ધોરણ 8 ગુજરાતી પાઠ 9 'મજાનો ખજાનો' - સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન અને એકમ કસોટી

ધોરણ ૮ : ગુજરાતી (પ્રથમ સત્ર)

પાઠ ૯: મજાનો ખજાનો | સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય અને એકમ કસોટી

📝 ભાગ ૧: પાઠ ૯ 'મજાનો ખજાનો' - સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

📚 શબ્દાર્થ અને રૂઢિપ્રયોગ (સમજૂતી અને વાક્યપ્રયોગ સાથે)

શબ્દાર્થ[cite: 25]:
૧. નિરીક્ષણ = અવલોકન. (વાક્ય: શિક્ષકે બાળકોના પ્રયોગનું ધ્યાનથી નિરીક્ષણ કર્યું.)
૨. અંતરિક્ષ = ગગનમંડળ, આકાશ. (વાક્ય: અંતરિક્ષમાં અસંખ્ય તારાઓ છે.)
૩. રડમસ = રડવા જેવું. (વાક્ય: રમકડું તૂટી જતાં બાળક રડમસ થઈ ગયું.)
૪. લમણો = ગાલની ઉપરનો કાન આગળનો માથાનો ભાગ. (વાક્ય: નિરાશ થઈને તે લમણે હાથ દઈને બેસી ગયો.)

રૂઢિપ્રયોગ / કહેવતોના અર્થ[cite: 25]:
૧. વડ તેવા ટેટા ને બાપ તેવા બેટા: પિતાના ગુણો બાળકમાં આવવા.
૨. મોરનાં ઈંડાં ચીતરવાં ન પડે: હોશિયાર માતા-પિતાનાં બાળકો જન્મથી જ હોશિયાર હોય છે.
૩. આગ લાગી ત્યારે કૂવો ખોદવા બેઠા: મુશ્કેલી આવે ત્યારે છેલ્લી ઘડીએ ઉપાય શોધવો.
૪. ઉતાવળે આંબા ન પાકે: ઉતાવળ કરવાથી કામ બગડે છે, ધીરજ રાખવી જોઈએ.
૫. ધીરજનાં ફળ મીઠાં: ધીરજ રાખીને કરેલું કામ હંમેશાં સારું પરિણામ આપે છે.
૬. હાથ દેવો: મદદ કરવી કે સહાય કરવી.
૭. સોનામાં સુગંધ ભળવી: સારી વસ્તુમાં બીજી સારી બાબતનો ઉમેરો થવો.
૮. ઝાઝા હાથ રળિયામણા: ઘણા લોકો ભેગા મળીને કામ કરે તો કામ સારું અને જલદી થાય.
૯. ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે: એકતામાં બળ છે.
૧૦. મન હોય તો માળવે જવાય: જો દૃઢ ઇચ્છાશક્તિ હોય તો ગમે તેવું અઘરું કામ પૂરું કરી શકાય.
૧૧. મહેનત ઉપર પાણી ફરી વળવું: કરેલી મહેનત નકામી જવી.
૧૨. વાડ વિના વેલો ન ચઢે: આધાર કે ટેકા વગર વિકાસ થતો નથી.
૧૩. હીરો ઘોઘે જઈ આવ્યો ને ડેલીએ હાથ દઈ આવ્યો: મોટું કામ કરવા જવું પણ નિષ્ફળ થઈને ખાલી હાથે પાછા આવવું.
૧૪. હૈયું બાળવા કરતાં હાથ બાળવા સારા: બીજાને કામ સોંપીને દુઃખી થવા કરતાં જાતે જ કામ કરવું સારું.
૧૫. પારકી આશ સદા નિરાશ: બીજા પર આધાર રાખવાથી હંમેશા નિરાશા જ મળે છે.

પ્રશ્ન 1. વાતચીત. (મૌખિક ચર્ચા આધારિત ઉત્તરો)[cite: 25]

૧. તમારા ઘરમાં તમને કોણ કોણ વાર્તા કહે છે?
ઉત્તર: મારા ઘરમાં મારા દાદીમા અને મમ્મી મને રાત્રે સૂતી વખતે વાર્તા કહે છે.

૨. આ ઘટનામાં તમને શું ગમ્યું? કેમ?
ઉત્તર: આ ઘટનામાં મને દાદા-દાદી દ્વારા વાતો-વાતોમાં કહેવતો દ્વારા અપાતી શીખામણ ગમી, કારણ કે તેનાથી વાત ઝડપથી સમજાઈ જાય છે.

