શિક્ષણ જગતમાં જીવનચરિત્ર (Biography) ભણાવવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર ઇતિહાસના પાનાં ઉથલાવવાનો નથી, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓના ચારિત્ર્યનું ઘડતર કરવાનો છે. ભાષાના વર્ગખંડમાં જ્યારે કોઈ મહાન વ્યક્તિત્વની કથા રજૂ થાય છે, ત્યારે તે એક જીવંત પ્રેરણાસ્ત્રોત બની જાય છે. આપણા અભ્યાસક્રમમાં સમાવિષ્ટ આ એકમમાં આપણી ભાષાના મહાન કવિ, લોકસાહિત્યકાર અને ‘રાષ્ટ્રીય શાયર' તરીકે જાણીતા ઝવેરચંદ મેઘાણીના જીવનનો પરિચય આપવામાં આવ્યો છે.
શિક્ષક તરીકે જ્યારે આપણે આ પાઠનું આયોજન કરીએ, ત્યારે આપણી દ્રષ્ટિ અત્યંત સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ. આ જીવનચરિત્ર ઘણું જ રસપ્રદ અને પ્રેરક છે, જેમાંથી કવિશ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણીના વ્યક્તિત્વ અને કૃતિત્વની સુંદર છબી ઊપસે છે. નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) મૂલ્ય-આધારિત શિક્ષણ (Value-based Education) અને સાંસ્કૃતિક વારસાના જતન પર ખૂબ ભાર મૂકે છે. મેઘાણીનું જીવન આ બંને બાબતોનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. આ પાઠ દ્વારા શિક્ષકે વર્ગખંડમાં દેશભક્તિ, લોકસાહિત્ય પ્રત્યેનો પ્રેમ, શ્રમનું ગૌરવ અને માતૃભૂમિ પ્રત્યેની નિષ્ઠા જેવા ગુણોનું સિંચન કરવાનું છે. આ પ્રસ્તાવના અને ભૂમિકા શિક્ષકને આ પાઠના ઊંડાણને સમજવા અને તેને વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ અસરકારક રીતે રજૂ કરવા માટે એક સચોટ દિશાનિર્દેશ પૂરો પાડશે.
📖 ૨. જીવનચરિત્રનું ઐતિહાસિક, મનોવૈજ્ઞાનિક અને સાહિત્યિક વિશ્લેષણ (Historical and Literary Analysis)
આ પાઠને વર્ગખંડમાં ભણાવતા પહેલા શિક્ષકે ઝવેરચંદ મેઘાણીના જીવનના વિવિધ તબક્કાઓનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવું જરૂરી છે. પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલ માહિતીના આધારે આપણે આ પાઠને નીચે મુજબના મુખ્ય વિભાગોમાં વહેંચી શકીએ છીએ:
અ. દેશભક્તિ અને કાવ્યની તાકાત (Patriotism and The Power of Poetry):
પાઠની શરૂઆત જ અત્યંત રોમાંચક રીતે થાય છે, જ્યાં એક વાત વાયુવેગે પ્રસરી ગઈ હતી કે "સિંધુડો જપ્ત થ્યો...".
કાગબાપુના શબ્દોમાં કહીએ તો, મેઘાણીનું શરીર જાગી ઊઠ્યું, આંખો લાલ ધ્રમેલ ત્રાંબા જેવી થઈ ગઈ, અને તેઓ પણ સિંહ તરફ દોડવા લાગ્યા હતા.
ફ. સાહિત્યિક પ્રદાન અને અંતિમ વિદાય (Literary Contribution and Departure):
તેમણે 'વેણીનાં ફૂલ' અને 'કિલ્લોલ'માં બાળકો અને કિશોરો માટે ગીતો આપ્યાં.
તેમની 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે.
તેમણે જટો હલકારો, હીરબાઈ, જોગીદાસ ખુમાણ, દાના ભગત, સત દેવીદાસ વગેરે જેવાં સાચકલાં ને ખમીરવંતાં પાત્રો આપ્યા.
મિત્ર ઉમાશંકર જોશી કહેતા કે કયામતને દિવસે બૂમ પડશે કે “ક્યાં ગયો પેલો લોકસાહિત્યવાળો?” ત્યારે મેઘાણી હસતાં હસતાં કહેતા કે “એવી જ બૂમ પડે એ મારી અંતરની આકાંક્ષા છે”.
9મી માર્ચ, 1947 સુધી મેઘાણીએ લોકસાહિત્યના પ્યાલા લોકોને હોંશેહોંશે પિવડાવ્યા.
