ધોરણ- 6 ગુજરાતી પ્રથમ સત્ર - પાઠ ૭: નવી નવાઈનું સરઘસ- સંપૂર્ણ પાઠ આયોજન, સમજૂતી અને સ્માર્ટ ક્લાસ ICT નો ઉપયોગ | Std 6 Gujarati Ch 7 navi navainu sarghas
શિક્ષણ પ્રક્રિયામાં સાહિત્યના વિવિધ સ્વરૂપોનો ઉપયોગ થાય છે, પરંતુ 'નાટક' (Drama) એક એવું જીવંત માધ્યમ છે જે બાળકોના મનોજગતમાં સીધો પ્રવેશ કરે છે. ભાષાના શિક્ષક તરીકે જ્યારે આપણે વર્ગખંડમાં નાટક ભણાવીએ છીએ, ત્યારે આપણે માત્ર શબ્દો નથી શીખવતા, પરંતુ જીવન જીવવાની કળા અને સામાજિક મૂલ્યોનું સિંચન કરીએ છીએ. આપણા અભ્યાસક્રમમાં મુકાયેલું હિમાંશી શેલત રચિત આ બાળનાટક 'નવી નવાઈનું સરઘસ' શિક્ષણ જગતમાં મૂલ્ય-આધારિત શિક્ષણ (Value-based Education) નું એક ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
આ પાઠ આયોજનની શરૂઆત કરતા પહેલા શિક્ષકે સર્જકનો પરિચય વર્ગમાં આપવો અત્યંત જરૂરી છે. આ બાળનાટકના લેખિકા હિમાંશી શેલતનો જન્મ સુરતમાં થયો હતો. તેઓ મુખ્યત્વે વાર્તાકાર તરીકે જાણીતાં છે. તેમણે સાહિત્ય ક્ષેત્રે ઉત્તમ પ્રદાન કર્યું છે, જેમાં 'અંતરાલ', 'અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં', 'એ લોકો’ એમનાં જાણીતાં પુસ્તકો છે. આ ઉપરાંત તેમણે ‘આઠમો રંગ' નામે એક સુંદર નવલકથા પણ આપી છે. તેમના આ સાહિત્યિક પ્રદાન બદલ તેમને રાષ્ટ્રીય સ્તરનો પ્રતિષ્ઠિત ‘કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી'નો ઍવૉર્ડ પ્રાપ્ત થયો છે.
શૈક્ષણિક દ્રષ્ટિએ આ નાટકનો મુખ્ય હેતુ મનુષ્યના વર્તન પર કટાક્ષ કરી તેને સાચો રસ્તો બતાવવાનો છે. આ બાળનાટકમાં વિવિધ પ્રાણીઓનાં પાત્રો દ્વારા 'દોસ્તી'નું સરઘસ કાઢવામાં આવે છે. આ સરઘસ કાઢવાનો મુખ્ય હેતુ મૈત્રી સ્થાપવાનો છે. શિક્ષકે બાળકોને એ સમજાવવાનું છે કે ઘણીવાર જે કામ મોટા મોટા ભાષણો કે પુસ્તકો નથી કરી શકતા, તે કામ મૂંગા પ્રાણીઓ પોતાના વર્તનથી કરી બતાવે છે. પ્રાણીઓ દ્વારા મનુષ્યને સંદેશો આપતા આ નાટકના સંવાદ ઘણા જ માર્મિક અને રસપ્રદ છે. ‘નવી નવાઈનું સરઘસ' દ્વારા માણસજાતને મૈત્રીનું મહત્ત્વ સમજાય છે. નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) વિદ્યાર્થીઓમાં સહાનુભૂતિ, શાંતિ અને વિવેચનાત્મક વિચારસરણી (Critical Thinking) ખીલવવા પર ભાર મૂકે છે, જે આ નાટક દ્વારા સંપૂર્ણપણે સિદ્ધ થાય છે.
૨. નાટકનું મનોવૈજ્ઞાનિક, સામાજિક અને સાહિત્યિક વિશ્લેષણ (Psychological, Social and Literary Analysis)
આ પાઠને વર્ગખંડમાં ભજવતા કે ભણાવતા પહેલા, શિક્ષકે નાટકમાં છુપાયેલા ગૂઢાર્થો અને પાત્રોની માનસિકતાનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવું પડશે. નાટકના દ્રશ્યો મનુષ્યની હિંસક વૃત્તિ અને પ્રાણીઓની સંવેદનશીલતા વચ્ચેનો મોટો તફાવત દર્શાવે છે.
