ધોરણ ૭ ગુજરાતી પાઠ ૧: પ્રાણીમાત્રને (પ્રાર્થના ગીત) - સ્માર્ટ ક્લાસ આયોજન

પાઠ ૧: પ્રાણીમાત્રને (પ્રાર્થના ગીત)

ધોરણ ૭ | વિષય: ગુજરાતી (પલાશ) | કવિ: મુનિશ્રી સંતબાલ

અધ્યયન પદ્ધતિ અને પ્રયુક્તિઓ: કથન-ચર્ચા પદ્ધતિ, લયાત્મક ગાન પદ્ધતિ, અને પ્રશ્નોત્તરી પ્રયુક્તિ (માઇક્રો-ટીચિંગ).

૧. પ્રસ્તાવના અને કવિ પરિચય

મુનિશ્રી સંતબાલનો જન્મ ટંકારા તાલુકામાં આવેલા ટોળ ગામમાં થયો હતો. તેમનું સંસારી નામ શિવલાલ હતું. તેઓ ક્રાંતિકારી જૈન સંત હતા.[cite: 133] તેમણે જૈન ધર્મ, ભારતીય દર્શનો તેમજ અધ્યાત્મ વિષયક વિપુલ સાહિત્ય – સર્જન કર્યું હતું.[cite: 134]

તેમણે ‘સર્વધર્મ પ્રાર્થના’, ‘વિશ્વવાત્સલ્ય મહાવીર’, ‘બ્રહ્મચર્ય – સાધના”, “ધર્માનુબંધ' અને 'વિશ્વદર્શન' જેવાં દસ પુસ્તકો આપ્યાં છે.[cite: 135] આ પ્રાર્થનાગીતમાં ખૂબ જ વિનયપૂર્વક વિવિધ ધર્મોના આધારસ્તંભરૂપ મહામાનવોના પ્રેરણારૂપ જીવનકાર્યોની વાત થઈ છે. આ ગીતનું ગાન આપણા મનને શાંતિ અર્પે છે.[cite: 136, 137]

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• કવિ મુનિશ્રી સંતબાલનું સંસારી નામ શું હતું? જવાબ: શિવલાલ.
• કવિનો જન્મ ક્યાં થયો હતો? જવાબ: ટંકારા તાલુકાના ટોળ ગામમાં.
• તેમણે કયા વિષયક વિપુલ સાહિત્ય સર્જન કર્યું હતું? જવાબ: જૈન ધર્મ, ભારતીય દર્શનો તેમજ અધ્યાત્મ વિષયક.
• મુનિશ્રી સંતબાલે કેટલા પુસ્તકો આપ્યાં છે? જવાબ: દસ પુસ્તકો.
• આ પ્રાર્થનાગીતમાં કોની વાત કરવામાં આવી છે? જવાબ: વિવિધ ધર્મોના આધારસ્તંભરૂપ મહામાનવોની.

LO 6.1 અપરિચિત શબ્દોના અર્થની ધારણા કરે અને તારવે છે.[cite: 2]

૨. ભગવાન મહાવીર સ્વામી

પ્રાણીમાત્રને રક્ષણ આપ્યું, માન્યા પોતા સમ સહુને,
પૂર્ણ અહિંસા આચરનારા નમન, તપસ્વી મહાવીરને,[cite: 139]

શબ્દાર્થ: પ્રાણીમાત્ર = દરેક પ્રાણી/જીવ, સમ = સરખું/સમાન.[cite: 5, 55]

સમજૂતી: આ પંક્તિમાં ભગવાન મહાવીર સ્વામીની વાત કરવામાં આવી છે. તેમણે દરેક પ્રાણી અને દરેક જીવને રક્ષણ આપ્યું છે. તેમણે દુનિયાના તમામ જીવોને પોતાના સમાન ગણ્યા છે. અહિંસાનું સંપૂર્ણ પાલન કરનારા આવા તપસ્વી મહાવીર સ્વામીને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• મહાવીર સ્વામીએ કોને રક્ષણ આપ્યું છે? જવાબ: પ્રાણીમાત્રને (દરેક જીવને).
• મહાવીર સ્વામીએ સૌને કેવા માન્યા છે? જવાબ: પોતા સમાન (પોતા સમ).
• મહાવીર સ્વામીએ કયા ગુણનું પૂર્ણ રીતે આચરણ કર્યું? જવાબ: અહિંસાનું.
• કવિએ મહાવીર સ્વામી માટે કયું વિશેષણ વાપર્યું છે? જવાબ: તપસ્વી.
• આ પંક્તિમાં 'સમ' શબ્દનો અર્થ શું થાય? જવાબ: સમાન અથવા સરખું.