🎯 ૩. અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (Learning Outcomes)
આ પ્રેરણાદાયી જીવનચરિત્રના અધ્યયન અને અધ્યાપન બાદ, વિદ્યાર્થીઓ નીચે મુજબની બહુઆયામી અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ સિદ્ધ કરી શકશે:
૧. ભાષાકીય અને સાહિત્યિક નિષ્પત્તિઓ (Linguistic & Literary Outcomes):
શબ્દભંડોળનો વિકાસ: વિદ્યાર્થીઓ નવા અને અઘરા શબ્દો જેવા કે સિંધુડો, રાજદ્રોહ, ભભૂકી ઊઠવું (સળગી ઊઠવું), વોંકળો (નાળું), વસમું (મુશ્કેલ), ડણકવું (ત્રાડ પાડવી), રઢ (હઠ), ભીનો વાન (શ્યામ રંગનું શરીર), અને મસલત (વિચારણા) વગેરેના અર્થ સમજશે અને રોજિંદા વ્યવહારમાં તેનો ઉપયોગ કરશે.
કાવ્ય પઠન કૌશલ્ય: પાઠમાં આવતી પંક્તિઓ જેમ કે 'હજારો વર્ષની જૂની અમારી વેદનાઓ...' ને વિદ્યાર્થીઓ મેઘાણીની જેમ જ ભાવવાહી રીતે ગાવાનો પ્રયત્ન કરશે.
૨. જ્ઞાનાત્મક અને ઐતિહાસિક નિષ્પત્તિઓ (Cognitive & Historical Outcomes):
ઐતિહાસિક જાગૃતિ: વિદ્યાર્થીઓ ઈ.સ. 1930ના સત્યાગ્રહના આંદોલન, અંગ્રેજોના રાજમાં ભારતીય પ્રજાની તકલીફો અને 'રાજદ્રોહ' જેવા ઐતિહાસિક ખ્યાલો વિશે જાણકારી મેળવશે.
ભૌગોલિક જ્ઞાન: વિદ્યાર્થીઓ ગુજરાત અને ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રની ભૂગોળ, જંગલો (ગીર), અને ચોટીલા, લાખાપાદર, બગસરા, ભાવનગર વગેરે સ્થળોના પરિવેશને સમજશે.
લોકસાહિત્યનો પરિચય: વિદ્યાર્થીઓ ચારણો, બારોટો, અને ગીરના નેસડાની સંસ્કૃતિથી પરિચિત થશે અને સમજી શકશે કે લોકસાહિત્ય એટલે શું અને તેને કેવી રીતે સાચવવામાં આવે છે.
૩. ભાવાત્મક અને મૂલ્ય-આધારિત નિષ્પત્તિઓ (Affective & Value-based Outcomes):
દેશપ્રેમ અને સાહસ: 'સિંધુડો' ની ઘટના અને ચૌદ વર્ષની ચારણકન્યા હીરબાઈ દ્વારા સિંહને ભગાડવાના પ્રસંગ પરથી વિદ્યાર્થીઓમાં દેશપ્રેમ, સાહસ અને નિર્ભયતાના ગુણોનો વિકાસ થશે.
શ્રમનું ગૌરવ: ઘોડા અને ઊંટ પર બેસીને રખડપટ્ટી કરી લોકસાહિત્ય ભેગું કરવાના મેઘાણીના અથાક પરિશ્રમ પરથી વિદ્યાર્થીઓ શ્રમ અને સંશોધનનું મૂલ્ય સમજશે.
પ્રકૃતિ પ્રેમ: 'પહાડનું બાળક' બનીને નદી-પર્વતો સાથે દોસ્તી કરવાના ગુણ દ્વારા બાળકોમાં પ્રકૃતિ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા જાગૃત થશે.
📝 ૪. પાઠ આયોજનનું માળખું અને શૈક્ષણિક પ્રક્રિયા (Lesson Plan Execution Structure)
આ પાઠને વર્ગખંડમાં રસપ્રદ રીતે ભણાવવા માટે શિક્ષક નીચે મુજબના તબક્કાવાર શૈક્ષણિક આયોજનનો અમલ કરી શકે છે:
તબક્કો ૧: વાતાવરણ નિર્માણ અને પૂર્વજ્ઞાન ચકાસણી (Atmosphere Creation)
શિક્ષક વર્ગની શરૂઆત એક દેશભક્તિ ગીત કે શૌર્યગીત ગવડાવીને કરશે.
વિદ્યાર્થીઓને પૂછવામાં આવશે: "કવિ કે લેખક કોને કહેવાય?" અને "તમને યાદ હોય તે કવિ અને લેખકોનાં નામ કહો".
