ધોરણ 8 ગુજરાતી પાઠ 3 'ગઢની રઢ છોડો !' - ઇન્ટરેક્ટિવ પાઠ આયોજન

ધોરણ ૮ : ગુજરાતી

પાઠ ૩: ગઢની રઢ છોડો ! (લોકકથા)

પ્રસ્તુતિ: દિપક ચૌધરી | પ્લેટફોર્મ: Exam Guru

🎯 પાઠ આધારિત અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (LOs)

G8-2.1.1 ગદ્ય સામગ્રીમાંથી વિગતો તારવી બતાવે છે. G8-1.5.6 ગદ્યખંડ અને સંવાદોનું સ્પષ્ટ વાચિકમ્ કરે છે. G8-2.3.1 સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ઘટનાઓનાં – પ્રસંગોનાં ઉદાહરણ આપે છે. G8-3.1.1 અપરિચિત શબ્દો (બોધાત્મક/ભાવાત્મક) ના અર્થની ધારણા કરે છે. G8-2.1.5 સાહિત્યસ્વરૂપો વાંચીને ભાવાત્મક પ્રતિભાવ આપે છે.

✍️ લેખક પરિચય અને સાહિત્ય સ્વરૂપ

લેખકનું નામ: ભાનુકુમાર ત્રિવેદી
જન્મસ્થળ: પાલનપુર પાસેનું જગાણા ગામ
સાહિત્ય સ્વરૂપ: લોકકથા (Folk Tale)
કેન્દ્રીય વિચાર: આ લોકકથામાં સામાન્ય જનસમૂહના વતનપ્રેમ અને શૌર્યને ઉજાગર કરવામાં આવ્યું છે. પ્રજાના સાથ-સહકાર વિના રાષ્ટ્રનું રક્ષણ શક્ય નથી. પથ્થરના ગઢ કરતા પ્રજાની એકતા રૂપી 'જીવતો ગઢ' વધુ મજબૂત હોય છે તે વાત અહીં અસરકારક રીતે વર્ણવવામાં આવી છે.

📖 પાઠ પઠન, સમજૂતી અને માઇક્રો-ટીચિંગ

(દરેક ફકરો સ્માર્ટ બોર્ડ પર ખોલવા માટે નીચેના બોક્સ પર ક્લિક કરો)

વિભાગ ૧: શાંત રાત્રિ અને રાણાનો ઉચાટ

કાજલઘેરી મીઠડી મધરાત સમસમ કરતી વહી રહી છે. પહેલા આણાની પરણેતરના પગનાં ઝાંઝરની ઝીણી ઝીણી ઘૂઘરિયુંની જેમ લયબદ્ધ રણકી રહેલા તમરાંના અવાજ એ રાતને વધારે શણગારી રહ્યા છે. કાળા – ભમ્મર આભની તારલિયા મઢી ઓઢણી તો જાણે અસલ જામનગરી બાંધણીની છાપ ઉપસાવી રહી છે. બનાસની ધરતીના આથમણા છેડે રણની કાંધી પર વાવ નગર વસેલું છે. હાલ તો તેની ઉપર નિદ્રારાણીનો ભારે પ્રભાવ વરતાઈ રહ્યો છે. પણ વાવના રાણા વજેસંગજીની આંખમાં જરાય નીંદર નથી. એ વારંવાર પડખાં બદલે છે, ઊભા થાય છે. તરસ લાગ્યા વિના પાણી પીએ છે. વળી રંગમહેલના ઝરૂખેથી દૂર દૂર દેખાતી વાવ નગરની સીમ માથે નજરું માંડ્યા કરે છે.