અ. માનવસર્જિત હિંસા અને પ્રાણીઓનો ગભરાટ (Human Violence and Animal Panic):
નાટકની શરૂઆત એક મોટા શહેરની એક ગલીથી થાય છે, જ્યાં સવારના દસેક વાગ્યાનો સમય છે અને ગાય, બળદ, કૂતરો, બકરી, બિલાડી વગેરે પ્રાણીઓ ભેગા થયા છે.
ત્યાં એકાએક ટૉમી કૂતરો એકશ્વાસે દોડતો-દોડતો આવે છે અને ગભરાયેલા અવાજે કહે છે કે, "આપણા શહેરના ચાર રસ્તે ભારે તોફાન ચાલે છે. જબરદસ્ત તોફાન!".
આ તોફાન એટલે મનુષ્યો દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી મારામારી. બદુ બળદ આ હિંસાનું વર્ણન કરતા કહે છે, "એક પાણો આમથી, બીજો પાણો તેમથી આવે. લોક લાકડીઓ લઈ-લઈને દોડે છે, ડાબેથી જમણે ને જમણેથી ડાબે!".
કકુ કૂકડો પથ્થરબાજી, ધમાચકડી, લાતાલાતી અને મુક્કામુક્કીની વાત કરે છે.
સૌથી ભયાનક વર્ણન ટીલિયો ઘોડો આપે છે કે, "આગ… કાકડા… કેરોસીન… બધું સળગે છે. બંદૂકની ગોળીઓ ધડામ ધમ, ભડામ ભમ… ગાંડા થઈ ગયા છે બધાયે".
આ વર્ણનો શિક્ષકે બાળકોને સમજાવવા માટે વાપરવાના છે કે હિંસા કેટલી ભયાનક હોય છે અને તેનાથી નિર્દોષ પ્રાણીઓ પણ કેટલા ડરી જાય છે. બન્ની બકરીના શબ્દોમાં કહીએ તો, "જેને બે પગ હોય તે તો ગમ્મે ત્યારે ગમે તે કરે એવું મારા દાદાના દાદા કહેતા'તા". આ એક અત્યંત માર્મિક કટાક્ષ છે જે દર્શાવે છે કે મનુષ્યનો સ્વભાવ જ હિંસક થઈ ગયો છે.
નાટકમાં એક ખૂબ જ સુંદર વૈચારિક સંઘર્ષ જોવા મળે છે. ગંગુ ગધેડો મનુષ્યના સ્વાર્થ વિશે ફરિયાદ કરતા કહે છે કે, "આ ગંગુની પીઠે ચાંદું થયું છે તોય એનો માલિક એની દવા નથી કરતો! રોજ કામ કરાવે છે સ્વાર્થનો સગો!".
આ સાંભળીને અન્ય પ્રાણીઓ પણ વિચારે છે કે આપણે માણસોની લડાઈમાં વચ્ચે કેમ પડવું જોઈએ?
પરંતુ અહીં ટૉમી કૂતરો એક સાચા આગેવાન અને કૃતજ્ઞ જીવ તરીકે ઊભરી આવે છે. તે ગવરી ગાયને યાદ દેવડાવે છે કે જ્યારે તે માંદી હતી ત્યારે ડૉક્ટરને તેના માલિકે જ બોલાવેલા.
તે કાળુ કૂતરાને પણ યાદ અપાવે છે કે, "તને ઊલટીઓ થતી'તી ત્યારે દવા કોણે આપેલી?" જેના જવાબમાં કાળુ કહે છે, "જે ઓટલે પડી રહું છું, તે ઘરનાં જમનાબાએ જ તો!".
ટૉમીની દલીલ છે કે જે માણસોએ આપણા પર ઉપકાર કર્યા છે, તેમને અંદરોઅંદર ઝઘડીને નુકસાન થવા દેવાય નહીં. શિક્ષકે આ પ્રસંગ પરથી વર્ગમાં 'કૃતજ્ઞતા' (ઉપકાર ન ભૂલવો) ના મહાન મૂલ્યની ચર્ચા કરવી જોઈએ.
ક. આગેવાની અને અશક્યને શક્ય બનાવતું 'નવી નવાઈનું સરઘસ' (Leadership and The Impossible Procession):
માણસોને રોકવા માટે ટૉમી એક એવા સરઘસનું આયોજન કરે છે, જે સાદું નથી, પરંતુ "નવી નવાઈનું છે".
આ સરઘસ એવું છે જે પ્રકૃતિના નિયમોથી વિરુદ્ધ છે, કારણ કે તેમાં કટ્ટર દુશ્મનો એકબીજાના મિત્ર બનીને ચાલવાના છે.