શિક્ષક પૂછશે કે જો તમને કવિ કે લેખક મળે તો તેમને કેવા પ્રશ્નો પૂછો? આનાથી વિદ્યાર્થીઓની જિજ્ઞાસા ખીલશે.
તબક્કો ૨: પાઠનું પઠન અને સઘન ચર્ચા (Intensive Reading and Discussion)
શિક્ષક આદર્શ વાચન કરશે. જ્યારે ધંધુકા અદાલતનો પ્રસંગ આવે, ત્યારે શિક્ષક અવાજમાં ગંભીરતા લાવીને 'છેલ્લી પ્રાર્થના' નું ગાન કરશે.
"પહાડનું બાળક" કેવી રીતે ઘડાયું તેની ચર્ચા કરતી વખતે બાળકોને પૂછવામાં આવશે કે "તમને કુદરતી જગ્યાઓમાં ફરવાના કયા અનુભવ છે?".
ઢેલીબહેન અને ચારણકન્યાના પ્રસંગને કથા-કથન શૈલી (Story-telling method) માં રજૂ કરવામાં આવશે.
સંગ્રહ પ્રવૃત્તિ (Collection Activity): શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને પૂછશે કે "તમને કે તમારાં ભાઈ/બહેન/મિત્રોને શું ભેગું કરવું ગમે? (જેમ કે પીંછાં, છાપો, લખોટી, ગીતો, પથ્થર, શાયરી, ઢાંકણાં, ટિકિટ વગેરે)" અને તે બધું કઈ રીતે એકઠું કરશો તેની ચર્ચા કરાવશે. આ પ્રવૃત્તિ મેઘાણીના લોકસાહિત્ય સંગ્રહ કાર્ય સાથે જોડાશે.
રોલ પ્લે (Role Play): વર્ગના અમુક વિદ્યાર્થીઓને મેઘાણી, ન્યાયાધીશ, ઢેલીબહેન અને હીરબાઈના પાત્રો ભજવવા આપવામાં આવશે.
તબક્કો ૪: પરાવર્તન અને મૂલ્યાંકન (Reflection & Assessment)
શિક્ષક મૂલ્યાંકન માટે પ્રશ્ન પૂછશે: "એવી કઈ વાતો છે જેના કારણે મેઘાણી કવિ અને લેખક બન્યા?".
અંતિમ મૂલ્યાંકન પ્રશ્ન: "એવું મેઘાણીનું કયું કામ છે કે જેથી તમને 'શાબાશ ઝવેરચંદ' કહેવાનું મન થાય?". આ પ્રશ્ન વિદ્યાર્થીઓને સંપૂર્ણ પાઠનો સાર કાઢવા માટે મજબૂર કરશે.
✨ ૫. ઉપસંહાર (Conclusion)
શિક્ષક મિત્રો, 'રાષ્ટ્રીય શાયર... ઝવેરચંદ મેઘાણી' નો આ પાઠ એ ગુજરાતી સાહિત્યના ગૌરવવંતા ઇતિહાસનો એક સુવર્ણ દસ્તાવેજ છે. આ માત્ર એક પરીક્ષાલક્ષી પાઠ નથી, પરંતુ એક એવો દીવાદાંડી સમાન પાઠ છે જે વિદ્યાર્થીઓને માતૃભાષા પ્રત્યે લગાવ અને ગર્વ અનુભવતા શીખવાડે છે.
જ્યારે શિક્ષક વર્ગખંડમાં મેઘાણીની એ લાલ ધ્રમેલ ત્રાંબા જેવી આંખો અને હીરબાઈના શૌર્યનું વર્ણન કરશે, ત્યારે ખરા અર્થમાં વર્ગખંડમાં શૌર્યરસ વહેતો થશે. મેઘાણીએ જેમ ઘોળી ઘોળીને કસુંબલરંગી લોકસાહિત્યના પ્યાલા લોકોને હોંશેહોંશે પિવડાવ્યા છે, તેમ શિક્ષક તરીકે આપણે પણ આ જ્ઞાનરૂપી પ્યાલા આપણા વિદ્યાર્થીઓને પીવડાવવાના છે. આ પાઠ આયોજનના માધ્યમથી આપણે એ સુનિશ્ચિત કરવાનું છે કે જ્યારે પણ ગુજરાતની ધરતી પર 'લોકસાહિત્યવાળા' ની બૂમ પડે, ત્યારે આપણા વિદ્યાર્થીઓ ગર્વથી ઝવેરચંદ મેઘાણીનું નામ લઈ શકે.