૩. આમાંથી કઈ કહેવત તમે પહેલાં સાંભળી હતી? ક્યાં?
ઉત્તર: મેં "ઉતાવળે આંબા ન પાકે" કહેવત સાંભળી હતી, જ્યારે હું ઉતાવળમાં લેસન બગાડતો ત્યારે મમ્મી કહેતી હતી.

૪. તમારા ઘરમાં આવી કહેવત કોઈ બોલે છે કોણ?
ઉત્તર: હા, મારા દાદાજી અને પપ્પા ઘણીવાર વાતચીતમાં કહેવતો બોલે છે.

૫. તમે ક્યારેય કોઈ કહેવતનો ઉપયોગ કર્યો છે? ક્યાં?
ઉત્તર: હા, જ્યારે અમે બધા મિત્રોએ ભેગા મળીને ઝડપથી સફાઈ કરી ત્યારે મેં કહ્યું હતું કે "ઝાઝા હાથ રળિયામણા".

પ્રશ્ન 2. આપેલા વાક્યમાં નજીકનો અર્થ નીચેનામાંથી કયો છે એ જણાવો.[cite: 25, 26]

૧. જોસેફ એના પપ્પા જેવો જ સંગીતકાર નીકળ્યો એવું બધાંને કહેતાં સાંભળ્યાં છે.
સાચો અર્થ: (ક) મોરનાં ઈંડાં ચીતરવાં ન પડે

૨. “પારકી આશ સદા નિરાશ'
સાચો અર્થ: (બ) બીજા પર નિર્ભર રહીએ તો ઉદાસ જ થવું પડે

૩. ‘બોલે તેનાં બોર વેચાય' આપેલી કહેવતનો વિરોધી અર્થ દર્શાવતી કહેવત કઈ છે?
સાચો અર્થ: (બ) ન બોલ્યામાં નવ ગુણ

પ્રશ્ન 3. આપેલા શબ્દનો અર્થ ધારો અને ઉદાહરણ મુજબ સાચા વાક્ય સામે ખરાની (☑) નિશાની કરો.

૧. નિરીક્ષણ = અર્થ: અવલોકન
☑ વર્ગમાં જઈ નિરીક્ષણ કર્યું તો ખબર પડી કે એક પુસ્તક ઓછું હતું.
(ઉષાબહેન ઉત્તરવહીનું નિરીક્ષણ કરી ગુણ મૂક્યા - ખોટું, ત્યાં 'તપાસ' આવે.)

૨. લાય = અર્થ: ચટપટી ભરી ઉતાવળ
☑ એણે ફિલ્મ જોવાની લાયમાં સરખું ખાધું જ નહીં.

૩. ઊજળું = અર્થ: ચોખ્ખું
☑ સફેદ શર્ટ ધોયા પછી એકદમ ઊજળું થઈ ગયું.

પ્રશ્ન 4. પાઠ વાંચો અને નીચેનાં વાક્યો સાચાં હોય તો સાચું અને ખોટાં હોય તો ખોટું લખો.

૧. શિક્ષકે આઠ દિવસ પહેલાં પૃથ્વી વિશે ચાર્ટ તૈયાર કરવા આપ્યો હતો. = ખોટું (ચાર દિવસ પહેલાં, અંતરિક્ષ વિશે)
૨. દાદાએ સલાહ આપી કે આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવા ન બેસાય. = સાચું
૩. ગ્રહોની ભ્રમણ કક્ષા એ ચાર્ટ પર પહેલાં જ દોરી દીધી હતી. = ખોટું (દોરવાની રહી ગઈ હતી)
૪. સોહમના મિત્રો અડધા કલાકમાં આવવાના હતા. = સાચું
૫. સોહમના હાથમાં એક જ રંગના કાગળ હતા. = ખોટું (જુદા જુદા રંગના કાગળ હતા)

પ્રશ્ન 5. પાઠને આધારે જોડકાં જોડો.

૧. અનુપની તમામ પ્રવૃત્તિ = દાદા જોતા હતા
૨. મોરનાં ઈંડાં ચીતરવાં ન પડે = દાદી બોલ્યાં
૩. આખો પ્રૉજેક્ટ નકામો ગયો = ચાર્ટ પર બધા જ ગ્રહો આડાઅવળા લગાવ્યા હતા
૪. રામુને = બધાં માટે આઈસક્રીમ લાવવા કહ્યું
૫. દાદાએ દાદીને કહ્યું કે... = વડ તેવા ટેટા ને બાપ તેવા બેટા
૬. હૈયું બાળવા કરતાં હાથ બાળવા સારા = બીજાને કામ સોપવા કરતાં આપણે જાતે કરી લેવું
૭. ઊજળું એટલું બધું = દૂધ નહીં

પ્રશ્ન 6. ખોટા વિકલ્પ છેકી સાચું વાક્ય બનાવો.