ટૉમી આયોજન કરે છે કે "દોસ્તીનું સરઘસ કાઢવાનું છે" જેમાં કાળુ કૂતરાની પીઠ પર કાબરી બિલાડી બેસશે.
માંજરી બિલાડીની પીઠ પર કકુ કૂકડાનું બચ્ચું બેસશે.
ભોલુ ઉંદરની આખી પલટણ બિલ્લીઓની અડખેપડખે ચાલશે.
અને સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત કકુ કૂકડો સૂચવે છે કે "સાપની બાજુમાં ઉંદર અને એની બાજુમાં પાછો નોળિયો".
શિક્ષકે બાળકોને સમજાવવાનું છે કે સાપ-નોળિયો, કૂતરો-બિલાડી અને બિલાડી-ઉંદર એકબીજાના જન્મજાત શત્રુઓ છે. પરંતુ એક મોટા અને સારા હેતુ માટે તેઓ પોતાનો જન્મજાત દ્વેષ ભૂલીને એક થઈ જાય છે. ટૉમી કહે છે તેમ, "જો ડર ગયા, સો મર ગયા," અને તે આગેવાન તરીકે ખાતરી આપે છે કે જોખમ હશે તો તે બે વાર ભસીને ઇશારો કરશે.
ડ. મનુષ્યનું હૃદયપરિવર્તન અને કળજુગમાંથી સતયુગ (Transformation of Human Hearts):
નાટકનો અંત (Climax) અત્યંત પ્રભાવશાળી છે.
જ્યારે માણસોના હાથમાં પથરા અને લાકડીઓ હોય છે, ત્યારે તેઓ આ પ્રાણીઓના સરઘસને જોઈને અચંબામાં પડે છે.
તેમને માન્યામાં નથી આવતું કે બિલ્લીની સોડમાં મરઘીનું બચ્ચું અને કૂતરાની હારોહાર બકરીનું બચડું નિર્ભય થઈને ચાલે છે.
માણસોને પોતાની જાત પર શરમ આવે છે. એક માણસ કહે છે કે, "આપણે લાકડી લઈને એકબીજાનાં માથાં ફોડીએ છીએ! અરેરે! શો કળજુગ આવ્યો છે!".
ત્યારે બીજો માણસ તેને સુધારીને કહે છે કે, "કળજુગ નહીં, સતયુગ કહે. આ જો તો પ્રાણીઓ કેવાં હળીમળીને રસ્તે સરઘસ કાઢે છે?".
માણસોને સમજાય છે કે તેઓ પોતાની જાતને સૌથી અક્કલવાળા અને ડાહ્યા માનતા હતા, પરંતુ પ્રાણીઓ તેમનાથી પણ ચડિયાતા નીકળ્યા.
લોકો પોતાના હાથમાંથી લાકડી ને પથરા હેઠે નાખી દે છે.
તેઓ સ્વીકારે છે કે પ્રાણીઓએ કોઈ ચોપડીઓ નથી વાંચી, કોઈ ભાષણો નથી સાંભળ્યાં, છતાં તેમનામાં કેટલું મોટું ડહાપણ છે.
અંતે માણસો પોતાના ઝઘડા બંધ કરી, પથ્થરમારો અટકાવી પ્રાણીઓના ડહાપણને વધાવવા તાળીઓ પાડે છે.
૩. અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (Learning Outcomes)
આ અત્યંત રસપ્રદ બાળનાટકના સફળ અધ્યયન અને અધ્યાપન બાદ, વિદ્યાર્થીઓ નીચે મુજબની અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ સિદ્ધ કરી શકશે:
૧. ભાષાકીય અને સાહિત્યિક કૌશલ્ય (Linguistic & Literary Outcomes):
શબ્દભંડોળ અને રૂઢિપ્રયોગોનો પરિચય: વિદ્યાર્થીઓ પાઠમાં આવતા નવા શબ્દો જેવા કે ખાલીપીલી (વગર કારણે/અમથું), પાણો (પથ્થર/પહાણ), પલટણ (લશ્કરની ટુકડી), પંચાત (તકરાર કે ભાંજગડ), ગેલગમ્મત (લાડભર્યો ખેલ), આગેવાન (નેતા), માંહોમાંહ (અંદરોઅંદર), ફોસી (બીકણ), અને શેખી (બડાઈ) ના અર્થ સમજશે અને વાક્યોમાં પ્રયોગ કરશે.