રાષ્ટ્રીય શાયર... ઝવેરચંદ મેઘાણી - સ્માર્ટ ક્લાસ આયોજન
અધ્યયન પદ્ધતિ અને પ્રયુક્તિઓ: કથન-ચર્ચા પદ્ધતિ, જીવનચરિત્ર વાચન, પ્રશ્નોત્તરી પ્રયુક્તિ અને દેશપ્રેમ-ભાવ દર્શન.
૧. 'સિંધુડો' ની જપ્તી અને છેલ્લી પ્રાર્થના
આ એકમમાં આપણી ભાષાના મહાન કવિ લોકસાહિત્યકાર અને ‘રાષ્ટ્રીય શાયર' તરીકે જાણીતા ઝવેરચંદ મેઘાણીના જીવનનો પરિચય આપવામાં આવ્યો છે.[cite: 24]
“એ.. સિંધુડો જપ્ત થ્યો.. સિંધુડો જપ્ત થ્યો...” વાત વાયુવેગે પ્રસરી ગઈ. ઈ.સ. 1930ના સત્યાગ્રહના આંદોલનમાં “સિંધુડો'એ લોકોમાં દેશભક્તિનો પાનો ચઢાવેલો. તેથી તે વખતની પરદેશી સરકારે તેને જપ્ત કરવો પડ્યો! આ “સિંધુડો' એ કોઈ માણસ નહીં, કવિતાની એક ચોપડી હતી! એક તો 'સિંધુડો'ના સર્જક બુલંદ કંઠે ગાય અને તેનાં કાવ્યો પણ શૌર્ય જગાડનારાં. લોકોમાં અહિંસક યુદ્ધ કરવાનો ભાવ આગની માફક ભભૂકી ઊઠે. પછી તો તે સર્જક પર રાજદ્રોહનો આરોપ મૂકીને પકડવામાં આવ્યા. લોકોનાં ટોળેટોળાં ધંધુકાની અદાલતમાં અને બહાર ઊભરાયાં. તેમને બે વર્ષની સજા ફટકારવામાં આવી. ત્યારે તેમણે પોતાના નિવેદન સાથે અંગ્રેજોના રાજમાં ભારતની ગુલામ પ્રજાને પડતી તકલીફોને ગૂંથી લેતી તેમની કવિતા ‘છેલ્લી પ્રાર્થના’ ગાઈ- [cite: 24]
28 ઑગસ્ટ, 1896ના રોજ ચોટીલામાં એમનો જન્મ. તેમનાં માતાનું નામ ધોળીબાઈ હતું. તેમના પિતા કાળીદાસ પોલીસ જમાદાર હતા. નોકરીને કારણે દાઠા, ચોક, ચોટીલા, બાબરા, લાખાપાદર વગેરે જેવા ડુંગરાળ પ્રદેશમાં બદલીઓ થતી રહે, એટલે બાળ ઝવેરચંદ ત્યાં પ્રાથમિક શિક્ષણ લેવાની સાથે નવાં નવાં ગામોનાં ખેતર-પાદર, નદી-પર્વત, લોકો સાથે દોસ્તી પણ કરતો રહે. આમ, ખોળાનો ખૂંદનાર પહાડોનો ખૂંદનાર, બનતો ગયો ને મોટો થઈ પોતાને “પહાડનું બાળક' તરીકે ઓળખાવતો થયો.[cite: 24]
રજા પડતાં જ લાખાપાદર થાણું, તેની ઊંચી ભેખડ પર એ ઊભેલો વસમો વોંકળો તે ચમનિયો અને બીજી તરફ જરાક ખસીને છુપાઈ જાણે ઘૂમટો કાઢીને વહેતી ગોમુખી ગંગા, ગાય વાછરુંને ખેંચે તેમ ઝવેરચંદને ખેંચતાં. એ પહાડભેદંતી નદીઓના ઊંડા ધરા ને એ ડુંગરની બખોલો તેમના બાળપણાનાં સંગી હતાં.[cite: 24]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
ઝવેરચંદ મેઘાણીનો જન્મ ક્યારે અને ક્યાં થયો હતો? જવાબ: 28 ઑગસ્ટ, 1896ના રોજ ચોટીલામાં.
તેમનાં માતા અને પિતાનું નામ શું હતું? જવાબ: માતાનું નામ ધોળીબાઈ અને પિતાનું નામ કાળીદાસ.
પિતાજી કયા હોદ્દા પર નોકરી કરતા હતા? જવાબ: પોલીસ જમાદાર.
મોટા થઈને મેઘાણી પોતાને કયા નામે ઓળખાવતા? જવાબ: "પહાડનું બાળક".
