ધોરણ ૭ ગુજરાતી પાઠ ૪: ચાલો, ચરણ ઉપાડો! - કાવ્ય સમજૂતી અને સ્માર્ટ ક્લાસ આયોજન

પાઠ ૪: ચાલો, ચરણ ઉપાડો! (કૂચગીત)

ધોરણ ૭ | વિષય: ગુજરાતી (પલાશ) | કવિ: સુરેશ દલાલ

🎯 અધ્યયન પદ્ધતિ અને પ્રયુક્તિઓ: કૂચના તાલ સાથે આદર્શ લયાત્મક કાવ્યગાન (સમૂહગાન), શૌર્યભાવ પ્રગટીકરણ પદ્ધતિ, અને માઇક્રો-ટીચિંગ દ્વારા સમજ ચકાસણી.

કવિ સુરેશ પુરુષોત્તમદાસ દલાલનો જન્મ મહારાષ્ટ્રના થાણા ખાતે થયો હતો. તેઓ મુંબઈમાં વસતા હતા. તેમના અઢાર કાવ્યસંગ્રહો પ્રકાશિત થયા છે. તેમણે સાત બાળકાવ્યસંગ્રહો પણ આપ્યા છે. તેમને 1983માં ‘રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક' એનાયત થયો હતો. ‘એકાંત’, 'તારીખનું ઘર' અને 'ઈટ્ટાકિટ્ટા' એમના જાણીતા કાવ્યસંગ્રહ છે.

'ચરણ ઉપાડો' એ રાષ્ટ્રસેવા માટે આહ્વાન કરતું કૂચગીત છે. સામાન્ય રીતે સૈનિકોની જેમ પરેડ કરતી વખતે અથવા તાલબદ્ધ રીતે સરઘસમાં ગવાતાં ગીતોને કૂચગીત કહેવામાં આવે છે. તેમાં સામાન્ય રીતે લોકોને રાષ્ટ્ર માટે સજજ થવાની હાકલ કરવામાં આવે છે તેમજ પડકારો ઝીલવા આહ્વાન પણ કરવામાં આવતું હોવાથી આ એક શૌર્યગીત પણ છે.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• કવિ સુરેશ દલાલનો જન્મ ક્યાં થયો હતો? જવાબ: મહારાષ્ટ્રના થાણા ખાતે.
• કવિને 1983 માં કયો ચંદ્રક એનાયત થયો હતો? જવાબ: રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક.
• સુરેશ દલાલના જાણીતા કાવ્યસંગ્રહોનાં નામ આપો. જવાબ: ‘એકાંત’, 'તારીખનું ઘર' અને 'ઈટ્ટાકિટ્ટા'.
• કૂચગીત કોને કહેવામાં આવે છે? જવાબ: સૈનિકોની જેમ પરેડ કરતી વખતે કે તાલબદ્ધ રીતે સરઘસમાં ગવાતાં ગીતોને.
• આ કાવ્યમાં શેના માટે આહ્વાન કરવામાં આવ્યું છે? જવાબ: રાષ્ટ્રસેવા માટે સજ્જ થવા અને પડકારો ઝીલવા માટે.

LO 2.1 હેતુ અનુસાર વિગતો તારવે છે.

ભીડેલાં સૌ દ્વાર ઉઘાડો,
બંધુ ! ચાલો, ચરણ ઉપાડો !

સમજૂતી: કવિ દેશના યુવાનોને હાકલ કરતાં કહે છે કે, તમારા મનના અને ઘરના બંધ થયેલા (ભીડેલા) તમામ દરવાજાઓ હવે ખોલી નાખો. હે ભાઈઓ (બંધુ)! હવે આળસ ખંખેરીને દેશની સેવા કરવા માટે આગળ વધવા તમારા કદમ (ચરણ) ઉપાડો.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• કવિ કેવા દ્વાર ઉઘાડવાનું કહે છે? જવાબ: ભીડેલાં (બંધ થયેલા) દ્વાર.
• 'બંધુ' શબ્દનો અર્થ શું થાય? જવાબ: ભાઈ.
• 'ચરણ ઉપાડવા' એટલે શું? જવાબ: આગળ વધવા માટે કદમ ઉઠાવવા.
• આ પંક્તિમાં કોને સંબોધન કરવામાં આવ્યું છે? જવાબ: દેશના યુવાનોને (બંધુઓને).
• દ્વાર ઉઘાડીને કવિ શું કરવાનું કહે છે? જવાબ: ચરણ ઉપાડીને આગળ વધવાનું કહે છે.

LO 8.3 લયાત્મક કાવ્યગાન કરે છે.

ભૂલી જઈને ભેદ આપણે એક થઈને ચાલો;
નૈક થઈને ચાલો, વાયુનો વેગ લઈને ચાલો;
છોડી દઈને રંગરાગને, ભેખ લઈને ચાલો !
હિમાચલના સમી અવિચલ ટેક લઈને ચાલો!

