ધોરણ ૮ : ગુજરાતી (પ્રથમ સત્ર)
પાઠ ૬: બકોર પટેલનો કારેલાંપ્રયોગ | સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય અને એકમ કસોટી
📝 ભાગ ૧: પાઠ ૬ 'બકોર પટેલનો કારેલાંપ્રયોગ' - સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન
📚 શબ્દાર્થ, શબ્દસમૂહ અને રૂઢિપ્રયોગ (સમજૂતી અને વાક્યપ્રયોગ સાથે)
શબ્દાર્થ:
૧. હજમ થઈ જવું = પચી જવું. (વાક્ય: ભારે ખોરાક જલ્દી હજમ થતો નથી.)
૨. ઓસડ = ઔષધ, દવા. (વાક્ય: આયુર્વેદમાં લીમડાને ઉત્તમ ઓસડ ગણવામાં આવે છે.)
૩. તેવણ = તે (પારસી શબ્દપ્રયોગ). (વાક્ય: તેવણ આજે જ મુંબઈથી પાછા ફર્યા છે.)
૪. ભરપટ્ટે = પેટ ભરીને. (વાક્ય: બાળકોએ લગ્નમાં ભરપટ્ટે મિષ્ટાન્ન ખાધું.)
૫. મારણ = ઇલાજ. (વાક્ય: રોગનું મારણ સમયસર કરવું જોઈએ.)
૬. કમકમાં = ધ્રુજારી. (વાક્ય: અંધારી રાતે ડરામણો અવાજ સાંભળીને મને કમકમાં આવી ગયા.)
શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ:
૧. બે-પાંચ પાનાંનું પતાકડું = ચોપાનિયું. (વાક્ય: મેં ચોપાનિયામાં વાર્તા વાંચી.)
૨. કારેલાં પ્રત્યે ભારે પ્રીતિ ધરાવનાર = કારેલાંલટ્ટુ. (વાક્ય: બકોર પટેલ કારેલાંલટ્ટુ બની ગયા.)
૩. શક સંવતથી આરંભાતા વર્ષનો પ્રથમ દિવસ = ગૂડી પડવો. (વાક્ય: મહારાષ્ટ્રમાં ગૂડી પડવો ધામધૂમથી ઉજવાય છે.)
૪. પ્રવાહી પદાર્થ ચૂસતાં થતો અવાજ = સબડકો. (વાક્ય: દાદાએ ગરમાગરમ ચાનો સબડકો માર્યો.)
૫. ઊલટી થવાનો ઉછાળો = ઊબકો. (વાક્ય: કડવી દવા પીતા જ મને ઊબકો આવી ગયો.)
રૂઢિપ્રયોગ:
૧. આંખો પહોળી થઈ જવી = આશ્ચર્ય થવું. (વાક્ય: જાદુગરનો ખેલ જોઈને મારી આંખો પહોળી થઈ ગઈ.)
૨. મોંમાં પાણી આવી જવું = ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છા થવી. (વાક્ય: થાળીમાં મીઠાઈ જોઈને મારા મોંમાં પાણી આવી ગયું.)
૩. વાજતેગાજતે માંડવે આવવું = જાહેર રીતે બહાર આવવું / સમય આવ્યે ખબર પડવી. (વાક્ય: સત્ય છુપાયેલું રહેતું નથી, તે વાજતેગાજતે માંડવે આવે જ છે.)
૧. હજમ થઈ જવું = પચી જવું. (વાક્ય: ભારે ખોરાક જલ્દી હજમ થતો નથી.)
૨. ઓસડ = ઔષધ, દવા. (વાક્ય: આયુર્વેદમાં લીમડાને ઉત્તમ ઓસડ ગણવામાં આવે છે.)
૩. તેવણ = તે (પારસી શબ્દપ્રયોગ). (વાક્ય: તેવણ આજે જ મુંબઈથી પાછા ફર્યા છે.)
૪. ભરપટ્ટે = પેટ ભરીને. (વાક્ય: બાળકોએ લગ્નમાં ભરપટ્ટે મિષ્ટાન્ન ખાધું.)
૫. મારણ = ઇલાજ. (વાક્ય: રોગનું મારણ સમયસર કરવું જોઈએ.)
૬. કમકમાં = ધ્રુજારી. (વાક્ય: અંધારી રાતે ડરામણો અવાજ સાંભળીને મને કમકમાં આવી ગયા.)
શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ:
૧. બે-પાંચ પાનાંનું પતાકડું = ચોપાનિયું. (વાક્ય: મેં ચોપાનિયામાં વાર્તા વાંચી.)
૨. કારેલાં પ્રત્યે ભારે પ્રીતિ ધરાવનાર = કારેલાંલટ્ટુ. (વાક્ય: બકોર પટેલ કારેલાંલટ્ટુ બની ગયા.)
