ધોરણ ૬ ગુજરાતી પાઠ 9 : નામનો મોહ છૂટ્યો - સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન : પાઠ ૯ - નામનો મોહ છૂટ્યો

૧. શબ્દાર્થ, શબ્દસમૂહ અને રૂઢિપ્રયોગ [cite: 21]

શબ્દાર્થ અને રૂઢિપ્રયોગ જોવા ક્લિક કરો

શબ્દ	અર્થ	વાક્ય પ્રયોગ
ટપારવું	ટકોર કરવી	શિક્ષકે તોફાની વિદ્યાર્થીને ટપાર્યો.
મહિમા	મહત્ત્વ, કીર્તિ	ભગવાન બુદ્ધે કહ્યું કે નામ કરતા કામનો મહિમા મોટો છે.
ફૂટી બદામ	સાવ તુચ્છ વસ્તુ (પૈસા ન હોવા)	ધનપાલ પાસે સિલકમાં એક ફૂટી બદામ પણ નહોતી.
મિથ્યા	નકામું, ફોગટ	નામનો મોહ મિથ્યા છે.
પ્રથા	રીત	જૂના જમાનામાં બાળલગ્નની પ્રથા હતી.
તરંગ	કલ્પના, મનના વિચાર	પાપકના મનમાં જાતજાતના તરંગ ઊઠતા હતા.
આભાસ	ભ્રમ, ખોટો દેખાવ	રણમાં મૃગજળનો આભાસ થાય છે.
મોહ	આસક્તિ	માણસને પૈસાનો મોહ રાખવો જોઈએ નહીં.
ટાંટિયા	પગ	રથપાલ પોતાના ટાંટિયા ઘસડતો ચાલ્યો જતો હતો.

---

શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ:

• હાથ પરની રોકડ રકમ - સિલક
• ઝટ ન ઉકલી શકે એવો પ્રશ્ન - કોયડો

---

રૂઢિપ્રયોગ અને કહેવત:

• લહે લાગવી (લગની લાગવી): પાપકને નવું નામ શોધવાની લહે લાગી ગઈ.
• આંખ ઊઘડવી (બરાબર જણાવું, સમજવું): અંતે પાપકને સત્ય સમજાઈ ગયું અને તેની આંખ ઊઘડી.
• ભીખના હાંડલાં ફરવાં (અત્યંત નિર્ધન હોવું): ધનપાલ નામ હતું છતાં તેને ભીખના હાંડલાં ફરવા પડતા હતા.
• કાળા અક્ષર કુહાડે મારવા (કહેવત: નિરક્ષર હોવું/અભણ હોવું): 'વિદ્યાપતિ' નામ હોવા છતાં તે કાળા અક્ષર કુહાડે મારતો હતો.

૨. વાતચીત (પ્રશ્નોત્તરી) [cite: 21]

તમામ ૯ પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર જોવા અહીં ક્લિક કરો

1. તમારું નામ કોણે પાડયું છે? એ નામ તમને ગમે છે?
   ઉત્તર: મારું નામ મારી ફોઈએ પાડ્યું છે. હા, મને મારું નામ ખૂબ ગમે છે. (વિદ્યાર્થીઓ પોતાનો જવાબ આપી શકે)
2. તમારો મિત્ર તમને કયા નામે બોલાવે છે? કેમ?
   ઉત્તર: મારો મિત્ર મને મારા હુલામણા નામે (જેમકે પીન્ટુ કે રાજુ) બોલાવે છે, કારણ કે અમે ખાસ મિત્રો છીએ.
3. તમારા નામનો શો અર્થ થાય છે?
   ઉત્તર: મારું નામ 'આનંદ' છે, જેનો અર્થ 'ખુશી' થાય છે. (વિદ્યાર્થીઓ પોતાના નામનો અર્થ કહેશે)
4. તમે કોઈનું નામ પાડયું છે? કોનું?
   ઉત્તર: હા, મેં મારી નાની બહેનનું નામ પાડ્યું છે. (અથવા પાલતુ કૂતરાનું નામ)
5. નામની પાછળ ‘લાલ' આવતું હોય તેવાં નામ બોલો.
   ઉત્તર: મગનલાલ, છગનલાલ, રમણલાલ, શાંતિલાલ, પોપટલાલ વગેરે.
6. એક જ સરખાં નામ ધરાવતી વ્યક્તિને ઓળખવા માટે તમે શું કરશો?
   ઉત્તર: એક સરખા નામ હોય તો હું તેમને તેમના પિતાના નામથી, અટકથી (સરનેમથી), અથવા તેમના દેખાવ/ગુણથી ઓળખીશ.
7. વ્યક્તિની ઓળખ માટે નામને બદલે નંબર આપવામાં આવ્યા હોય તો શું થાય?
   ઉત્તર: જો નામને બદલે નંબર હોય તો તે જેલના કેદી જેવું લાગે. નંબર યાદ રાખવા અઘરા પડે અને માણસ તરીકેની ઓળખ (ભાવનાત્મક લગાવ) ખતમ થઈ જાય.
8. તમને તમારું નામ ન ગમે તો તમે શું કરશો?
   ઉત્તર: જો મને મારું નામ ન ગમે તો હું મારા માતા-પિતાને વિનંતી કરીને સરકારી રીતે નામ બદલાવવાનો પ્રયત્ન કરીશ.
9. જો નામ ન હોય તો આપણને શી શી મુશ્કેલી પડે?
   ઉત્તર: જો નામ ન હોય તો કોઈ વ્યક્તિને બોલાવવી ખૂબ અઘરી થઈ જાય. બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે ભેદ પારખવો મુશ્કેલ બને અને દુનિયાનો વ્યવહાર અટકી પડે.