સમજૂતી: આપણે અંદરોઅંદરના તમામ ભેદભાવો ભૂલી જઈને એક થઈને ચાલવાનું છે. પ્રમાણિક (નૈક) બનીને અને પવન (વાયુ) જેવી ઝડપ (વેગ) રાખીને આગળ વધવાનું છે. દુનિયાના તમામ મોજશોખ (રંગરાગ) છોડી દઈને રાષ્ટ્રસેવાનો સંન્યાસ (ભેખ) લેવાનો છે. હિમાલય પર્વત જેવી ક્યારેય ન ડગે તેવી (અવિચલ) પ્રતિજ્ઞા (ટેક) લઈને ચાલવાનું કવિ કહે છે.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• આપણે શું ભૂલીને એક થવાનું છે? જવાબ: અંદરોઅંદરના ભેદભાવ.
• કવિ કોના જેવો વેગ લેવાનું કહે છે? જવાબ: વાયુ (પવન) નો વેગ.
• શું છોડી દેવાની વાત કરવામાં આવી છે? જવાબ: રંગરાગ (મોજશોખ અને વિલાસ).
• આપણે શેનો ભેખ લેવાનો છે? જવાબ: રાષ્ટ્રસેવાનો.
• કવિ કોના જેવી અવિચલ ટેક લેવાનું કહે છે? જવાબ: હિમાચલ (હિમાલય પર્વત) જેવી.

LO 6.1 અપરિચિત શબ્દોના અર્થની ધારણા કરે અને તારવે છે.

અમનચમનનાં સમણાં કેરો સસ્હેજે નહીં ફૂંફાડો!
બંધુ ! ચાલો, ચરણ ઉપાડો !

સમજૂતી: સુખ, શાંતિ અને વૈભવનાં (અમનચમનનાં) જે સપનાંઓ (સમણાં) જોયા છે, તેનો સહેજ પણ મોહ કે કોઈ ડર (ફૂંફાડો) હવે મનમાં રાખશો નહીં. હે ભાઈઓ, રાષ્ટ્ર માટે બધું જ ન્યોછાવર કરવા માટે આગળ કદમ બઢાવો.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• કવિ કેવાં સમણાં (સપનાં) ની વાત કરે છે? જવાબ: અમનચમનનાં (સુખ-શાંતિનાં) સમણાં.
• 'સમણાં' શબ્દનો અર્થ શું થાય છે? જવાબ: સપનાં.
• મનમાં કોનો ફૂંફાડો ન રાખવાનું કવિ કહે છે? જવાબ: સુખ અને વૈભવના સપનાંઓનો.
• 'અમનચમન' એટલે શું? જવાબ: સુખ, શાંતિ અને મોજમજા.
• આ પંક્તિ કયો ભાવ દર્શાવે છે? જવાબ: ત્યાગ અને રાષ્ટ્રસમર્પણનો ભાવ.

LO 7.4 અભિવ્યક્તિને ભાવાત્મક બનાવવા યોગ્ય શબ્દો પ્રયોજે છે.

અહીં ઊભા તો મોત : જશું તો જીવન જયજયકાર;
કોઈ રીતે પણ ત્યહીં પહોંચવું, પળપળનો પોકાર;
તનમનધનથી હે જનગણ!
બસ, જવું એ જ નિર્ધાર.

સમજૂતી: જો આપણે ડરીને અહીં જ ઊભા રહી જઈશું કે આળસુ બનીશું તો એ મોત સમાન છે, પરંતુ જો રાષ્ટ્ર માટે આગળ વધીશું તો આપણા જીવનનો જયજયકાર થશે. લક્ષ્ય સુધી કોઈ પણ રીતે પહોંચવું જ છે, એવો સમયનો પ્રત્યેક પળનો અવાજ (પોકાર) છે. હે દેશવાસીઓ (જનગણ)! તન, મન અને ધનથી બસ હવે આગળ જવું છે એવો જ મક્કમ નિશ્ચય (નિર્ધાર) કરો.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• કવિના મતે 'અહીં ઊભા રહેવું' એ કોના સમાન છે? જવાબ: મોત સમાન.
• આગળ જવાથી (જશું તો) જીવનમાં શું થશે? જવાબ: જયજયકાર થશે.
• સમયનો પળપળનો પોકાર શું છે? જવાબ: કોઈ પણ રીતે લક્ષ્ય સુધી પહોંચવું.
• કવિ 'જનગણ' (લોકો) ને કઈ રીતે જોડાવા કહે છે? જવાબ: તન, મન અને ધનથી.
• આપણો નિર્ધાર (નિશ્ચય) શું હોવો જોઈએ? જવાબ: બસ, આગળ જવું એ જ આપણો નિર્ધાર હોવો જોઈએ.

ચલો, ઝઝૂમો લઈ કંઠમાં વાઘ-સિંહની ત્રાડો !
બંધુ ! ચાલો, ચરણ ઉપાડો !

સમજૂતી: કવિ યુવાનોમાં શૂરવીરતા જગાડતા કહે છે કે ગળામાં (કંઠમાં) વાઘ અને સિંહ જેવી ગર્જના (ત્રાડ) લઈને મુશ્કેલીઓ સામે લડો અને ઝઝૂમો. હે ભાઈઓ, હવે સહેજ પણ રોકાયા વગર દેશ માટે ડગલાં માંડો અને કૂચ કરો!

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• કવિ કંઠમાં કોની ત્રાડ લેવાનું કહે છે? જવાબ: વાઘ અને સિંહની ત્રાડ.
• 'ઝઝૂમવું' એટલે શું? જવાબ: મુશ્કેલીઓ સામે પૂરી તાકાતથી લડવું કે સંઘર્ષ કરવો.
• 'ત્રાડ' શબ્દનો અર્થ આપો. જવાબ: મોટી ગર્જના.
• આ કાવ્યનો મુખ્ય રસ (ભાવ) કયો છે? જવાબ: શૌર્યરસ અને દેશભક્તિ.
• 'ચરણ ઉપાડવા' આહ્વાન કોના માટે છે? જવાબ: માતૃભૂમિની સેવા કાજે આગળ વધવા માટે.

LO 2.4 ભાવાત્મક અભિવ્યક્તિનો શાબ્દિક-અશાબ્દિક પ્રતિભાવ આપે છે.