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: આ વિભાગમાં રાત્રિના શાંત અને સુંદર વાતાવરણનું વર્ણન છે. આકાશ તારાઓથી ભરેલું છે જાણે જામનગરની બાંધણી! આખા વાવ નગરમાં શાંતિ છે અને બધા ઊંઘી રહ્યા છે, પરંતુ વાવના રાજા વજેસંગજીને ઊંઘ આવતી નથી. તેઓ બેચેન છે અને વારંવાર ઝરૂખામાંથી પોતાના નગરની સીમ તરફ જોઈ રહ્યા છે. આ તેમની પ્રજા પ્રત્યેની ચિંતા દર્શાવે છે.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. રાત્રે કોનો અવાજ વાતાવરણને શણગારી રહ્યો છે?
  તમરાંનો ઝીણો અને લયબદ્ધ અવાજ રાતને શણગારી રહ્યો છે.
• ૨. તારાઓથી ભરેલું આકાશ કોના જેવું લાગી રહ્યું છે?
  તારાઓથી ભરેલું આકાશ અસલ જામનગરી બાંધણીની ઓઢણી જેવું લાગી રહ્યું છે.
• ૩. વાવ નગર ક્યાં આવેલું છે?
  વાવ નગર બનાસની ધરતીના આથમણા છેડે રણની કાંધી (કિનારે) પર આવેલું છે.
• ૪. કોની આંખમાં જરાય નીંદર નહોતી?
  વાવના રાણા વજેસંગજીની આંખમાં જરાય નીંદર નહોતી.
• ૫. રાણા રંગમહેલના ઝરૂખેથી ક્યાં નજર માંડ્યા કરે છે?
  રાણા દૂર દૂર દેખાતી વાવ નગરની સીમ માથે નજર માંડ્યા કરે છે.

વિભાગ ૨: સીમાડાની ઘટના અને મહિલાઓની શૂરવીરતા

કચ્છના રણની કાંધે આવેલો આઈ વરૂડી-મા નડેશ્વરીનો આ વિસ્તાર છે. એવા આ પંથકના રાજમથક વાવ નગરીના રાણા વજેસંગજી અંધારી રાતમાં દૂર-સુદૂર કોઈ મશાલ સળગતી દેખાય તો પણ ઝીણી આંખે “શું હશે? એ પારખવા મથે છે. પોતે તો પ્રબળ શૌર્યના સ્વામી એટલે આ એમનો વ્યક્તિગત ડર કે ગભરાટ નથી. રાજા તરીકે પોતાનાં સંતાન સમ વહાલી વાવની પ્રજાની સલામતી માટેનો ઉચાટ અવશ્ય છે. એમાંય વાવના સીમાડે ખેતરમાં બનેલી આજની ઘટના એમની ઊંઘ ઉડાડવા પૂરતી છે. પાડોશી રાજના સેવકો અને સિપાઇડા ખેડૂતો પાસે વેરો લેવા આવી ગયા. એક ખેડૂતને બંદી બનાવવા પ્રયત્ન કર્યો. પણ આસપાસનાં ખેતરોમાં ગાયો-ભેંસો માટે ચાર-પૂળો વાઢતી ચાર મહિલાઓ પોતાનાં ધારદાર દાતરડાં ઉગામી ખેડૂતની વ્હારે ચઢી અને પેલાઓને ભગાડી દીધા. રાણાને ખબર મળી તો કારભારી સાથે ત્યાં પહોંચ્યા. એ મહિલાઓને કહ્યું, ‘જગદંબાઓ, તમારા લીધે મલક ઊજળો સે અને આજે તમે હાચી હાવજડી જેવું કામ કર્યું સે.’ કારભારીને કહી આ દેવીઓને સોનાની એક એક વીંટી પણ અપાવી.

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: રાણા પોતે ખૂબ બહાદુર છે, તેમને પોતાનો ડર નથી પણ પ્રજાની સલામતીની ચિંતા છે. પાડોશી રાજ્યના સિપાહીઓ વાવના ખેડૂત પાસે ગેરકાયદેસર વેરો ઉઘરાવવા અને તેને બંદી બનાવવા આવ્યા હતા. ત્યારે ખેતરમાં ઘાસ કાપતી ચાર સામાન્ય મહિલાઓએ પોતાના દાતરડાં ઉગામીને સિપાહીઓને ભગાડી દીધા. રાણાએ આ મહિલાઓની બહાદુરીને બિરદાવી તેમને સાચી 'સાવજડી' (સિંહણ) કહી અને સોનાની વીંટીઓ ઈનામમાં આપી.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. વાવ પંથક કયા માતાજીનો વિસ્તાર છે?
  આ આઈ વરૂડી-મા નડેશ્વરીનો વિસ્તાર છે.
• ૨. રાણાની ચિંતા (ઉચાટ) શાના માટે હતી?
  પોતાનાં સંતાન સમાન વહાલી વાવની પ્રજાની સલામતી માટે તેમને ચિંતા હતી.
• ૩. પાડોશી રાજના સિપાહીઓ સીમાડે શું કરવા આવ્યા હતા?
  તેઓ ખેડૂતો પાસે વેરો લેવા અને એક ખેડૂતને બંદી (કેદી) બનાવવા આવ્યા હતા.
• ૪. ખેડૂતને બચાવવા માટે કોણ વ્હારે ચઢ્યું?
  ખેતરમાં ચાર-પૂળો વાઢતી ચાર મહિલાઓ પોતાના ધારદાર દાતરડાં લઈને ખેડૂતની વ્હારે ચઢી.
• ૫. રાણાએ બહાદુર મહિલાઓને શું ઇનામ આપ્યું?
  રાણાએ તેમને સાચી સાવજડી કહી અને સોનાની એક-એક વીંટી ઈનામમાં આપી.