૩. પાઠને આધારે તમને જે શબ્દનો અર્થ સાચો લાગે તે શબ્દ નીચે લીટી કરો

સાચા જવાબો જુઓ

• ૧. ફોગટ : ફુગાવો, નકામું, મુગટ
• ૨. સંઘ : સંગાથ, યાત્રાળુઓનો સમુદાય (કે ભિખ્ખુઓનો સમુદાય), શંખ
• ૩. સિદ્ધિ : સીધું, સિદ્ધાંત, ફળપ્રાપ્તિ (સફળતા)
• ૪. પ્રથા : રીત, પ્રાર્થના, પૃથા
• ૫. હાંડલું : પહોળા મોંનું એક વાસણ, હાંડવો, હાડમારી

૪. શબ્દની પાછળ ‘પાલ’ પ્રત્યય આવતો હોય તેવા વધુ શબ્દો શોધીને લખો

શબ્દો જુઓ

• ધનપાલ, રથપાલ
• ગ્રંથપાલ, લોકપાલ
• દ્વારપાલ
• પશુપાલ
• રાજપાલ

૫. શબ્દો/શબ્દ જૂથનો ઉપયોગ કરી વાક્ય બનાવો

વાક્ય પ્રયોગો જુઓ

1. ભગવાન બુદ્ધ, ગુણ → ભગવાન બુદ્ધે કહ્યું કે નામ કરતા માણસના ગુણ મહત્ત્વના છે.
2. ભિખ્ખુ – સંઘ, ધનપાલ → ભિખ્ખુ-સંઘના પ્રવાસે જતાં પાપકને રસ્તામાં ધનપાલ મળ્યો.
3. અશોક, આનંદ, ચંદન → અશોક, આનંદ અને ચંદન એ બધા ખૂબ સુંદર નામ છે.
4. ધ્વનિ, માણસ, ખરેખર → માણસના શબ્દોમાંથી ખરેખર તેના વિચારોનો ધ્વનિ ઊઠે છે.
5. માલ – મિલકત, મૂંઝવણ → માલ-મિલકત વહેંચવામાં ભાઈઓ વચ્ચે મૂંઝવણ ઊભી થઈ.

૬. વાક્યમાંથી ગણી ન શકાય એવી વસ્તુ ફરતે ચોરસ કરો અને ગણી શકાતી વસ્તુ ફરતે ગોળ કરો

જવાબો જુઓ

(અહીં ગણી શકાતી વસ્તુ ઘાટા અક્ષરે અને ગણી ન શકાય તેવી વસ્તુ લીટી દોરીને દર્શાવી છે.)

1. વરસાદના પાણીમાં બાળકો કાગળની હોડી તરાવે છે. (બાળકો, હોડી ગણી શકાય. પાણી ન ગણી શકાય)
2. પ્રતીકે પવાલું ભરીને શરબત પીધું. (પ્રતીક, પવાલું ગણી શકાય. શરબત ન ગણી શકાય)
3. એક કપ ચા બનાવવામાં કેટલી ચમચી ખાંડ નાખવી જોઈએ? (કપ, ચમચી ગણી શકાય. ચા, ખાંડ ન ગણી શકાય)
4. ફુગ્ગામાં હાઇડ્રોજન વાયુ હોય તો એ ઊંચે ચઢે. (ફુગ્ગો ગણી શકાય. વાયુ ન ગણી શકાય)
5. ભૂમિએ દૂધમાંથી તપેલી ભરીને સરસ ખીર બનાવી. (ભૂમિ, તપેલી ગણી શકાય. દૂધ, ખીર ન ગણી શકાય)