ભાષાગત રૂઢિપ્રયોગ: વિદ્યાર્થીઓ 'ઊભી પૂંછડીએ ભાગવું' (જીવ લઈને ભાગવું) અને 'ટાઢા પડવું' (નિરાંત રાખવી) જેવા રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ અને ઉપયોગ શીખશે.
નાટ્યાત્મક વાચન અને સંવાદ અદાયગી: નાટક હોવાથી વિદ્યાર્થીઓ પાત્રોના ભાવો (ગુસ્સો, ડર, આશ્ચર્ય, કરુણા) મુજબ અવાજના ઉતાર-ચઢાવ (Voice Modulation) સાથે સંવાદો બોલતા શીખશે.
શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ: વિદ્યાર્થીઓ "કોઈ ઘટના કે પ્રસંગ નિમિત્તે કે કોઈ દેખાવ કરવા માટે રસ્તા પર નીકળતો જન સમુદાય" એટલે કે 'સરઘસ', અને "અધ્ધરપધ્ધર વાતો કરવી" એટલે 'ઉડાઉ જવાબ આપવો' વગેરે શીખશે.
૨. જ્ઞાનાત્મક અને વિવેચનાત્મક કૌશલ્ય (Cognitive & Critical Thinking Outcomes):
પ્રાણી જગતની સમજ: વિદ્યાર્થીઓ પ્રાણીઓના સ્વભાવ અને તેમના કુદરતી સંબંધો (જેમ કે સાપ અને નોળિયા વચ્ચેનું દુશ્મનાવટ, બિલાડી અને ઉંદર વચ્ચેનો સંબંધ) ને સમજશે.
કારણ અને અસરનું પૃથક્કરણ: હિંસા, પથ્થરમારો અને આગ ચાંપવાથી સમાજને, ફેક્ટરીઓને અને બસોને કેટલું નુકસાન થાય છે, અને નિર્દોષોને કેવી રીતે વાગે છે તે બાબતનું વિશ્લેષણ કરતા શીખશે.
૩. ભાવાત્મક અને મૂલ્ય-આધારિત નિષ્પત્તિઓ (Affective & Value-based Outcomes):
મૈત્રી અને સંપ: "શીખો! સંપ શીખો પ્રાણીઓ પાસેથી" - આ વાક્ય દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ શાળામાં, પરિવારમાં અને સમાજમાં હળીમળીને રહેવાનું મહત્ત્વ સમજશે.
કૃતજ્ઞતાનો ભાવ: ગવરી ગાય અને કાળુ કૂતરાના ઉદાહરણ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ ઉપકારનો બદલો ઉપકારથી આપતા શીખશે અને મુશ્કેલીના સમયે મદદગાર બનવાની ભાવના કેળવશે.
સાચું શિક્ષણ: વિદ્યાર્થીઓ સમજશે કે સાચું ડહાપણ માત્ર ચોપડીઓ વાંચવાથી કે ભાષણો સાંભળવાથી નથી આવતું, પરંતુ શાંતિ, અહિંસા અને પ્રેમભર્યા વર્તનથી આવે છે.
૪. પાઠ આયોજનનું માળખું અને શૈક્ષણિક પ્રક્રિયા (Lesson Plan Execution Structure)
આ બાળનાટકને વર્ગખંડમાં માત્ર વાંચીને પૂરું ન કરી શકાય. તેને પૂર્ણ રીતે આત્મસાત કરવા માટે શિક્ષકે નીચે મુજબની જીવંત પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કરવું પડશે:
તબક્કો ૧: પ્રસ્તાવના અને વાતાવરણ નિર્માણ (Setting the Stage & Pre-reading)
શિક્ષક વર્ગમાં પ્રવેશતા જ બાળકોને પૂછશે કે, "તમારા સૌથી પ્રિય પ્રાણી કયા છે?" અને "શું તમે ક્યારેય બિલાડી અને ઉંદરને એકસાથે રમતા જોયા છે?"
ત્યારબાદ શિક્ષક 'તોફાન' કે 'હુલ્લડ' કોને કહેવાય તેના વિશે પ્રાથમિક ચર્ચા કરશે અને બાળકોના મંતવ્યો લેશે કે લડાઈ કરવાથી શું નુકસાન થાય.
તબક્કો ૨: નાટકનું પઠન અને રોલ પ્લે (Dramatic Reading & Role Play)
શિક્ષક વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને વિવિધ પાત્રો (ટૉમી, ગવરી ગાય, બન્ની બકરી, કાળુ કૂતરો, ગંગુ ગધેડો, કકુ કૂકડો, કાબરી બિલાડી, ટીલિયો ઘોડો અને માણસો) ની વહેંચણી કરશે.