વિભાગ ૩: ડાયરાની બેઠક અને રાણાની મૂંઝવણ

પોતાના રાજની પ્રજાની આ ખુમારીની સાથે સાથે એમના ભાયાતો અને જાગીરદારોએ આપેલો પાકો વિશ્વાસ પણ એમને યાદ છે. અને એ વિશ્વાસને સહારે એ ફરી નીંદરભેળા થાય છે. બીજા દિ'ની સવારે ભગવાન સૂરજ નારાયણનાં કુમળાં કિરણ રાજગઢની અટારિયુંમાં પ્રવેશ કરે છે. એ પહેલાં જ રાણાની નીંદર ઊડી ગઇ હતી. પ્રાતઃ કર્મથી પરવારીને મહારાજે ચાકરો મારફતે પોતાના ભાયાતો-જાગીરદારો-સામંતો-ઠાકોરો-દરબારોને ડાયરાનો બોલાવો મોકલ્યો. બપોરના આરામ બાદ ઢળતી બપોરે સૌને બોલાવી લીધા છે. રાજવહીવટ, લોકચર્ચા વગેરે વાતોનો દોર પૂરો થયો ત્યાં તો વાવ રાણો આ સઘળા ભરચક ડાયરા વચાળે એક વાત મૂકે છે, ‘ભાઈઓ, આપણા વાવના રાજ માથે કોઈ મોટી આફત નથી… પણ…”રાણાની આ ‘પણ’થી અટકેલી વાત દરેકના કાળજે વાગી હોય તેમ લાગે છે. બધાના કાન સરવા થાય છે એટલે રાણા વાત આગળ વધારે છે, ‘આપણી પાડોશમાં આવેલાં રજવાડાં આપણને નિરાંત કરવા દે એમ નથી. રોજ રોજ સીમાડેથી “કાંક ને કાંક માઠી વાતો આવતી રે'સે. અમને તમારા બધા ઉપર પૂરો ભરોહો સે. આ હંધુંય ઠીક તોય આપણે જાણે કે એમના દાબમાં રે'વું પડતું હોય એમ લાગે સે. મને મારી ચંત્યા નથી. પણ રાજની પરજાની ચંત્યા તો કરવી જ પડે ને ! પડોશનાં રજવાડાંને આપણાં આબરૂ, મોભો અને માન ખૂંચે સે એનું કાંઈ થાય?”

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: બીજા દિવસે સવારે રાણાએ પોતાના તમામ જાગીરદારો, ઠાકોરો અને આગેવાનોને ડાયરામાં ભેગા કર્યા. રાણાએ પોતાની ચિંતા વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે પડોશી રજવાડાઓ આપણને હેરાન કરે છે અને આપણી આબરૂ તથા મોભો તેમને પસંદ નથી. આપણી પ્રજા પર કોઈ આફત ન આવે તેના માટે આપણે કોઈ કાયમી ઉપાય વિચારવો પડશે.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. રાણાએ સવારે કોને કોને બોલાવ્યા?
  રાણાએ ભાયાતો, જાગીરદારો, સામંતો, ઠાકોરો અને દરબારોને બોલાવ્યા.
• ૨. રાણાની અડધી અટકેલી વાત સાંભળીને બધાના કાન કેવા થઈ ગયા?
  બધાના 'કાન સરવા' થઈ ગયા (એટલે કે બધા ધ્યાનથી સાંભળવા લાગ્યા).
• ૩. વાવ નગરને કોણ નિરાંત કરવા દે તેમ નહોતું?
  પાડોશમાં આવેલાં રજવાડાં તેમને નિરાંત કરવા દે તેમ નહોતા.
• ૪. રાણાને પોતાની ચિંતા હતી કે કોની?
  રાણાને પોતાની નહીં, પરંતુ પોતાના રાજ્યની પ્રજાની ચિંતા હતી.
• ૫. પડોશનાં રજવાડાંને વાવ નગરની કઈ બાબત ખૂંચતી હતી?
  તેમને વાવ નગરની આબરૂ, મોભો અને માન ખૂંચતા હતા.