૭. ખોટો વિકલ્પ છેકી સાચું વાક્ય બનાવો

સાચા વાક્યો જુઓ

1. ગુપ્તયુગમાં રસાયણશાસ્ત્રનો ખૂબ વિકાસ પામ્યો હતો / ફેલાયો હતો / વિકાસ થયો હતો.
2. હડપ્પીય પ્રજાની કલાકારીગરી એમના રમકડાંમાં જણાય છે / દેખાય છે / વ્યક્ત થાય છે.
3. યાજ્ઞવલ્કય ઋષિએ યજ્ઞકુંડ તૈયાર થયો / માંડયો / તૈયાર કર્યો.
4. ઘણી વાર લોકોની સુવિધાને બદલે વ્યવસ્થાની જાળવણીને વધારે મહત્ત્વ આપવામાં / લેવામાં / દેવામાં આવે છે. (અથવા આપવામાં આવે છે)

૮. ફકરાની મદદથી કોષ્ટક (એક - જૂથ) પૂર્ણ કરો

કોષ્ટક પૂર્ણ જુઓ

એક	જૂથ (સમૂહ)
ગાય-ભેંસ	ધણ / ખાડું
હરણ	ટોળાં
પક્ષીઓ	ઝૂંડ
લાકડાં	ભારો
ઘાસ	પૂળો

૯. ફકરો વાંચી કોષ્ટકમાંના પ્રશ્નોના જવાબ અને જવાબના પ્રશ્નો બનાવીને લખો

પ્રશ્નો અને જવાબો જુઓ

પ્રશ્ન	જવાબ
આ ફકરાના લેખક કોણ છે?	ગિજુભાઈ બધેકા
કેવી રેતી પાણી સાથે તણાય છે?	ઝીણી રેતી
નદીનું પાણી શાને કારણે જુદું થઈને વહે છે?	વચ્ચે મોટો પથરો પડેલો હોવાથી
નીતર્યા કાચ જેવા પાણીમાંથી શું દેખાય છે?	નદીની રેતી
માછલાં શ્વાસ લેવા ક્યાં આવે છે?	પાણીની ઉપર આવે છે

૧૧. પ્રશ્નોના મુદ્દાસર જવાબ લખો

તમામ ૭ મોટા પ્રશ્નોના જવાબ જોવા અહીં ક્લિક કરો

1. પાપક મનમાં ને મનમાં શા માટે મૂંઝાતો હતો?
   ઉત્તર: પાપકને પોતાનું 'પાપક' નામ બિલકુલ ગમતું નહોતું. જાણે પોતે કોઈ પાપ કરતો હોય એવો ખરાબ ભાવ એ નામમાંથી આવતો હતો. આ ખરાબ નામને કારણે તે કોઈ બોલાવે તો મનમાં ને મનમાં મૂંઝાતો હતો.
2. પાપક ભગવાન બુદ્ધ પાસે ન ગયો હોત તો શું થાત?
   ઉત્તર: જો પાપક બુદ્ધ પાસે ન ગયો હોત તો તે આખી જિંદગી પોતાના નામને લઈને દુઃખી અને હેરાન જ રહ્યો હોત, અને ક્યારેય સમજી ન શક્યો હોત કે નામ કરતા કામનો મહિમા મોટો છે.
3. પાપકને કઈ વાતની લગની લાગી? કેમ?
   ઉત્તર: પાપકને એવા નામ શોધવાની લગની લાગી જે 'રૂપાળું પણ હોય અને વળી ગુણ પણ બતાવતું હોય' (નામ અને ગુણ બંનેનો મેળ હોય). ભગવાન બુદ્ધે તેને આવું નામ શોધી લાવવા કહ્યું હતું તેથી.
4. જો સૌનાં નામ એકસરખાં હોય તો આપણને શી મુશ્કેલી પડે?
   ઉત્તર: જો બધાનાં નામ એકસરખા (દા.ત. કલ્યાણ) હોય તો એક માણસને બીજાથી જુદો શી રીતે પાડવો તે મોટો કોયડો થઈ પડે. કોઈનો પરિચય આપવો કે બોલાવવો અશક્ય બની જાય.
5. પાપકને નામનો મોહ કેવી રીતે છૂટ્યો?
   ઉત્તર: જ્યારે પાપકે જોયું કે રથપાલ પાસે ચંપલ પણ નહોતા, ધનપાલ પાસે ફૂટી બદામ નહોતી અને જીવક મૃત્યુ પામ્યો હતો, ત્યારે તેને સમજાયું કે નામની સાથે ગુણનો કોઈ મેળ નથી, નામની સાચી સિદ્ધિ કામમાં છે. આ રીતે તેનો મોહ છૂટ્યો.
6. ‘જીવક' નામની વ્યક્તિ વિશે પાપક શું વિચારતો હતો?
   ઉત્તર: પાપક વિચારતો હતો કે જેનું નામ 'જીવક' છે (એટલે કે જે જીવતો રહેનાર છે), તેનું મૃત્યુ કેવી રીતે થઈ શકે? તે આ વાતથી ખૂબ આશ્ચર્ય પામ્યો હતો.
7. પાપક કેવા નામની શોધમાં હતો?
   ઉત્તર: પાપક એવા સાર્થક નામની શોધમાં હતો જેમાં નામ અને તેના ગુણોનો પૂરેપૂરો મેળ હોય, એટલે કે જેવું નામ હોય તેવા જ લક્ષણો માણસમાં હોય.