જો શક્ય હોય તો, બાળકોને પ્રાણીઓનાં મહોરાં (Masks) પહેરાવીને આ નાટક વર્ગખંડમાં ભજવવામાં આવશે.
શિક્ષક ધ્યાન રાખશે કે જ્યારે ટૉમી ગભરાઈને આવે છે ત્યારે બાળકના અવાજમાં હાંફ અને ડર હોવો જોઈએ, અને જ્યારે માણસોને પસ્તાવો થાય છે ત્યારે તેમના અવાજમાં શરમનો ભાવ હોવો જોઈએ.
તબક્કો ૪: પરાવર્તન અને મૂલ્યાંકન લેખન (Reflection & Creative Writing)
મૂલ્યાંકન માટે શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને એક મૌલિક લેખન કાર્ય આપશે: "જો પ્રાણીઓ આજે માણસોની ભાષા બોલી શકતા હોત, તો તેઓ આપણને આપણા વર્તન વિશે શું કહેત?"
વિદ્યાર્થીઓને તેમના રોજિંદા જીવનમાં 'નવી નવાઈનું સરઘસ' ના સંદેશનો અમલ કરવા, એટલે કે કોઈની સાથે ઝઘડો ન કરવા અને પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયા રાખવા સંકલ્પ લેવડાવવામાં આવશે.
૫. ઉપસંહાર (Conclusion)
શિક્ષક મિત્રો, હિમાંશી શેલત રચિત આ બાળનાટક 'નવી નવાઈનું સરઘસ' એ સમાજ માટે એક ઊંડી અને કડવી વાસ્તવિકતાનો અરીસો છે. એક તરફ મનુષ્ય પોતાની જાતને પૃથ્વી પરનો સૌથી બુદ્ધિશાળી જીવ માને છે, અને બીજી તરફ તે ધર્મ, જાતિ કે સ્વાર્થના નામે અંદરોઅંદર પથ્થરમારો કરી રહ્યો છે. જ્યારે પ્રાણીઓ, જેમને આપણે બુદ્ધિહીન માનીએ છીએ, તેઓ સદીઓ જૂની દુશ્મનાવટ ભૂલીને શાંતિનું સરઘસ કાઢવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
આ પાઠ આયોજન દ્વારા શિક્ષકે વર્ગખંડમાં માત્ર એક નાટક જ નથી ભજવવાનું, પરંતુ બાળકોના મનમાં એક એવા 'સતયુગ' ની સ્થાપના કરવાની છે, જ્યાં દ્વેષ અને મારામારી માટે કોઈ સ્થાન ન હોય. જ્યારે વર્ગખંડનું કોઈ બાળક અન્ય બાળક સાથે ઝઘડો કરતું અટકી જશે અને કહેશે કે, "આપણે લાકડી લઈને એકબીજાનાં માથાં ફોડીએ છીએ! અરેરે! શો કળજુગ આવ્યો છે!" અને સામેવાળાને માફ કરી દેશે, ત્યારે જ આ પાઠનું શૈક્ષણિક પ્રયોજન ખરા અર્થમાં સિદ્ધ થશે. આવો, આપણે સૌ આ 'નવી નવાઈના સરઘસ' ના આગેવાન બનીએ અને શિક્ષણ જગતમાં મૈત્રી અને શાંતિનો એક નવો અધ્યાય શરૂ કરીએ!
અધ્યયન પદ્ધતિ અને પ્રયુક્તિઓ: કથન-ચર્ચા પદ્ધતિ, નાટ્યીકરણ પ્રયુક્તિ (વિદ્યાર્થીઓ પાસે સંવાદ બોલાવવા) અને પાત્રાભિનય.
૧. પ્રસ્તાવના અને લેખિકા પરિચય
હિમાંશી શેલતનો જન્મ સુરતમાં થયો હતો. તેઓ વાર્તાકાર તરીકે જાણીતાં છે. 'અંતરાલ', 'અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં', 'એ લોકો’ એમનાં જાણીતાં પુસ્તકો છે. તેમણે ‘આઠમો રંગ' નામે નવલકથા આપી છે. તેમને ‘કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી'નો ઍવૉર્ડ પ્રાપ્ત થયો છે.[cite: 27]
આ બાળનાટકમાં વિવિધ પ્રાણીઓનાં પાત્રો દ્વારા 'દોસ્તી'નું સરઘસ કાઢવામાં આવે છે. જેનો હેતુ મૈત્રી સ્થાપવાનો છે. પ્રાણીઓ દ્વારા મનુષ્યને સંદેશો આપતા આ નાટકના સંવાદ ઘણા જ માર્મિક અને રસપ્રદ છે. ‘નવી નવાઈનું સરઘસ' દ્વારા માણસજાતને મૈત્રીનું મહત્ત્વ સમજાય છે.[cite: 27]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
આ પાઠના લેખિકા કોણ છે? જવાબ: હિમાંશી શેલત.