વિભાગ ૪: પ્રજાનો હોંકારો અને ગઢ ચણવાની દરખાસ્ત

ઘડીભર તો સભામાં ચૂપકીદી છવાઈ ગઈ. થોડાક ગણગણાટ પછી તો ગરાસદાર ઠાકોરો, ચૌહાણ, સોલંકી, વેંઝિયા વગેરે રાજપૂતોએ આ વાતને સાવ હળવાશથી લેતાં કહ્યું કે, ‘બાપુ, ઈ વાતે જરાય ગભરાવા કે મૂંઝાવા જેવું નથી હોં! અમે બેઠા સીએ એટલે તમારે આવી ચંત્યા કરવાની ન હોય. અમારાં માવતરે આવાં મગતરાં સાથે ફોડી લેવાનું ભણાવ્યું સે. એ કાંકરીચાળો કરે તો આપણે પોંચી વળસું-જોઈ લેસું.” અને સઘળાય ડાયરાએ એકી અવાજે 'હા, હા જોઈ લેસું'ના સમર્થન સાથે હોંકારો કર્યો. અને જેમ વૈશાખજેઠમાં તપેલી ધરતી માથે અષાઢના પહેલા વરસાદનાં ફોરાં પડે અને જેમ ટાઢક વર્તાવા માંડે એમ રાણાના રુદિયે ટાઢક વળવા માંડી. છતાંય રાણાએ ફરીવાર શાંતિપૂર્વક બીજી દરખાસ્ત મૂકી કે, ‘આપણે એમ કરીએ, વાવ નગરને ફરતો મજબૂત ગઢ ચણાવી લઈએ તો ? એવો મજબૂત ગઢ બનાવીએ કે દશ્મનો દસ મહિના મથે તોય દરવાજા ન તોડી શકે. સિંધનાં ઊંટ લઈને આવતા લૂંટારાઓથી પણ રક્ષણ થાય. શું કહેવું છે ભાઈઓ ?’

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: રાણાની વાત સાંભળીને રાજપૂત શૂરવીરોએ હિંમત આપતા કહ્યું કે અમે જીવતા છીએ ત્યાં સુધી તમારે ગભરાવાની જરૂર નથી, દુશ્મનોને તો અમે આસાનીથી પહોંચી વળીશું. તેમનો આવો હોંકારો સાંભળીને રાણાને શાંતિ (ટાઢક) થઈ. છતાં કાયમી સુરક્ષા માટે રાણાએ વાવ નગરની ફરતે એક મજબૂત ગઢ (કિલ્લો) ચણાવવાની દરખાસ્ત (પ્રસ્તાવ) મૂકી, જેથી દુશ્મનો અને સિંધના લૂંટારાઓથી રક્ષણ મેળવી શકાય.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. ડાયરામાં બેઠેલા રાજપૂતોએ રાણાને શું હિંમત આપી?
  તેમણે કહ્યું કે "અમે બેઠા છીએ એટલે તમારે ચિંતા કરવાની ન હોય, દુશ્મનોને અમે પહોંચી વળીશું."
• ૨. ડાયરાનો એકી અવાજે હોંકારો સાંભળી રાણાને કેવું લાગ્યું?
  જાણે તપેલી ધરતી પર વરસાદ પડે તેમ રાણાના રુદિયે (હૃદયમાં) ટાઢક વળી ગઈ.
• ૩. રાણાએ કઈ નવી દરખાસ્ત ડાયરા સમક્ષ મૂકી?
  રાણાએ વાવ નગરને ફરતો એક મજબૂત ગઢ (કિલ્લો) ચણાવવાની દરખાસ્ત મૂકી.
• ૪. રાણા કેવો ગઢ બનાવવા માંગતા હતા?
  એવો મજબૂત ગઢ કે દુશ્મનો દસ મહિના મથે તોપણ તેના દરવાજા ન તોડી શકે.
• ૫. ગઢ બનાવવાથી કોનાથી રક્ષણ મળી શકે તેમ હતું?
  પડોશી દુશ્મનો અને સિંધના ઊંટ લઈને આવતા લૂંટારાઓથી રક્ષણ મળી શકે તેમ હતું.