LO 8.3 લયાત્મક કાવ્યગાન કરે છે.[cite: 2]

૩. ભગવાન ગૌતમ બુદ્ધ

જનસેવાના પાઠ ભણાવ્યા, મધ્યમ માર્ગ બતાવીને,
સંન્યાસીનો ધર્મ ઉજાળ્યો, વંદન કરીએ બુદ્ધ તને,[cite: 139]

શબ્દાર્થ: જનસેવા = લોકોની સેવા, મધ્યમ માર્ગ = વચલો માર્ગ, ઉજાળવું = ઊજળું કરવું/સારું કરવું.[cite: 5]

સમજૂતી: ભગવાન ગૌતમ બુદ્ધે લોકોને કોઈ બાજુના અતિપણા વિનાનો વચલો માર્ગ (મધ્યમ માર્ગ) બતાવીને લોકોની સેવા (જનસેવા) કરવાના પાઠ ભણાવ્યા છે. સંસાર ત્યજનાર સંન્યાસીનો સાચો ધર્મ તેમણે દીપાવ્યો છે. આવા ભગવાન બુદ્ધને અમે વંદન કરીએ છીએ.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• ગૌતમ બુદ્ધે લોકોને શાના પાઠ ભણાવ્યા? જવાબ: જનસેવાના.
• ભગવાન બુદ્ધે કયો માર્ગ બતાવ્યો? જવાબ: મધ્યમ માર્ગ.
• બુદ્ધે કોનો ધર્મ ઉજાળ્યો? જવાબ: સંન્યાસીનો ધર્મ.
• 'મધ્યમ માર્ગ' એટલે શું? જવાબ: વચલો માર્ગ (કોઈ બાજુના અતિપણા વિનાનો).
• 'ઉજાળવું' શબ્દનો અર્થ જણાવો. જવાબ: ઊજળું કરવું, સારું કરવું.

૪. મર્યાદા પુરુષોત્તમ શ્રી રામ

એકપત્નીવ્રત પૂરણ પાળ્યું, ટેક વણી છે જીવતરમાં,
ન્યાય નીતિરૂપ રામ રહેજો, સદા અમારા અંતરમાં,[cite: 139]

શબ્દાર્થ: ટેક = પ્રતિજ્ઞા/સંકલ્પ, વણવું = કેળવવું, જીવતર = જીવન/સંસાર, અંતર = અંતઃકરણ/મન.[cite: 5, 6, 51]

સમજૂતી: ભગવાન શ્રી રામે એકપત્નીવ્રતના પાલનની પ્રતિજ્ઞા લીધી અને એ જીવનભર પૂર્ણ રીતે પાળી.[cite: 29] તેમણે પોતાના જીવનમાં સત્ય અને નીતિની પ્રતિજ્ઞા કેળવી હતી. આવા ન્યાય અને નીતિના સ્વરૂપ શ્રીરામ હંમેશા અમારા હૃદયમાં (અંતરમાં) વસજો.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• કોણે એકપત્નીવ્રત પૂરણ પાળ્યું છે? જવાબ: શ્રી રામે.
• રામે જીવતરમાં શું વણી લીધું છે? જવાબ: ટેક (પ્રતિજ્ઞા).
• અહીં 'વણવું' શબ્દનો કયો અર્થ થાય છે? જવાબ: કેળવવું.
• કવિ રામને ક્યાં રહેવાની પ્રાર્થના કરે છે? જવાબ: સદા પોતાના અંતરમાં (હૃદયમાં).
• રામ કોનું સ્વરૂપ છે? જવાબ: ન્યાય અને નીતિનું.

૫. યોગીરાજ શ્રી કૃષ્ણ

સઘળાં કાર્યો કર્યાં છતાંયે, રહ્યા હંમેશાં નિર્લેપી,
એવા યોગી કૃષ્ણ પ્રભુમાં, રહેજો અમ મનડાં ખૂંપી,[cite: 139]

શબ્દાર્થ: નિર્લેપી = અનાસક્ત/લેપાયા વિનાનું, ખૂંપવું = ઊંડા ઊતરવું.[cite: 6]