૧. નાનકડા અનુપની સાઈકલની ચેઈન ઊતરી ગઈ.
૨. મોટાભાઈની સાઇકલની ચેઈનનું બરાબર નિરીક્ષણ કર્યું.
૩. ઓમને નિરાશ બેઠેલો જોઈને દાદા બોલ્યા.
૪. જિયાના પપ્પા ખેતી કરીને ઘર ચલાવતા.
૫. પોતાની ઇચ્છા અનુસાર દીકરીનું પરિણામ જોઈ પિતાએ રાજીપો વ્યક્ત કર્યો.

પ્રશ્ન 7. આ પાઠમાં આપેલી કહેવત સિવાયની કહેવત લખો અને એનો અર્થ લખો.

૧. કહેવત: ખાડો ખોદે તે પડે.
અર્થ: જે બીજાનું ખરાબ કરવાનું વિચારે કે કરે, તેનું પોતાનું જ ખરાબ થાય છે.

૨. કહેવત: પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી.
અર્થ: મુશ્કેલી આવે તે પહેલાં જ તેનાથી બચવાનો ઉપાય કરી લેવો (આગમચેતી રાખવી).

પ્રશ્ન 8. કારણ આપો.

૧. સોહમનો પ્રૉજેક્ટ નકામો થઈ ગયો, કારણ કે... તેણે ઉતાવળમાં ગ્રહો આડાઅવળા ચોંટાડી દીધા અને સૂર્યની નજીક બુધના બદલે ગુરુ તથા પૃથ્વીના બદલે શનિ લગાવી દીધો હતો.

૨. સોહમ અકળાઈ ગયો, કારણ કે... તે પોતે ગ્રહો ગોઠવવામાં ઉતાવળ કરતો હતો અને દાદાજી તેને ધીરજ રાખવાની ('ઉતાવળે આંબા ન પાકે') શિખામણ આપતા હતા.

૩. સોહમ લમણે હાથ દઈને બેસી ગયો, કારણ કે... તેને સમજાયું કે આખો પ્રોજેક્ટ બગડી ગયો છે અને હવે ફરીથી બધું બનાવવામાં કેટલો બધો સમય લાગશે તેની ચિંતા થતી હતી.

પ્રશ્ન 9. પ્રશ્નોના જવાબ લખો.

૧. તમે શાળામાં કેવા કેવા પ્રકારના પ્રૉજેક્ટ કરો છો?
ઉત્તર: અમે શાળામાં પર્યાવરણ બચાવો, સૌરમંડળ, જળચક્ર અને ઐતિહાસિક સ્થળો વિશે ચાર્ટ અને મૉડેલ બનાવવાના પ્રૉજેક્ટ કરીએ છીએ.

૨. તમને પ્રૉજેક્ટ કરવામાં કોણ કોણ મદદ કરે છે?
ઉત્તર: મને પ્રૉજેક્ટ કરવામાં મારા મોટાભાઈ, મમ્મી-પપ્પા અને મારા મિત્રો મદદ કરે છે.

૩. સોહમની જેમ તમે ક્યારેય અકળાઈ ગયા છો? કેમ?
ઉત્તર: હા, જ્યારે પરીક્ષાના આગલા દિવસે મેં મારું ગણિતનું હોમવર્ક પૂરું નહોતું કર્યું અને સમય ઓછો હતો ત્યારે હું પણ ઉતાવળમાં અકળાઈ ગયો હતો.

૪. કહેવતનો ઉપયોગ તમે ક્યારે ક્યારે કરો છો? કેમ?
ઉત્તર: જ્યારે કોઈ વાતને ટૂંકમાં અને સચોટ રીતે સમજાવવી હોય ત્યારે હું કહેવતનો ઉપયોગ કરું છું, કારણ કે કહેવત બોલવાથી વાતની અસર વધારે પડે છે.