અંગ્રેજી બીજા ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ વઢવાણ કેમ્પમાં થયો. પછી પિતાજીની બદલી લાખાપાદર થઈ. ગીરનાકા પર તેમનું નાનકડું પોલીસથાણું- લાખાપાદર. નજીકમાં નજીકનું સ્ટેશન એ કાળે ત્યાંથી ત્રીસ માઈલ દૂર. દરમિયાન ઝવેરચંદ બગસરાની મિડલ-સ્કૂલમાં ભણ્યા. બગસરામાં નાનપણથી જ ઝવેરચંદે આકર્ષણ જમાવ્યું. શાળામાં નંબર તો પહેલો જ હોય. આમ તો શરમાળ અને ઓછાબોલો આ કિશોર, પણ પ્રાર્થના એ જ ગવડાવે. જૈનોની પાઠશાળામાં સ્તવનો ગાવાની એને રઢ. એક વાર ત્યાં ધર્મગુરુ પાસે કોઈ મારવાડી શેઠ આવેલા. તેમની પાસે વિદ્યાર્થીસંઘે કવિતા ગાઈ. બારેક વરસના કિશોર મેઘાણીની એ પ્રથમ પદ્યરચના -[cite: 24]
ચિમનાજી પાસેથી છોકરાઓ શાળા માટે પચીસ રૂપિયા ઈનામ પણ લઈ આવ્યા! સાધુ કે શેઠનાં એવાં પદ્યો ગમે તે મિત્ર રચે, પણ એ ગાવાનાં તો ઝવેરચંદે જ. આમ, કાવ્યો રચવાનો શોખ વધતો જતો હતો. મિડલ-સ્કૂલ બાદ અમરેલીની હાઈસ્કૂલમાં ભણવાની વ્યવસ્થા થઈ. અમરેલી બગસરાથી તેત્રીસ કિમી દૂર. હાઈસ્કૂલના શિક્ષણ માટે ઝવેરચંદને કોઈક સગાંને ત્યાં મૂકેલા. હાઈસ્કૂલમાં ભણતા કલાપીનાં કાવ્યોનો પરિચય થયો, કલાપીનાં કાવ્યો એ દર્દભરી રીતે ગાય. મિત્રો એમને ‘વિલાપી' કહે. પછી તો પોતે જ ‘વિલાપી' ઉપનામ સ્વીકારી લીધું.[cite: 24]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
અંગ્રેજી બીજા ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ ક્યાં થયો? જવાબ: વઢવાણ કેમ્પમાં.
શરમાળ કિશોર હોવા છતાં શાળામાં ઝવેરચંદ શું ગવડાવતા? જવાબ: પ્રાર્થના અને સ્તવનો ગવડાવતા.
મેઘાણીએ કોની સામે પોતાની પ્રથમ પદ્યરચના ગાઈ? જવાબ: મારવાડી શેઠ ચિમનાજી સામે.
મેટ્રિક પાસ કરીને ઈ.સ. 1913માં ભાવનગર કૉલેજમાં પ્રવેશ લીધો. કૉલેજમાં પોતાના પોશાકથી જુદા તરી આવતા આ વિદ્યાર્થી ઝવેરચંદ તરફ સહુનું ધ્યાન ખેંચાતું. તેમનો લાંબો સફેદ કોટ, પાની સુધી પહોંચતું ધોતિયું, માથે બગસરાનો ચોકડીવાળો પાછળ છોગું રાખીને બાંધેલો ફેંટો અથવા ક્યારેક ઊંચી દીવાલની બેંગલોરી ઘાટની ટોપી, પગમાં સ્લિપર પહેરતા. બેઠી દડીનું શરીર, ભીનો વાન, ટચાક જેવી મોટી ઊંડું ઊંડું નિહાળતી કોઈ ગંભીર વિચાર કરતી આંખો, ગૂંછળિયાળા વાળ અને મરદાનગીથી ચાલવાની છટા પણ આકર્ષક હતી. પણ સ્વભાવ શરમાળ. જવલ્લે જ બોલે. જોતજોતાંમાં ‘જનકરાજા' નામ પડી ગયું.[cite: 24]