વિભાગ ૫: પ્રજાએ માંગેલો સમય અને રાણાનો પ્રેમ

‘બાપુ, એ વાત અત્યારે હાલ તો રહેવા દ્યો. અમે બધા ભેળા મળીને એ વાતે બરાબર વચાર કરસું. પછી ગઢ ચેવો બનાવવો એ આપને જણાવહુ - ચંતા ન રાખતા.’ આટલું સાંભળીને રાણાએ, 'સારું ત્યારે' કહી સઘળા ડાયરાને ભાવભેર વિદાય આપી. અને ડાયરો વિખેરાયો ત્યારે રાણો જાણે હળવો ફૂલ હતો. એ વાતને એક અઠવાડિયું વીતી ગયું. રાણાનો ઉચાટ તો ઓગળી ગયો હતો. છતાંય એને “ગઢનું શું થયું?” ની ચિંતા તો સેવી જ. આ વાતની જાણ દરબારીઓને થતાં બધાએ ફરી ભેગા થઈ રાણાને કહેવરાવ્યું કે, “મહારાજ આવતી પૂનમે ઢીમામાં શામળિયાનો મેળો ભરાય એ દહાડે દિ' આથમતાં તમારો ગઢ તૈયાર હશે. જોવા માટે પધારજો.' દરબારીઓને રાણા માટે માન હતું, પ્રજાની આટલી ચિંતા બીજા કયા રાજવી કરે ? વળી અહીં તો વારંવાર દુકાળ પડે એ વખતે કહ્યા વિના વેરો માફ કરે. ઊલટાની માણસોને જીવવામાં મદદ કરે. રાજમાં કોઈ માંદું પડે કે ઊકલી જાય તોય રાણા ખબર રાખે તેના પરિવારની ચિંતા કરે, અરે કોઈની દીકરીનો કરિયાવર કરવાનો હોય અને એ પહોંચી શકે તેમ ન હોય તો કોઈને ખબર પણ ન પડે અને એ પ્રસંગ રંગેચંગે પૂરો થાય. આમ છતાંય ક્યાંય રાણાનો જયકાર કરવાની મનાઈ હોય. એટલે રાણાનો ઉચાટ દૂર કરવાની જવાબદારી પણ પ્રજા સમજતી હતી.

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: લોકોએ રાણાને ગઢ બનાવવા માટે વિચારવાનો સમય માંગ્યો. થોડા દિવસ પછી દરબારીઓએ સંદેશો મોકલ્યો કે આવતી પૂનમે ઢીમામાં શામળિયાના મેળાના દિવસે તમારો ગઢ તૈયાર હશે. પ્રજા રાણાને ખૂબ પ્રેમ કરતી હતી કારણ કે રાણા દુકાળમાં વેરો માફ કરતા, ગરીબ દીકરીઓના લગ્ન કરાવતા અને બીમાર લોકોની મદદ કરતા. આવા દયાળુ રાજાની ચિંતા દૂર કરવી એ પ્રજા પોતાની ફરજ સમજતી હતી.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. આગેવાનોએ ગઢ બનાવવા અંગે રાણાને શું કહ્યું?
  તેમણે કહ્યું કે અમે બધા ભેગા મળીને વિચાર કરીશું અને પછી જણાવીશું કે ગઢ કેવો બનાવવો.
• ૨. દરબારીઓએ રાણાને ગઢ જોવા ક્યારે આવવાનું કહ્યું?
  આવતી પૂનમે જ્યારે ઢીમામાં શામળિયાનો મેળો ભરાય તે દિવસે સાંજે ગઢ જોવા આવવાનું કહ્યું.
• ૩. વારંવાર દુકાળ પડે ત્યારે રાણો શું કરતો હતો?
  દુકાળ વખતે રાણો કહ્યા વિના પ્રજાનો વેરો માફ કરી દેતો અને તેમને જીવવામાં મદદ કરતો.
• ૪. ગરીબ માણસની દીકરીના પ્રસંગમાં રાણો કઈ રીતે મદદ કરતો?
  કોઈને ખબર પણ ન પડે તે રીતે રાણો દીકરીનો કરિયાવર આપીને પ્રસંગ રંગેચંગે પૂરો કરાવતો.
• ૫. પ્રજા રાણા પ્રત્યે પોતાની કઈ જવાબદારી સમજતી હતી?
  રાણાનો ઉચાટ (ચિંતા) દૂર કરવાની અને તેમની રક્ષા કરવાની જવાબદારી પ્રજા સમજતી હતી.