લેખિકાનો જન્મ ક્યાં થયો હતો? જવાબ: સુરતમાં.
તેમની નવલકથાનું નામ શું છે? જવાબ: 'આઠમો રંગ'.
આ નાટકમાં પ્રાણીઓ દ્વારા શેનું સરઘસ કાઢવામાં આવે છે? જવાબ: 'દોસ્તી' નું સરઘસ.
G6.1.4 કથનનું સભાનતાપૂર્વક શ્રવણ કરે છે.[cite: 28]
૨. માણસો વચ્ચે ધમાલ અને તોફાન
(મોટા શહેરની એક ગલી. સવારના દસેકનો સમય. પ્રાણીઓનાં મહોરાં પહેરેલાં પાંચ-છ બાળકો ગલીમાં ફરી રહ્યાં છે. એમાં ગાય-બળદ-કૂતરો-બકરી-બિલાડી છે, ત્યાં જ એક બાળક કૂતરાનું મહોરું પહેરેલો, એકશ્વાસે દોડતો-દોડતો આવે છે.)[cite: 27]
ગવરી ગાય :શું છે આટલું બધું? આમ ગભરાયેલો કેમ લાગે છે?[cite: 27]
ટૉમી :અરે, તમને ખબર નથી? આપણા શહેરના ચાર રસ્તે ભારે તોફાન ચાલે છે. જબરદસ્ત તોફાન![cite: 27]
બન્ની બકરી :જા! જા! તને કોણે કહ્યું? હું હમણાં ત્યાંથી જ તો આવી![cite: 27]
ટૉમી :મને તો ચાર રસ્તા પાસેથી ફરીને હમણાં જ આવેલા મારા દોસ્ત ભોલુએ કહ્યું.[cite: 27]
ગવરી ગાય :ટૉમી અને ભોલુને કોણે કહ્યું?[cite: 27]
ટૉમી :કોઈએ નહીં, મારી મા! એ તો પોતાની સગી આંખે જોઈને ચાલ્યો આવે છે. ત્યારે હું કંઈ અમથું કહેવાનો હતો? વાત સાંભળવાને બદલે ખાલીપીલી સવાલ પૂછ્યા કરો છો તે![cite: 27]
લાલુ બકરો :જોયું હોય તો તો માનવું પડે. આપણાથી ના ન પડાય.[cite: 27]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
નાટકની શરૂઆત ક્યાં અને કયા સમયે થાય છે? જવાબ: મોટા શહેરની એક ગલીમાં, સવારના દસેક વાગ્યે.
ટૉમી :ગાંડી! એવું નહીં, એમણે મારા દાદાને કીધું ને મારા દાદાએ મને...[cite: 27]
(બોલતો બંધ થઈ જાય છે. કકુ કૂકડો ખૂબ ગભરાટમાં ફફડતો આવે છે.)[cite: 27]
કકુ કૂકડો :એ… ભાગો. ભાગો... પથ્થરબાજી, ધમાચકડી, લાતાલાતી, મુક્કામુક્કી, જે વચ્ચે આવી ગયું તેનો ભો... ભાગો...[cite: 27]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
ચાર રસ્તે લોકો શેનાથી મારામારી કરતા હતા? જવાબ: પાણા (પથ્થર) અને લાકડીઓથી.
'જેને બે પગ હોય તે તો ગમ્મે ત્યારે ગમે તે કરે' આ વાક્ય કોના માટે કહેવાયું છે? જવાબ: માણસો માટે.
આવું કોણ કહેતું હતું? જવાબ: ટૉમીના દાદાના દાદા.
ખૂબ ગભરાટમાં ફફડતો કોણ આવે છે? જવાબ: કકુ કૂકડો.
કકુ કૂકડાએ શું ધમાચકડી જોઈ? જવાબ: પથ્થરબાજી, લાતાલાતી અને મુક્કામુક્કી.