B.A.માં વધુ સારા શિક્ષણના લોભે જૂનાગઢ ગયા. પણ એક સત્ર પછી પાછા એ ભાવનગર આવતા રહ્યા. અંગ્રેજી-સંસ્કૃત સાથે ઈ.સ.1916માં B.A. પાસ થયા. કૉલેજમાં એ વર્ષે મૅગેઝિનનો પ્રથમ અંક નીકળ્યો. એમાં ઉત્તમ ફાળો ઝવેરચંદનો હતો. ઝવેરચંદનો એમાં પ્રથમ લેખ પ્રગટ થયો.[cite: 24]
કૌટુંબિક કારણોસર તેમણે કૉલકતા રહેવા જવું પડેલું. ત્યાં બંગાળી ભાષા શીખીને બંગાળી સાહિત્યનો પરિચય કર્યો. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની કવિતાની અસર થઈ. તેમણે પણ કાવ્યરચના કરવાની શરૂઆત કરી દીધી, વચ્ચે ઇંગ્લૅન્ડ પણ જઈ આવ્યા. પણ બધો વખત સૌરાષ્ટ્રની ધરતીનો અવાજ તેમના કાનમાં ગૂંજ્યા કરતો હતો; પોતે 'પહાડનું બાળક' ખરા ને![cite: 24]
કૉલકતાથી પાછા આવ્યા પછી હડાળા દરબાર વાજસુરવાળા અને બીજા મિત્રો સાથે કયા ક્ષેત્રમાં કામ કરવું એવી મસલત કરી પણ કોઈ નિર્ણય કરી શકાયો નહીં. તે રાત્રે હડાળા દરબારે સોરઠી બહારવટિયા અને સંતોની વાતો કહી એમાં મેઘાણીને પોતાનું જીવનકાર્ય દેખાયું. તે વાતો તેમણે લખવા માંડી, પછી તો તેઓ અઠવાડિયામાં ત્રણ દિવસ સાહિત્યનું લેખન કરે અને ત્રણ દિવસ સૌરાષ્ટ્રના ગામડે ગામડે રખડે ને લોકસાહિત્ય એકઠું કરે. ચારણો, બારોટો, ભરવાડો, ભજનિકો, કાઠીઓ, રાવણહથ્થા ભરથરીઓ, ઘરડી દાદીમાઓ અને ગૃહિણીઓને મળી તેમની પાસેથી લોકગીતોનો ખજાનો ખોલાવે. જેમ બોલાય કે ગવાય તેમ જ લખી લેવું એ એમનું કામ. આ રીતે તેમણે જાતજાતની અનેક કથાઓ એકઠી કરી. સ્ત્રીઓના કંઠમાં પરંપરાથી જળવાયેલાં લોકગીતો ભેગાં કર્યાં. અને નવાં ગીતો લખ્યાંય ખરાં.[cite: 24]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
કૉલકતા જઈને તેમને કોની કવિતાની અસર થઈ? જવાબ: રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની.
હડાળા દરબાર વાજસુરવાળાએ તેમને કોની વાતો કહી? જવાબ: સોરઠી બહારવટિયા અને સંતોની.
તેમનું અઠવાડિયાનું રૂટીન કેવું રહેતું? જવાબ: ત્રણ દિવસ સાહિત્યનું લેખન કરે અને ત્રણ દિવસ સૌરાષ્ટ્રના ગામડે ગામડે રખડી લોકસાહિત્ય એકઠું કરે.
તેઓ કોની પાસેથી લોકગીતોનો ખજાનો ખોલાવતા? જવાબ: ચારણો, બારોટો, ભરવાડો, ભજનિકો, દાદીમાઓ અને ગૃહિણીઓ પાસેથી.
મેઘાણી લખવાનું કામ કેવી રીતે કરતા? જવાબ: જેમ બોલાય કે ગવાય બરાબર તેવું જ લખી લેતા.
