પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
(સંપૂર્ણ સોલ્યુશન)
સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો અને જવાબો
જવાબ: વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જે વિસ્તારમાં રહીને પોતાનું જીવન જીવતા હોય, તેને તેમનું નિવાસસ્થાન (Habitat) કહે છે. નિવાસસ્થાન સજીવોને ખોરાક, પાણી, હવા, આશ્રય અને અન્ય જરૂરિયાતો પૂરી પાડે છે.
જવાબ: રણમાં પાણીની અછત હોવાથી થોર નીચે મુજબના અનુકૂલનો સાધે છે:
- તેના પર્ણો (પાંદડાં) નાના હોય છે અથવા કાંટામાં રૂપાંતરિત થયેલા હોય છે, જેથી બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણી ઓછું ગુમાવાય.
- તેનું પ્રકાંડ લીલું અને જાડું હોય છે, જે ખોરાક બનાવવાનું કાર્ય કરે છે (પ્રકાશસંશ્લેષણ).
- પ્રકાંડ પર મીણયુક્ત જાડું સ્તર હોય છે, જે પાણીને જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
- તેના મૂળ જમીનમાં ખૂબ ઊંડે સુધી જાય છે જેથી પાણીનું શોષણ કરી શકે.
(a) ચોક્કસ લક્ષણોની હાજરી કે જેનાં લીધે કોઈ વનસ્પતિ કે પ્રાણી કોઈ નિશ્ચિત નિવાસસ્થાનમાં જીવન જીવે છે, તેને અનુકૂલન (Adaptation) કહે છે.
(b) જમીન પર રહેનારાં પ્રાણીઓ કે વનસ્પતિના નિવાસને ભૂનિવાસ (Terrestrial Habitats) કહે છે.
(c) પાણીમાં રહેનારાં પ્રાણીઓ કે વનસ્પતિના નિવાસને જલીય (Aquatic) નિવાસસ્થાન કહે છે.
(d) જમીન, પાણી અને હવા એ નિવાસસ્થાનનાં અજૈવિક (Abiotic) ઘટકો છે.
(e) આપણી આસપાસના ફેરફાર કે જે આપણને પ્રતિચાર આપવા પ્રેરે છે, તેને ઉત્તેજના (Stimuli) કહે છે.
(યાદી: હળ, મશરૂમ, સીવવાનો સંચો, રેડિયો, હોડી, જળકુંભી, અળસિયું)
જવાબ: નીચે મુજબની વસ્તુઓ નિર્જીવ છે:
- હળ
- સીવવાનો સંચો
- રેડિયો
- હોડી
(નોંધ: મશરૂમ, જળકુંભી અને અળસિયું સજીવ છે.)
જવાબ: ઉદાહરણ તરીકે: ગાડી (કાર) અથવા બસ.
સજીવ જેવા બે લક્ષણો:
- તે ગતિ (હલનચલન) કરે છે.
- તેને કાર્ય કરવા માટે ઊર્જા (ખોરાક સ્વરૂપે ઈંધણ/પેટ્રોલ) ની જરૂર પડે છે.
(બીજું ઉદાહરણ: વાદળ - તે કદમાં મોટું થાય છે (વૃદ્ધિ) અને ગતિ કરે છે.)
(યાદી: માખણ, ચામડું, માટી, ઊન, વિદ્યુત બલ્બ, રસોઈનું તેલ, મીઠું, સફરજન, રબર)
જવાબ: નીચેની વસ્તુઓ કોઈક સમયે સજીવનો ભાગ હતી:
| વસ્તુનું નામ | સ્ત્રોત (સજીવ) |
|---|---|
| માખણ | દૂધમાંથી (પ્રાણી) |
| ચામડું | પ્રાણીમાંથી |
| ઊન | ઘેટાં જેવા પ્રાણીમાંથી |
| રસોઈનું તેલ | બીજમાંથી (વનસ્પતિ) |
| સફરજન | વૃક્ષનું ફળ (વનસ્પતિ) |
| રબર | વૃક્ષના રસમાંથી (વનસ્પતિ) |
જવાબ: સજીવોના મુખ્ય સામાન્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
- તેમને ખોરાકની જરૂર હોય છે.
- તેઓ વૃદ્ધિ પામે છે.
- તેઓ શ્વસન કરે છે.
- તેઓ ઉત્તેજનાને પ્રતિચાર આપે છે.
- તેઓ ઉત્સર્જન કરે છે (કચરો બહાર કાઢે છે).
- તેઓ પ્રજનન કરે છે (પોતાના જેવો જ સજીવ ઉત્પન્ન કરે છે).
- તેઓ હલનચલન દર્શાવે છે.
- તેઓ મૃત્યુ પામે છે.
જવાબ: ઘાસના મેદાનોમાં પ્રાણીઓને છુપાવવા માટે વૃક્ષો કે અન્ય સ્થળો ખૂબ ઓછાં હોય છે.
- સિંહ જેવા શિકારી પ્રાણીઓ (Predators) થી બચવા માટે હરણ જેવા તૃણાહારી પ્રાણીઓએ ખૂબ ઝડપથી દોડવું પડે છે.
- જો તેઓ ઝડપથી ન દોડે, તો તેઓ શિકાર બની જાય છે.
- તેવી જ રીતે, શિકારી પ્રાણીઓને પણ ખોરાક મેળવવા માટે શિકારને પકડવા ઝડપની જરૂર પડે છે.
- આમ, ઘાસના મેદાનોમાં સ્વબચાવ અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે ઝડપ અત્યંત મહત્વની છે.
વધારાના મહત્વના મુદ્દાઓ (Extra Points)
- જૈવિક ઘટકો: નિવાસસ્થાનમાં રહેતા સજીવો (વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ).
- અજૈવિક ઘટકો: નિવાસસ્થાનમાં રહેલી નિર્જીવ વસ્તુઓ (ખડકો, ભૂમિ, હવા, પાણી, પ્રકાશ, તાપમાન).
- ઉત્તેજના: આપણી આસપાસના એવા ફેરફાર જે આપણને તેમના તરફ પ્રતિચાર આપવા પ્રેરે છે.
- પર્વતીય અનુકૂલન: શંકુ આકારના વૃક્ષો, ઢળતી ડાળીઓ, સોયાકાર પર્ણો. પ્રાણીઓમાં જાડી ચામડી અને રુવાંટી.
--- પ્રકરણ સમાપ્ત ---
ધોરણ 6 - વિજ્ઞાન
પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
ગોખણપટ્ટી નહીં, સાચી સમજણ સાથેનું શિક્ષણ!
હેતુલક્ષી પ્રશ્નો
વિષયવાર ગુણ
રીપોર્ટ કાર્ડ
અહીં પ્રશ્નો એવી રીતે તૈયાર કર્યા છે જે સીધા તમારા પાઠ્યપુસ્તકની 'અધ્યયન નિષ્પત્તિ' (Learning Outcomes) ને ચકાસે છે. તમે માત્ર માર્ક્સ નહીં, પણ તમારી સમજણ ચકાસી શકશો.
તૈયાર છો? 👇 નીચે સ્ક્રોલ કરો અને ટેસ્ટ આપો!
વિજ્ઞાન ક્વિઝ: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
પ્રકરણ 6 | અધ્યયન નિષ્પત્તિ આધારિત
🎥 વિડિયો ક્લાસ (Video Class)
પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
ટેસ્ટમાં ઓછા માર્ક્સ આવ્યા? 🤔
ચિંતા કરશો નહીં! આ વિડિયો જુઓ અને ફરીથી રિવિઝન કરો.
0 Comments