૫. “ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે' એ કહેવત સમજાવો.
ઉત્તર: કીડી નાની હોય છે અને સાપ મોટો અને શક્તિશાળી હોય છે. પણ જો હજારો કીડીઓ ભેગી થઈ જાય તો તે સાપને પણ ખેંચીને મારી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે સંગઠન (એકતા) માં ખૂબ મોટી તાકાત હોય છે. ભેગા મળીને ગમે તેવું અઘરું કામ પણ સરળતાથી કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 10. ચર્ચા કરો/લખો અને રજૂ કરો. (જૂથચર્ચા)

૧. કોઈપણ કામમાં દાદાની મદદની જરૂર પડે જ: વડીલો પાસે આપણા કરતા વધારે અનુભવ અને જ્ઞાન હોય છે. જ્યારે આપણે કોઈ મુશ્કેલીમાં હોઈએ કે કામ બગડી જાય, ત્યારે તેમની ધીરજભરી સલાહ અને મદદ હંમેશા કામ લાગે છે.

૨. દાદા જોડે વાર્તાઓનો મોટો ખજાનો હોય છે: દાદાએ પોતાનું આખું જીવન પસાર કર્યું હોય છે, તેમના અનુભવો, જૂની ઘટનાઓ અને પુસ્તકોના વાંચનથી તેમની પાસે અસંખ્ય વાર્તાઓ અને કહેવતોનો ખજાનો હોય છે.

૩. કહેવત એ થોડામાં ઘણું કહી દેતી હોય છે: કહેવત એ પેઢી દર પેઢી ચાલી આવતી અનુભવની નીચોડ છે. જે વાત લાંબા વાક્યોથી સમજાવતા વાર લાગે, તે જ વાત એક નાની કહેવતથી એકદમ સચોટ અને અસરકારક રીતે સમજાઈ જાય છે.

---

📝 ભાગ ૨: પાઠ ૯ 'મજાનો ખજાનો' - 25 ગુણની એકમ કસોટી

એકમ કસોટી: પાઠ ૯ - મજાનો ખજાનો

ધોરણ: ૮ (ગુજરાતી) સમય: ૧ કલાક કુલ ગુણ: ૨૫

અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ: G8-1.1.3, G8-2.2.1, G8-2.2.2, G8-3.1.1, G8-3.2.1 આધારિત મૂલ્યાંકન

પ્રશ્ન ૧: નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર લખો. (ગમે તે ૫) [ગુણ: ૫]

૧. અનુપે પોતાની સાઇકલની ચેઇન ચડાવવા માટે શું કર્યું?
૨. સોહમને શાળામાંથી કયો પ્રૉજેક્ટ મળ્યો હતો?
૩. સોહમનો પ્રૉજેક્ટ કેમ નકામો ગયો (બગડી ગયો)?
૪. પ્રૉજેક્ટ પૂરો કરવા માટે સોહમને કોણે કોણે મદદ કરી?
૫. કરણ અને રાગિણીને કઈ કઈ બાબતોનો શોખ હતો?
૬. રામુને મમ્મીએ શું લાવવાનું કહ્યું હતું?

પ્રશ્ન ૨: નીચે આપેલા રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ લખો. [ગુણ: ૫]

૧. હાથ દેવો
૨. લમણે હાથ દઈને બેસવું
૩. મહેનત ઉપર પાણી ફરી વળવું
૪. રડમસ થઈ જવું
૫. સોનામાં સુગંધ ભળવી

પ્રશ્ન 3: નીચે આપેલી કહેવતોનો અર્થ સમજાવો. (કોઈ પણ ૫) [ગુણ: ૫]

૧. મોરનાં ઈંડાં ચીતરવાં ન પડે.
૨. આગ લાગી ત્યારે કૂવો ખોદવા બેઠા.
૩. ધીરજનાં ફળ મીઠાં.
૪. ઝાઝા હાથ રળિયામણા.
૫. હૈયું બાળવા કરતાં હાથ બાળવા સારા.
૬. મન હોય તો માળવે જવાય.

પ્રશ્ન ૪: કોણે કોને કહ્યું તે લખો. [ગુણ: ૫]

૧. "વડ તેવા ટેટા અને બાપ તેવા બેટા."
૨. "બેટા, આમ ઉતાવળે આંબા ન પાકે."
૩. "વાહ! આ તો સોનામાં સુગંધ ભળી."
૪. "ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે."
૫. "પારકી આશ સદા નિરાશ."

પ્રશ્ન ૫: નીચેના પ્રશ્નનો સવિસ્તર ઉત્તર લખો. [ગુણ: ૫]

કહેવત એટલે શું? પાઠના આધારે સવિસ્તર સમજાવી, બે સમાન અર્થવાળી અને બે વિરુદ્ધ અર્થવાળી કહેવતોના ઉદાહરણ આપો.