G6.3.1 ગદ્યમાંથી માહિતી તારવે છે.[cite: 25]
૬. લોકસાહિત્ય એકઠું કરવાની મહેનત અને ઢેલીબહેન
એમનું આ બધું જ કામ -એટલે કે વાર્તાઓ કે ગીતો ભેગાં કરવાનું કામ મોજ પડે એવું હશે, પણ સહેલું હશે? ન તો વાહનવ્યવહારની પૂરતી સગવડ, ન તો ભોજન ઇત્યાદિની; મોટેભાગે ઘોડે બેસીને રખડપટ્ટી કરવી પડતી તો વળી ક્યારેક ઊંટ પર નીકળવું પડતું. રેકૉર્ડિંગ કરી લેવાની સગવડ પણ નહોતી.[cite: 24]
એક વખત ઝવેરચંદ પોરબંદરના બરડા મહાલના બગવદર બાજુ ગયા. ગયા તો હતા વાર્તા શોધવા ખૂબ ફર્યા, પણ વાર્તા ન મળી, આંટો નિષ્ફળ લાગ્યો ને પાછા ફરતા હતા ત્યાં યાદ આવ્યું કે, 'આ તરફનાં મેરાણીઓ રાસડા બહુ સરસ લે છે, ને મન થયું કે ચાલ, પ્રત્યક્ષ સાંભળું.' ઘણી મહેનત કરી પણ કોઈ સંભળાવવા તૈયાર થાય તો ને! અજાણ્યા આગળ કોણ ગાવા બેસે? તેઓ હતાશ થઈ ગયા. ત્યાં તો એક મેરાણી મળ્યાં. ઢેલીબહેન એમનું નામ. તેમણે પોણી રાત જાગીને ગીતો સંભળાવ્યાં. મેઘાણીનો હાથ લખતો રહ્યો, કાન સાંભળતા રહ્યા ને એમના હૈયાને લાગ્યું કે ગીતે મઢી આ રાત પોતે કદી ન ભૂલી શકે. આવાં આ ઢેલીબહેન મેઘાણી વિશે કહે છે-[cite: 24]
“ધોળાં ધોળાં લૂગડાંમાં મોટી મોટી આંખ્યું નીસી ઢાળીને મારે આંગણ ઇવડા ઇ ઊભા'તા. જોતાં જ આવકારો દેવાનું મન થાય ઈવો માણહ! મેં તો ઓટલીએ ગોદડું પાથરી દીધું ને બેસાડ્યા. હું હેઠે બેસવા જતી, ત્યાં પગે પડીને “હં. હં. હં. તમે અહીં ઉપર બેસો, નહીંતર હુંય નીચે બેસું.” એમ કહીને મનેય ઉપર બેસાડી. પછી તો એમને જે ગીતો જોતાં'તાં તેની અરધી કડીઓ પોતે બોલે ને હું ગીત પૂરું કરી દઉં. પોતે નીચી મૂંડકી રાખીને ઝીણા ઝીણા અક્ષરમાં ટપકાવ્યે જાય. એક પછી એક ગીત મધરાત સુધી ગાયાં."[cite: 24]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
ગામડે ગામડે ફરવા મેઘાણી કયા વાહનનો ઉપયોગ કરતા? જવાબ: ઘોડા પર અથવા ઊંટ પર રખડપટ્ટી કરતા.
પોરબંદર બાજુ કઈ જ્ઞાતિની બહેનો રાસડા સરસ લે છે તેમ તેમને યાદ આવ્યું? જવાબ: મેરાણીઓ.
ઢેલીબહેન નીચે બેસવા જતા હતા ત્યારે મેઘાણીએ શું કર્યું? જવાબ: પગે પડીને તેમને ઉપર બેસાડ્યા, નહીંતર પોતે પણ નીચે બેસવા તૈયાર થયા.
આ પ્રસંગમાંથી ઝવેરચંદ મેઘાણીનો કયો ગુણ દેખાય છે? જવાબ: તેમની નમ્રતા અને લોકસાહિત્ય પ્રત્યેની ધગશ.
૭. ચારણ-કન્યા અને સિંહનો પ્રસંગ
આવા આવા તો કેટલાય પ્રસંગો હશે! પણ ઈ.સ. 1928નો એક પ્રસંગ ખૂબ જ યાદગાર છે. કવિશ્રી દુલા ભાયા કાગ સાથે તેઓ ગીરમાં તુલસીશ્યામની નજીક ચારણોનો એક નેસ છે ત્યાં ગયેલા. ત્યાંની હીરબાઈ નામની ચૌદ વર્ષની એક ચારણકન્યા એકલીએ પોતાની વાછડીને મારનાર વિકરાળ સિંહને વાછડીનું માંસ ચાખવા ન દેતાં લાકડી વતી હાંકી મૂક્યો. એ પ્રસંગ વિશે કાગબાપુના જ શબ્દો :[cite: 24]
“તુલસીશ્યામથી બે ગાઉ અમે ખજૂરીને નેસડે હતા, ત્યાં રીડ થઈ. હાવજ ડણક્યો. હાકોટા થાવા માંડ્યા. રોળકોળ થઈ હતી. ખાડું-ધણ ઝૂંપડે આવતાં હતાં. તેમાંથી હીરબાઈ કરી એક ચારણબાઈની વોડકીને હાવજે પાદરમાં જ પાડી. અમે બધા દોડ્યા. વીસેક જણ હતા. જ્યાં ધાર માથે ચડ્યા ત્યાં તો હીરબાઈ ક્યારનીયે ત્યાં પહોંચી ગઈ હતી. મરેલી વોડકી પર એ ચારણકન્યા ચડીને હાવજ સામે સોટો વીંઝતી હતી. હાવજ બે પગે સામો થઈ હોંકારા કરતો હતો. બાઈ હાવજના ફીણથી નાહી રહી, પણ ગાયને ચારણી બાઈએ હાવજને ખાવા ન દીધી. એ વખતે 'ચારણ-કન્યા' ગીત મેઘાણીભાઈ કાગળ-કલમ સિવાય રચીને ગાવા લાગ્યા. એમનું શરીર જાગી ઊઠ્યું. આંખો લાલ ધ્રમેલ ત્રાંબા જેવી થઈ ગઈ. એ પણ હાવજ તરફ દોડવા લાગ્યા. અમે એમને માંડમાંડ પકડી રાખેલા.”[cite: 24]
મેઘાણીનું વર્તન ત્યારે કેવું થઈ ગયું હતું? જવાબ: એમનું શરીર જાગી ઊઠ્યું, આંખો લાલ થઈ ગઈ અને તે પણ કાગળ-કલમ વગર કાવ્ય ગાતા હાવજ તરફ દોડવા લાગ્યા.