ભાષા સજ્જતા : સંજ્ઞા અને તેના પ્રકારો

સંજ્ઞાની સવિસ્તર સમજૂતી જોવા ક્લિક કરો

સંજ્ઞા એટલે શું?
વ્યક્તિ, પ્રાણી, પદાર્થ કે વસ્તુને સૂચવે તે નામને સંજ્ઞા કહેવાય છે. (દા.ત. ઝાડ, નદી, પર્વત, રમેશ).

સંજ્ઞાના પ્રકારો:

• ૧. વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞા: કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ કે પદાર્થને દર્શાવવા માટેનું ચોક્કસ નામ.
  ઉદાહરણ: શ્રીકૃષ્ણ, હિમાલય, રમેશ, સાબરમતી.
• ૨. જાતિવાચક સંજ્ઞા: કોઈ ચોક્કસ વસ્તુ નહીં, પણ આખા વર્ગ (જાતિ) ને દર્શાવતી સંજ્ઞા.
  ઉદાહરણ: ગાય, વિદ્યાર્થી, પર્વત, નદી, ઝાડ, શિક્ષક.
• ૩. સમૂહવાચક સંજ્ઞા: આખા સમૂહનું સૂચન કરતી સંજ્ઞા.
  ઉદાહરણ: ટોળું, ધણ, ઝૂડો, લશ્કર, જૂથ, સમાજ.
• ૪. દ્રવ્યવાચક સંજ્ઞા: જેને ગણી ન શકાય તેવા પ્રવાહી, અનાજ, કે ધાતુઓ દર્શાવતી સંજ્ઞા.
  ઉદાહરણ: તેલ, ઘી, સોનું, ઘઉં, પાણી, ખાંડ.
• ૫. ભાવવાચક સંજ્ઞા: અમૂર્ત વસ્તુઓ (જેને જોઈ ન શકાય માત્ર અનુભવી શકાય) દર્શાવતી સંજ્ઞા.
  ઉદાહરણ: અહિંસા, પ્રેમ, નફરત, ક્રોધ, સેવા, દુઃખ.
• ૬. ક્રિયાવાચક સંજ્ઞા: ક્રિયાને સૂચવતા નામને ક્રિયાવાચક સંજ્ઞા કહે છે.
  ઉદાહરણ: દોડ, ચાલ, ખેંચ, રમત.

નોંધ: સંજ્ઞાને પોતાનું લિંગ (સ્ત્રીલિંગ, પુલ્લિંગ, નપુંસકલિંગ) અવશ્ય હોય છે. વિશેષણ અને ક્રિયાપદો સંજ્ઞાના લિંગ પ્રમાણે બદલાય છે. (જેમ કે: નાની બારી ખોલી, મીઠું સફરજન ખાધું).

એકમ કસોટી : પાઠ ૯ - નામનો મોહ છૂટ્યો (કુલ ગુણ: ૨૫)

અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (LOs) આધારિત સ્વ-મૂલ્યાંકન કસોટી

LO: G6.6.9 શબ્દસમૂહ / રૂઢિપ્રયોગ

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૧: નીચે આપેલા શબ્દો/રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ લખો.