૪. કાળુ કૂતરો, ગંગુ ગધેડો અને સ્વાર્થની વાત
ગવરી ગાય :અલ્યા, તું આમ ગભરાટ ફેલાવ નહીં. જરા ટાઢો પડ. એમ કંઈ ઘરબાર મૂકીને દોડી ન જવાય.[cite: 27]
કાળુ કૂતરો :ઘર ને બાર તો તમારે હોય ગવરી બાઈ! અમે તો આમેય બહાર પડી રહીએ, રસ્તા પર. અહીંથી જઈને બીજે રસ્તે, બીજી ગલીમાં કેમ ટૉમી? લો, આ ગંગુજી આવ્યા.[cite: 27]
(ગંગુ ગધેડો પૂંછડીથી માખી ઝાપટતો આવે છે.)[cite: 27]
બન્ની બકરી :માણસ તો એવું જ કરે. જો ને, આ ગંગુની પીઠે ચાંદું થયું છે તોય એનો માલિક એની દવા નથી કરતો! રોજ કામ કરાવે છે સ્વાર્થનો સગો![cite: 27]
ગવરી ગાય :આ બધું પછી, પહેલાં આ ધમાલની વાત માંડો. આપણેય આપણો વિચાર તો કરવો પડે ને?[cite: 27]
ટૉમી :આપણે શું કરીએ? એમને લડવાની ના શી રીતે પાડીએ? મારા માલિક પણ ચા પીધા પછી બહુ ઘાંટા પાડે છે. કોઈનું માનતા નથી.[cite: 27]
કાળુ કૂતરો :મને ખબર છે, ઠેઠ રસ્તા પર સંભળાય છે એમનો અવાજ.[cite: 27]
ટૉમી :સાચું, પણ તે વખતે મારાથી શું થાય? એકલો એકલો ભસું તે કોણ સમજે?[cite: 27]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
કૂકડાને ટાઢો પડવા કોણ કહે છે? જવાબ: ગવરી ગાય.
'ઘર ને બાર તો તમારે હોય' એમ કોણ કહે છે? જવાબ: કાળુ કૂતરો.
ગંગુ ગધેડાની પીઠ પર શું થયું છે? જવાબ: ચાંદું થયું છે.
બન્ની બકરી માણસને શું કહે છે? જવાબ: સ્વાર્થનો સગો.
ગવરી ગાય માંદી હતી ત્યારે ડૉક્ટરને કોણે બોલાવેલા? જવાબ: તેના માલિકે.
કાળુ કૂતરાને ઊલટીઓ થતી હતી ત્યારે દવા કોણે આપી હતી? જવાબ: ઓટલાવાળા ઘરના જમનાબાએ.
૬. દોસ્તીના સરઘસનો વિચાર
ગવરી ગાય :રોકવા તો જોઈએ, પણ શી રીતે રોકીએ? છે કોઈનામાં આવડત?[cite: 27]
ટૉમી :મારી પાસે છે, પણ એમાં તમારી મદદ જોઈએ છે. છો તૈયાર? (બધાં ટૉમીની પાસે જાય છે. ટૉમી ધીમા અવાજે સમજાવે છે.)[cite: 27]
કકુ કૂકડો :જો, અધ્ધરપધ્ધર વાત ન કરતો. મારી પાસે ફાલતુ ટાઈમ નથી.[cite: 27]
ટૉમી :જુઓ, આપણું સરઘસ એકદમ ટનાટન હોવું જોઈએ, લાંબુંલચક અને સહુએ સરખાં ચાલવાનું... આપણે દોસ્તીનું સરઘસ કાઢવાનું છે. તારે તારી પીઠ પર કાબરી બિલાડીને બેસાડવાની. કાબરીની બેન માંજરી બિલાડી પર કકુ કૂકડાનું બચ્ચું બેસે...[cite: 27]
કાળુ કૂતરો :હોય કંઈ? મારી પીઠ પર કાબરીને બેસાડું? બિલકુલ નહીં. એ તો સાવ નકામી છે.[cite: 27]
કાબરી બિલાડી :નકામો હશે તું! મને તો એ લોકો ઘરમાં રાખે છે અને દૂધ આપે છે. એમને ત્યાં ઉંદર હતા તે કોણે કાઢ્યા? મેં કે તેં?[cite: 27]
કાળુ કૂતરો :મને જેમ તેમ કહે છે? ફોસી ક્યાંની![cite: 27]
ટૉમી :આ શું લડો છો બંને જણ? તમેય પેલા રસ્તે મારામારી કરતા માણસો જેવાં થઈ ગયાં? ચૂપ બેસો... ભોલુ ઉંદરની આખી પલટણ બિલ્લીઓ પાસે...[cite: 27]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
ટૉમી પાસે માણસોને રોકવા માટે શું હતું? જવાબ: એક વિચાર (આવડત).