૮. અમર સાહિત્યસર્જન અને વિદાય
'વેણીનાં ફૂલ' અને 'કિલ્લોલ'માં બાળકો અને કિશોરો માટે ગીતો આપ્યાં. એ બધાં ગીતો કોઈનેય ગમી જાય! મેઘાણીએ અદ્ભુત વાર્તાઓ પણ આપી. તેમની 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' વિશે કયો ગુજરાતી જાણતો નહીં હોય! લોકો પાસે સાંભળીને ભેગી કરેલી આ કથાઓ જેમ બોલાતી હોય તેમ તેમણે ઉતારીને લખી છે. કેટલીક વાર્તાઓમાં પોતાની કલ્પનાનો રંગ ચડાવીને લોકને ગમે એવી બનાવવાનો પ્રયત્ન પણ તેમણે કર્યો. જટો હલકારો, હીરબાઈ, આલેક કરપડો કરવાનું ને આપા શાદૂળ, જોગીદાસ ખુમાણ, આપો રતો, દાના ભગત, સત દેવીદાસ વગેરે બધાં સાચકલાં ને ખમીરવંતાં પાત્રો આંખોમાં પાણી, હૈયાંમાં શૌર્ય અને રૂંવાડાં ઊભાં કરાવી ન દે તો જ નવાઈ![cite: 24]
ઉમાશંકર જોશી મિત્રભાવે તેમને કહેતા કે, “કયામતને દિવસે તમારી બૂમ પડશે ત્યારે ‘ક્યાં ગયો પેલો લોકસાહિત્યવાળો?' એમ પડશે.” ત્યારે હસતાં હસતાં ઝવેરચંદ મેઘાણી કહેતા કે, “એવી જ બૂમ પડે એ મારી અંતરની આકાંક્ષા છે.”[cite: 24]
9મી માર્ચ, 1947 સુધી મેઘાણીએ ઘોળી ઘોળીને ભરેલા કસુંબલરંગી લોકસાહિત્યના પ્યાલા લોકો હોંશેહોંશે પીતા જ રહેશે.[cite: 24]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
મેઘાણીએ બાળકો અને કિશોરો માટે કયા પુસ્તકોમાં ગીતો આપ્યાં? જવાબ: 'વેણીનાં ફૂલ' અને 'કિલ્લોલ' માં.
તેમનું લોકવાર્તાઓનું સૌથી પ્રખ્યાત પુસ્તક કયું છે? જવાબ: 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર'.
વાર્તામાં આવતા ખમીરવંતા પાત્રોના બે નામ આપો. જવાબ: જોગીદાસ ખુમાણ, જટો હલકારો (વગેરે).
ઉમાશંકર જોશી તેમને કયામતને દિવસે કયા નામે બૂમ પડશે તેવું કહેતા? જવાબ: ‘ક્યાં ગયો પેલો લોકસાહિત્યવાળો?'
મેઘાણી કઈ તારીખ સુધી રહ્યા અને તેમણે લોકોને શું પાયું? જવાબ: 9મી માર્ચ, 1947 સુધી, અને તેમણે લોકોને કસુંબલરંગી લોકસાહિત્યનો પ્યાલો પાયો.
નમસ્તે મિત્રો! એક્ઝામ ગુરુ બ્લોગ પર તમને ધોરણ ૬ થી ૮ નું અભ્યાસ સાહિત્ય, NMMS જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓનું મટિરિયલ અને શિક્ષકો માટે ઉપયોગી માહિતી વિનામૂલ્યે મળશે.
0 Comments