1. શબ્દસમૂહ: ઝટ ન ઉકલી શકે એવો પ્રશ્ન
2. શબ્દસમૂહ: હાથ પરની રોકડ રકમ
3. રૂઢિપ્રયોગ: ભીખના હાંડલાં ફરવાં
4. શબ્દાર્થ: મિથ્યા
5. શબ્દાર્થ: આભાસ

જવાબ જોવા અહી ક્લિક કરો

૧. કોયડો | ૨. સિલક | ૩. અત્યંત નિર્ધન હોવું | ૪. નકામું (ફોગટ) | ૫. ભ્રમ (ખોટો દેખાવ)

LO: G6.2.1 ગદ્યમાંથી વિગતો શોધે છે

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૨: એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર લખો.

1. પાપક નામ કોણે પાડ્યું હતું?
2. રથપાલભાઈ કેવી રીતે ચાલ્યા જતા હતા?
3. લોકોના મતે નામનો મુખ્ય ઉપયોગ શું છે?
4. ભગવાન બુદ્ધના મતે નામનો નહિ પણ કોનો મહિમા છે?
5. 'વિદ્યાપતિ' નામવાળા શું કરતા હતા?

જવાબ જોવા અહી ક્લિક કરો

૧. તેની ફોઈએ. | ૨. ટાંટિયા ઘસડતા. | ૩. એક માણસને બીજાથી જુદા પાડવા (ઓળખ માટે). | ૪. કામનો. | ૫. કાળા અક્ષરને કુહાડે મારતા હતા (અભણ હતા).

LO: G6.5.6 સંજ્ઞા ઓળખો (વ્યાકરણ)

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૩: આપેલા શબ્દો કઈ સંજ્ઞા છે તે ઓળખાવો.

1. સાબરમતી = _______ સંજ્ઞા
2. ગાય = _______ સંજ્ઞા
3. લશ્કર (ટોળું) = _______ સંજ્ઞા
4. સોનું (ઘઉં) = _______ સંજ્ઞા
5. ક્રોધ (પ્રેમ) = _______ સંજ્ઞા

જવાબ જોવા અહી ક્લિક કરો

૧. વ્યક્તિવાચક | ૨. જાતિવાચક | ૩. સમૂહવાચક | ૪. દ્રવ્યવાચક | ૫. ભાવવાચક

LO: G6.3.2 અને G6.5.7 વાક્યશુદ્ધિ અને સમૂહવાચક

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૪: માંગ્યા મુજબ ઉત્તર લખો.

યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો:

1. યાજ્ઞવલ્કય ઋષિએ યજ્ઞકુંડ (તૈયાર થયો / માંડયો / તૈયાર કર્યો).
2. ગુપ્તયુગમાં રસાયણશાસ્ત્રનો ખૂબ (વિકાસ પામ્યો / વિકાસ થયો).

સમૂહવાચક શબ્દ (જૂથ) લખો:

3. ગાય = _______
4. હરણ = _______
5. પક્ષીઓ = _______

જવાબ જોવા અહી ક્લિક કરો

૧. તૈયાર કર્યો | ૨. વિકાસ થયો | ૩. ધણ | ૪. ટોળાં | ૫. ઝૂંડ

LO: G6.4.4 વિચારણાની રજૂઆત

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૫: સવિસ્તર ઉત્તર લખો.

ભિખ્ખુ પાપકનો નામનો મોહ કેવી રીતે છૂટી ગયો?

મૂલ્યાંકન માર્ગદર્શિકા જોવા અહી ક્લિક કરો

જવાબના ૫ મુખ્ય મુદ્દાઓ (દરેક મુદ્દાનો ૧ ગુણ):

1. ભગવાન બુદ્ધના કહેવાથી પાપક નામ અને ગુણનો મેળ હોય તેવું નવું નામ શોધવા નીકળ્યો.
2. તેણે જોયું કે 'રથપાલ' નામવાળા પાસે ચંપલ નહોતા અને તે પગ ઘસડતો ચાલતો હતો.
3. 'ધનપાલ' નામવાળા પાસે ફૂટી બદામ નહોતી અને તે ભીખ માંગતો હતો.
4. સૌથી વધુ આશ્ચર્ય તેને ત્યારે થયું જ્યારે 'જીવક' નામવાળા માણસનું મૃત્યુ થઈ ગયું.
5. આ બધા અનુભવોથી પાપક સમજી ગયો કે નામ તો માત્ર ઓળખ માટે છે, સાચી સિદ્ધિ તો માણસના કામ અને ગુણોમાં જ રહેલી છે, આમ તેનો મોહ છૂટી ગયો.