અધ્ધરપધ્ધર વાત ન કરવાનું કોણ કહે છે? જવાબ: કકુ કૂકડો.
ટૉમી કયું સરઘસ કાઢવાની વાત કરે છે? જવાબ: દોસ્તીનું સરઘસ.
કાળુ કૂતરાની પીઠ પર કોને બેસાડવાની વાત થાય છે? જવાબ: કાબરી બિલાડીને.
માણસોની જેમ પ્રાણીઓ પણ શું કરવા લાગ્યા? જવાબ: અંદરોઅંદર લડવા લાગ્યા.
૭. સાપ, નોળિયો અને કરફ્યૂની બીક
બન્ની બકરી :પણ એમાં તો આપણને પોલીસ પકડી ના લે? પેલું શું કહેવાય છે? કફરુ કે કફુ... તે ચાલતું હોય તો?[cite: 27]
કાળુ કૂતરો :એને કરફ્યૂ કહેવાય.[cite: 27]
ગવરી ગાય :એમાં આપણને કશું નહીં. એ તો માણસને જ પકડે. ચાર પગવાળાં તો ત્યારેય રસ્તે ફરતાં જોયાં છે.[cite: 27]
કકુ કૂકડો :એક ખાનગી વાત કરું? અમારા ઘર પાસે એક વાડી છે ત્યાં દરમાં મોટા સાપ રહે છે. નોળિયા પણ છે. એમને સરઘસમાં આવવા કહીએ તો?[cite: 27]
ટીલિયો ઘોડો :અલ્યા ગાંડા! સાપ તે આપણા સરઘસમાં આવે ખરો? અને એને જોઈને ભોલુની ફોજ ભાગશે.[cite: 27]
ટૉમી :પણ કકુની બાતમી છે તો જોરદાર. જરા વિચાર કરો. સાપની બાજુમાં ઉંદર અને એની બાજુમાં પાછો નોળિયો, ઉંદર પાસે બિલાડી અને એક બિલ્લી કૂતરાની પીઠ પર! માણસની શી હાલત થશે આવું સરઘસ જોઈને! થશે હક્કાબક્કા![cite: 27]
ટૉમી :જો ડર ગયા, સો મર ગયા. મને માણસની ભાષા આવડે છે. જે આપણને જોખમ હશે તો હું બે વાર ભો..ભો... ભસીશ અને જો કશું જોખમ નહીં હોય તો માત્ર પૂંછડી હલાવીશ.[cite: 27]
માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો
બકરી પોલીસની કઈ વાતથી ડરતી હતી? જવાબ: કરફ્યૂથી.
ગવરી ગાયના મતે કરફ્યૂમાં કોને પકડવામાં આવે છે? જવાબ: માત્ર માણસોને, ચાર પગવાળાને નહિ.
કકુ કૂકડાએ વાડીમાંથી કોને બોલાવવાનું સૂચન કર્યું? જવાબ: મોટા સાપ અને નોળિયાને.
સાપની બાજુમાં નોળિયો અને ઉંદર પાસે બિલાડી જોઈને માણસની શું હાલત થશે? જવાબ: માણસો હક્કાબક્કા (આશ્ચર્યચકિત) થઈ જશે.
જોખમ હોય તો ટૉમી શું નિશાની આપવાનો હતો? જવાબ: બે વાર ભો..ભો.. ભસવાની.
૮. નવી નવાઈનું સરઘસ અને માણસોને આશ્ચર્ય
(બધાં "ચાલો, પોતપોતાની ફરજ પર..." કહેતા દોડી જાય છે. ડાબી તરફ માણસોનું ટોળું અને જમણી તરફ પ્રાણીઓનું ટોળું. ઉંદર બિલાડીને વળગેલો, બિલાડી કૂતરાને, નોળિયો અને સાપ જોડાજોડ. માણસો અચંબામાં પડે છે.)[cite: 27]
એક માણસ :અરે! આવું તો કોઈ દિવસ જોયું નથી! (હાથમાંથી પથરો પડી જાય છે.)[cite: 27]
બીજો માણસ :(આંખો ચોળતો) અલ્યા! સાચું જ છે કે સપનું જોઈએ છીએ? માન્યામાં નથી આવતું![cite: 27]
નમસ્તે મિત્રો! એક્ઝામ ગુરુ બ્લોગ પર તમને ધોરણ ૬ થી ૮ નું અભ્યાસ સાહિત્ય, NMMS જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓનું મટિરિયલ અને શિક્ષકો માટે ઉપયોગી માહિતી વિનામૂલ્યે મળશે.
0 Comments