સમજૂતી: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સંસારમાં રહીને પણ અલિપ્ત રહ્યા.[cite: 42] તેમણે સંસારના સઘળાં કામો કર્યાં છતાંય હંમેશાં અનાસક્ત (નિર્લેપી) રહ્યા.[cite: 45] આવા યોગ સાધના કરનાર તપસ્વી (યોગી) શ્રીકૃષ્ણમાં અમારા મન હંમેશા ઊંડા ઉતરેલા રહે તેવી કવિની ભાવના છે.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• સઘળાં કાર્યો કર્યા છતાં કોણ હંમેશાં નિર્લેપી રહ્યું? જવાબ: શ્રી કૃષ્ણ.
• 'નિર્લેપી' શબ્દનો અર્થ શું થાય છે? જવાબ: અનાસક્ત, લેપાયા વિનાનું.
• શ્રીકૃષ્ણ માટે કવિએ કયું વિશેષણ પ્રયોજ્યું છે? જવાબ: યોગી.
• કવિ પોતાના મનને ક્યાં ખૂંપી રાખવા માંગે છે? જવાબ: કૃષ્ણ પ્રભુમાં.
• 'ખૂંપવું' નો અર્થ જણાવો. જવાબ: ઊંડા ઊતરવું.

૬. ઈસુ ખ્રિસ્ત અને હજરત મહંમદ

પ્રેમરૂપ પ્રભુ પુત્ર ઇસુ જે ક્ષમાસિંધુને વંદન હો,
રહમ નેકીના પરમ પ્રચારક હજરત મહંમદ દિલે રહો,[cite: 139]

શબ્દાર્થ: ક્ષમાસિંધુ = ક્ષમાના દરિયા, રહમ = દયા, નેકી = પ્રામાણિકતા.[cite: 6]

સમજૂતી: કવિ ઈશ્વરના પુત્ર સમાન અને પ્રેમ સ્વરૂપ ઈસુ ખ્રિસ્તને વંદન કરે છે જેઓ ક્ષમાના દરિયા જેવા છે. તેમજ દયા અને પ્રામાણિકતાના પ્રચારક એવા હજરત મહંમદ પયગંબર હંમેશા અમારા દિલમાં વસજો તેવી પ્રાર્થના કરે છે.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• કવિએ ઈસુને શાનું રૂપ કહ્યા છે? જવાબ: પ્રેમરૂપ.
• 'ક્ષમાસિંધુને વંદન હો' એટલે શું? જવાબ: ક્ષમાના સાગરને નમન હો.[cite: 25]
• હજરત મહંમદ પયગંબર શાના પ્રચારક હતા? જવાબ: રહમ અને નેકીના.[cite: 40]
• 'રહમ' અને 'નેકી' શબ્દનો અર્થ જણાવો. જવાબ: રહમ એટલે દયા અને નેકી એટલે પ્રામાણિકતા.
• કવિ હજરત મહંમદને ક્યાં રહેવાની પ્રાર્થના કરે છે? જવાબ: દિલે (હૃદયમાં) રહેવાની.

૭. જરથુષ્ટ્ર અને વિશ્વ શાંતિ

જરથોસ્તીના ધર્મગુરુની પવિત્રતા દિલમાં વ્યાપો,
સર્વધર્મ સંસ્થાપક સ્મરણો વિશ્વ શાંતિમાં ખપ લાગો.[cite: 139]

શબ્દાર્થ: જરથોસ્તી = જરથુષ્ટ્રને લગતું, વિશ્વશાંતિ = જગતની શાંતિ.[cite: 6]

સમજૂતી: પારસીઓ (જરથોસ્તી) ના ધર્મગુરુ અષો જરથુષ્ટ્રની પવિત્રતા આપણા હૃદયમાં વ્યાપે. અંતમાં કવિ કહે છે કે આ તમામ ધર્મોના સ્થાપકોના પવિત્ર સ્મરણો જગતની શાંતિ માટે (વિશ્વશાંતિ) અને દુનિયાના કલ્યાણ માટે ઉપયોગી થાય.[cite: 31] આ કાવ્યનો મુખ્ય સંદેશ સર્વધર્મ સમભાવ અને વિશ્વશાંતિનો છે.[cite: 110, 114]

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• કવિ કયા ધર્મગુરુની પવિત્રતા દિલમાં વ્યાપે તેમ ઈચ્છે છે? જવાબ: જરથોસ્તીના ધર્મગુરુની (અષો જરથુષ્ટ્રની).
• 'જરથોસ્તી' એટલે શું? જવાબ: જરથુષ્ટ્રને લગતું.
• કવિ કોના સ્મરણોની વાત કરે છે? જવાબ: સર્વધર્મ સંસ્થાપકોના સ્મરણોની.
• આ સ્મરણો કયા કામમાં ખપ લાગવાની વાત છે? જવાબ: વિશ્વ શાંતિમાં.
• આ કાવ્યનો મુખ્ય સંદેશ શો છે? જવાબ: સર્વધર્મ સમભાવ અને વિશ્વશાંતિ.

LO 2.4 ભાવાત્મક અભિવ્યક્તિનો શાબ્દિક પ્રતિભાવ આપે છે.[cite: 1]

૧ / ૭