબૂત ખભાથી આ ધરતીને સાચવી છે.
૩. કાવ્ય સમજૂતી (ભાગ ૨)
મેઘધનુષ્યના રંગોમાં તું રમી રહ્યો રળિયાત.[cite: 1]
શબ્દાર્થ: વિશાળું = વિશાળ, ઘણું મોટું[cite: 3]. રળિયાત = સુંદર[cite: 3].
સમજૂતી: આ ઘુઘવતો અફાટ દરિયો એ હે ઈશ્વર, તારું વિશાળ હૃદય છે. પવનમાં ડોલતા વૃક્ષો જાણે તારી વાતો કરી રહ્યા છે. આકાશમાં સુંદર મેઘધનુષ્યના રંગોમાં તું જ આનંદથી રમી રહ્યો છે.
ચર્ચા માટે પ્રશ્ન: ‘વિશાળ દિલ' હોવું એટલે શું?[cite: 3]
૪. કાવ્ય સમજૂતી (ભાગ ૩)
ફૂલફૂલની રંગસુગંધે તારી છે સોગાદ.[cite: 1]
શબ્દાર્થ: નાદ = સામાન્ય રીતે મધુર લાગતો મોટો અવાજ[cite: 3], સોગાદ = ભેટ[cite: 3].
સમજૂતી: હે પ્રભુ! તું તણખલા જેવા સાવ સામાન્ય માણસનો પણ ઉદ્ધારક (તારણહાર) છે. પહાડમાંથી ખળખળ વહેતા ઝરણાંનો મધુર અવાજ પણ તારો જ છે. ફૂલોના વિવિધ રંગો અને તેમની સુગંધ, એ મનુષ્યને આપેલી તારી અણમોલ ભેટ છે.
૫. કાવ્ય સમજૂતી (ભાગ ૪)
સૂર્ય, ચંદ્ર ને તારા આભે : અહીં આગિયા, ભમરા.[cite: 1]
શબ્દાર્થ: આગિયા = રાત્રિના અંધકારમાં ટમટમતું જીવડું[cite: 3].
સમજૂતી: કવિ પશુ-પક્ષીઓ અને જીવજંતુઓમાં પણ ઈશ્વરના દર્શન કરે છે. જંગલના પ્રાણીઓ (સિંહ, વાઘ), પક્ષીઓ (કોયલ, બુલબુલ), પતંગિયા અને તમરાં એ તારું જ સર્જન છે. આકાશમાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારા, તેમજ ધરતી પર ટમટમતા આગિયા અને ગુંજારવ કરતા ભમરા પણ તારા જ સ્વરૂપો છે.
૬. કાવ્ય સમજૂતી (ભાગ ૫)
સંતાકૂકડી રમતો રમતો રહે નજીક ને દૂર.[cite: 1]
શબ્દાર્થ: ત્રાડ = ગર્જના[cite: 3], સૂર = સ્વર, અવાજ[cite: 3].
સમજૂતી: ક્યારેક રાડ (મોટો અવાજ), ક્યારેક સિંહની ભયંકર ત્રાડ (ગર્જના), તો ક્યારેક માતાના લાડ અને મોરના ટહુકા રૂપી મધુર સૂર... આ બધા રૂપે હે ઈશ્વર, તું અમારી સાથે સંતાકૂકડી રમે છે. ક્યારેક તું અમારી સાવ નજીક હોવાનો અહેસાસ કરાવે છે તો ક્યારેક સાવ દૂર લાગે છે.
૭. કાવ્ય સમજૂતી (ભાગ ૬)
એમાં મારી હોડીને આ કોણ હંકારે? તું જ કહે.[cite: 1]
શબ્દાર્થ: હંકારે = હાંકે, ચલાવે[cite: 3].
સમજૂતી: કવિ લાક્ષણિક અર્થમાં સમજાવે છે કે અજવાળું એટલે 'સુખ' અને અંધારું એટલે 'દુઃખ'. મારા જીવનરૂપી નદીમાં સુખના બે કાંઠા વચ્ચે દુઃખની નદી વહી રહી છે. આ વિકટ પરિસ્થિતિમાં મારી જીવનનૈયાને (હોડીને) કોણ ચલાવતું હશે?[cite: 3] હે ઈશ્વર, એ તું જ ચલાવે છે.
૮. ભાષા સજ્જતા (વ્યાકરણ રમત)
વિદ્યાર્થીઓને આગળ બોલાવી સાચા જવાબ પર 'Click / Tap' કરાવો.
૯. તો શું થાય? વિચારો અને લખો.
વિદ્યાર્થીઓ સાથે મુક્ત ચર્ચા કરો:
- ૧. જો નદી આપણને પાણી આપવાની ના કહી દે તો.[cite: 3]
- ૨. જો વૃક્ષો જ ન હોય તો…[cite: 3]
- ૩. જો સૂર્ય સાવ ઠંડો થઈ જાય તો...[cite: 3]
- ૪. જો બધાં જીવજંતુઓ આપણી પૃથ્વી પરથી ગાયબ થઈ જાય તો..[cite: 3]
0 Comments