વિભાગ ૬: પૂનમની સાંજ અને જીવતો ગઢ

અને પછીની પૂનમની સંધ્યા થઈ છે. આભલાની કોરભર્યા ડાયરામાં “રંગ છે બાપ”, ‘ખમ્મા ધણીને”, “શામળાની સોગંદ’ વગેરે શબ્દોનો પાનો ચઢાવેલી કસુંબલ આંખ જેવી દેખાતી હતી ! એ જ ટાણે વાવના રાણાના દરબાર ગઢની ડેલીએ વાવનો રાજકવિ આવીને ઊભો રહ્યો છે. એણે રાણાને ખબર પાઠવ્યા કે 'બાપુ, તમારો ગઢ તૈયાર સે; જોવા માટે સીમાડે પધારો.' રાણા ઘડીભર મૂંઝાયા કે ઈટો, પથ્થર, ચૂનો વગેરે કંઈ માલસામાન તો આવતો જોયો નથી. તો ગઢ કેમ બને? છતાં ભાયાત-આગેવાનોની સાથે વાવના સીમાડે એ જોવા જાય છે, તો શું જુએ છે ? સમસ્ત વાવ-ઢીમા-સુઈગામ પંથકના દરબારો-જાગીરદારો, સોલંકી, ચૌહાણ, પરમાર, વેંઝિયા રાજપૂતો હજારોની સંખ્યામાં હાજર હતા. એકબીજાના હાથમાં હાથ પરોવી શકાય એટલા નજીક હતા. બધા જ ખુલ્લી તલવારો-ભાલા બરછીઓની સજાવટ સાથે એક હારમાં ઊભા હતા. એમની સાથે જે મળ્યું એ હથિયાર લઈ અઢારે વરણ જોડાઈ હતી. રાજની પ્રજામાં જુસ્સો પ્રેરતી મહિલાઓ પણ જોડાઈ હતી. જાણે કહેતી હોય કે 'આ ધરતીમાનો ખોળો અમે પણ ખૂંદ્યો છે.”

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: પૂનમની સાંજે વાવના રાજકવિએ આવીને રાણાને સમાચાર આપ્યા કે તમારો ગઢ તૈયાર છે. રાણાને આશ્ચર્ય થયું કારણ કે ગઢ બનાવવા માટે ઈંટો કે પથ્થર તો આવ્યા જ નહોતા. જ્યારે તેઓ સીમાડે પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે જોયું કે હજારોની સંખ્યામાં વાવ પંથકના તમામ લોકો (પુરુષો અને મહિલાઓ) હાથમાં તલવાર, ભાલા અને હથિયારો લઈને એકબીજાનો હાથ પકડીને એક મજબૂત માનવ-દિવાલ (જીવતો ગઢ) બનાવીને ઉભા છે. આ દ્રશ્ય તેમની અખંડ એકતા બતાવે છે.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. પૂનમની સાંજે દરબાર ગઢની ડેલીએ કોણ આવીને ઊભું રહ્યું?
  વાવના રાજકવિ આવીને ઊભા રહ્યા અને ગઢ તૈયાર હોવાના સમાચાર આપ્યા.
• ૨. સમાચાર સાંભળીને રાણા કેમ મૂંઝાયા?
  રાણા મૂંઝાયા કારણ કે ગામમાં ઈંટો, પથ્થર કે ચૂનો એવો કોઈ માલસામાન આવતો તેમણે જોયો નહોતો, તો ગઢ કેવી રીતે બન્યો?
• ૩. સીમાડે હજારોની સંખ્યામાં કોણ હાજર હતું?
  વાવ-ઢીમા-સુઈગામ પંથકના દરબારો, જાગીરદારો અને અઢારેય વરણના લોકો હાજર હતા.
• ૪. આ લોકો કેવી રીતે ઉભા હતા?
  તેઓ એકબીજાના હાથમાં હાથ પરોવીને, ખુલ્લી તલવારો અને હથિયારો સાથે એક હારમાં જીવતા ગઢની જેમ ઉભા હતા.
• ૫. હથિયાર લઈને ઉભેલી મહિલાઓ શું સાબિત કરતી હતી?
  મહિલાઓ સાબિત કરતી હતી કે આ ધરતી માતા માત્ર પુરુષોની નથી, અમે પણ તેનું રક્ષણ કરવા માટે સક્ષમ છીએ.