✅ એકમ કસોટી સોલ્યુશન (Answer Key)

પ્રશ્ન ૧ ના ઉત્તરો:
૧. અનુપે મોટાભાઈની સાઇકલની ચેઇનનું બરાબર નિરીક્ષણ કર્યું અને તે જોઈને પોતાની ચેઇન ચડાવી દીધી.
૨. સોહમને શાળામાંથી અંતરિક્ષ વિશે એક ચાર્ટ તૈયાર કરવાનો પ્રૉજેક્ટ મળ્યો હતો.
૩. ઉતાવળમાં સોહમે ગ્રહો આડાઅવળા ચોંટાડી દીધા (દા.ત. બુધની જગ્યાએ ગુરુ) તેથી પ્રોજેક્ટ બગડી ગયો.
૪. પ્રૉજેક્ટ પૂરો કરવામાં દાદાજી, કરણ, રૂપમ, રાગિણી અને નાના અનુપે મદદ કરી.
૫. કરણને કાગળમાંથી ચીજવસ્તુઓ બનાવવાનો અને રાગિણીને ચિત્રકામનો શોખ હતો.
૬. રામુને મમ્મીએ બધા માટે આઇસક્રીમ લાવવાનું કહ્યું હતું.

પ્રશ્ન ૨ ના ઉત્તરો (રૂઢિપ્રયોગ):
૧. હાથ દેવો: મદદ કે સહાય કરવી.
૨. લમણે હાથ દઈને બેસવું: ચિંતાતુર કે નિરાશ થઈને બેસી જવું.
૩. મહેનત ઉપર પાણી ફરી વળવું: કરેલી મહેનત નકામી જવી.
૪. રડમસ થઈ જવું: રડવા જેવું મોં થઈ જવું.
૫. સોનામાં સુગંધ ભળવી: સારી વસ્તુમાં વધુ સારી બાબતનો ઉમેરો થવો.

પ્રશ્ન ૩ ના ઉત્તરો (કહેવતોના અર્થ):
૧. હોશિયાર માતા-પિતાનાં બાળકો જન્મથી જ હોશિયાર હોય છે, તેમને શીખવવું પડતું નથી.
૨. મુશ્કેલી આવે ત્યારે છેલ્લી ઘડીએ ઉપાય શોધવા બેસવું.
૩. ધીરજ રાખીને કરેલું કામ હંમેશાં સારું પરિણામ આપે છે.
૪. ઘણા લોકો ભેગા મળીને સમૂહમાં કામ કરે તો કામ સારું અને જલદી થાય છે.
૫. બીજાને કામ સોંપીને દુઃખી થવા કરતાં પોતાનું કામ જાતે જ કરવું સારું.
૬. જો મનમાં દૃઢ ઇચ્છાશક્તિ હોય તો ગમે તેવું મુશ્કેલ કામ પણ પૂરું કરી શકાય.

પ્રશ્ન ૪ ના ઉત્તરો (કોણ બોલે છે?):
૧. દાદાજી (દાદીને કહે છે)
૨. દાદાજી (સોહમને કહે છે)
૩. કરણ (અનુપના તારા જોઈને કહે છે)
૪. દાદાજી (બાળકોને કહે છે)
૫. કરણ (રૂપમને કહે છે)

પ્રશ્ન ૫ નો ઉત્તર (સવિસ્તર):
વ્યાવહારિક અનુભવના આધારે પરાપૂર્વથી (લાંબા સમયથી) લોકજીભે બોલાતા આવતા શબ્દસમૂહને 'કહેવત' કહે છે. જે વાત લાંબા વાક્યોથી ના કહી શકાય તે વાત કહેવત દ્વારા ખૂબ ટૂંકમાં અને સચોટ રીતે રજૂ કરી શકાય છે.

સમાન અર્થવાળી કહેવતોના ઉદાહરણ:
૧. અધૂરો ઘડો છલકાય ઘણો.
૨. ખાલી ચણો વાગે ઘણો.
(બંનેનો અર્થ: ઓછી આવડતવાળો માણસ દેખાવ વધુ કરે છે.)

વિરુદ્ધ અર્થવાળી કહેવતોના ઉદાહરણ:
૧. બોલે તેનાં બોર વેચાય (બોલવાથી જ કામ થાય).
૨. ન બોલ્યામાં નવ ગુણ (ચૂપ રહેવામાં જ ભલાઈ છે).