વિભાગ ૭: ગઢની રઢ છોડો (અમર સંદેશ)

રાણો કંઈ વિચારે એ પહેલાં, એ કતારમાં ઉભેલા સઘળા શૂરવીરોએ રાણાને પૂછ્યું. 'બાપુ, શું તમને આ જીવતા ગઢ ઉપર ભરોહો નથી? તો એ માટી, કાંકરા અને ઈંટોનો ગઢ તમારે ચમ બનાવવો સે ? આ કતારમાં રે'લો એક એક વીર હો હો જણને પૂરો પડે તેમ સે. અમારી લાશો ઉપર થઈને કોઈ રજવાડું તો શું - એક ચકલુંય વાવમાં પગ નહીં મૂકી શકે, પછી તમારે ચણતરનો ગઢ શું કરવો સે? અને પછી તો ઢીમાના ધણી કાળિયા ઠાકર-શામળિયાનો જયજયકાર આભમાં પહોંચ્યો. કદાચ આ રણનાદના પડઘા આસપાસમાંય પડ્યા હશે. સીમાડે જઈને પણ અફળાયા હશે. એટલે એ પછી આસપાસનાં રજવાડાંનું ગુમાન તો ઓગળી જ ગયું! આ ખુમારીની વાત સાંભળનારા અટકચાળો કરવાનું ભૂલી જ ગયા. તેથી તો વાવના રાજકવિ કાનબાપુએ સ્થળ ઉપર જ

“ગઢમાં માટી ને ગઢમાં કાંકરા રે લોલ,
ગઢ ચણાતાં લોપાઈ જશે લાજ રે !
ગઢની રઢ છોડો રૂડા રાજીવી રે લોલ !"

ગીત લલકારેલું. ત્યારે વાવના રાણા ગદ્ ગદ્ થઈ ગયા. આજે પણ આ ગીતના શબ્દો કર્ણોપકર્ણ સચવાયા છે અને વાવની જનતાને પોરસાવે છે.

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: પ્રજાએ રાણાને કહ્યું કે શું તમને આ અમારા 'જીવતા ગઢ' પર વિશ્વાસ નથી? જ્યાં સુધી અમે જીવતા છીએ ત્યાં સુધી કોઈ દુશ્મન વાવમાં પગ મૂકી શકશે નહિ. માટે પથ્થરનો ગઢ બનાવવાની જીદ છોડી દો. આ દ્રશ્ય જોઈ રાણા ભાવુક થઈ ગયા. રાજકવિ કાનબાપુએ આ પ્રસંગ પર ગીત ગાયું કે "ગઢની રઢ છોડો રૂડા રાજીવી". આ એકતાનો અવાજ સાંભળીને પડોશી દુશ્મન રાજ્યોનો અહંકાર તૂટી ગયો અને તેઓ ડરી ગયા.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. શૂરવીરોએ રાણાને પથ્થરના ગઢ વિશે શું કહ્યું?
  તેમણે કહ્યું કે જો તમને અમારા આ 'જીવતા ગઢ' પર ભરોસો હોય, તો પથ્થર કે માટીનો ગઢ બનાવવાની કોઈ જરૂર નથી.
• ૨. શૂરવીરોએ દુશ્મનો માટે કેવી ચેતવણી ઉચ્ચારી?
  તેમણે કહ્યું કે અમારી લાશો પર થઈને કોઈ દુશ્મન તો શું, એક પક્ષી (ચકલું) પણ વાવમાં પગ મૂકી શકશે નહીં.
• ૩. મેળામાં કયા ભગવાનનો જયજયકાર થયો?
  ઢીમાના ધણી કાળિયા ઠાકર (શામળિયા) નો જયજયકાર થયો.
• ૪. વાવની પ્રજાની આ ખુમારી અને એકતા જોઈને પડોશી રજવાડાં પર શી અસર થઈ?
  પડોશી રજવાડાંઓનો અહંકાર (ગુમાન) ઓગળી ગયો અને તેઓ અટકચાળો (હેરાનગતિ) કરવાનું ભૂલી ગયા.
• ૫. રાજકવિ કાનબાપુએ સ્થળ પર કયું ગીત લલકાર્યું?
  "ગઢમાં માટી ને ગઢમાં કાંકરા રે લોલ... ગઢની રઢ છોડો રૂડા રાજીવી રે લોલ !" આ ગીત લલકાર્યું.