૩. શક સંવતથી આરંભાતા વર્ષનો પ્રથમ દિવસ = ગૂડી પડવો. (વાક્ય: મહારાષ્ટ્રમાં ગૂડી પડવો ધામધૂમથી ઉજવાય છે.)
૪. પ્રવાહી પદાર્થ ચૂસતાં થતો અવાજ = સબડકો. (વાક્ય: દાદાએ ગરમાગરમ ચાનો સબડકો માર્યો.)
૫. ઊલટી થવાનો ઉછાળો = ઊબકો. (વાક્ય: કડવી દવા પીતા જ મને ઊબકો આવી ગયો.)
રૂઢિપ્રયોગ:
૧. આંખો પહોળી થઈ જવી = આશ્ચર્ય થવું. (વાક્ય: જાદુગરનો ખેલ જોઈને મારી આંખો પહોળી થઈ ગઈ.)
૨. મોંમાં પાણી આવી જવું = ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છા થવી. (વાક્ય: થાળીમાં મીઠાઈ જોઈને મારા મોંમાં પાણી આવી ગયું.)
૩. વાજતેગાજતે માંડવે આવવું = જાહેર રીતે બહાર આવવું / સમય આવ્યે ખબર પડવી. (વાક્ય: સત્ય છુપાયેલું રહેતું નથી, તે વાજતેગાજતે માંડવે આવે જ છે.)
પ્રશ્ન 1. વાતચીત. (મૌખિક ચર્ચા આધારિત ઉત્તરો)
૧. તમે કોઈ ચીજ વસ્તુનાં વખાણ સાંભળ્યાં કે વાંચ્યાં હોય તે વિશે કહો.
ઉત્તર: મેં છાપામાં આંબળા અને એલોવેરાના ખૂબ વખાણ વાંચ્યા છે, તે સ્વાસ્થ્ય માટે ઉત્તમ છે.
૨. બકોર પટેલની જેમ તમને કયું શાકભાજી બહુ ભાવે? કેમ?
ઉત્તર: મને ભીંડાનું શાક બહુ ભાવે છે કારણ કે તેનો સ્વાદ મને ખૂબ પસંદ છે.
૩. તમને કયું શાકભાજી બિલકુલ ન ભાવે? કેમ?
ઉત્તર: મને ગલકાંનું શાક બિલકુલ નથી ભાવતું, કેમ કે તે સ્વાદમાં ખૂબ ફિક્કું લાગે છે.
૪. તમે કોઈના ઘેર ગયા હોવ અને કોઈ વાનગી ન ભાવી હોય તે વિશે કહો.
ઉત્તર: એકવાર હું મિત્રના ઘરે ગયો હતો ત્યાં ફુલેવરનું શાક બન્યું હતું, જે મને જરાય નહોતું ભાવ્યું.
૫. તમે કોઈના ઘેર જાઓ અને તમને ન ભાવતી વાનગી બનાવી હોય તો તમે શું કરશો?
ઉત્તર: હું તેમનું માન રાખવા માટે થોડી વાનગી ખાઈ લઈશ અને ખરાબ લાગવા દઈશ નહિ.
૬. તમે ક્યારેય કોઈ કડવી ચીજવસ્તુ ખાધી હોય તો તે વિશે કહો.
ઉત્તર: હા, મેં તાવ આવ્યો ત્યારે કડવા લીમડાનો રસ પીધો છે.
૭. ગોપાળદાસની જેમ તમને કઈ કઈ મીઠાઈ કે મિષ્ટાન્ન ભાવે?
ઉત્તર: મને ગુલાબજાંબુ, કાજુકતરી અને દૂધપાક ખૂબ ભાવે છે.
ઉત્તર: મેં છાપામાં આંબળા અને એલોવેરાના ખૂબ વખાણ વાંચ્યા છે, તે સ્વાસ્થ્ય માટે ઉત્તમ છે.
૨. બકોર પટેલની જેમ તમને કયું શાકભાજી બહુ ભાવે? કેમ?
ઉત્તર: મને ભીંડાનું શાક બહુ ભાવે છે કારણ કે તેનો સ્વાદ મને ખૂબ પસંદ છે.
૩. તમને કયું શાકભાજી બિલકુલ ન ભાવે? કેમ?
ઉત્તર: મને ગલકાંનું શાક બિલકુલ નથી ભાવતું, કેમ કે તે સ્વાદમાં ખૂબ ફિક્કું લાગે છે.
૪. તમે કોઈના ઘેર ગયા હોવ અને કોઈ વાનગી ન ભાવી હોય તે વિશે કહો.
ઉત્તર: એકવાર હું મિત્રના ઘરે ગયો હતો ત્યાં ફુલેવરનું શાક બન્યું હતું, જે મને જરાય નહોતું ભાવ્યું.
૫. તમે કોઈના ઘેર જાઓ અને તમને ન ભાવતી વાનગી બનાવી હોય તો તમે શું કરશો?
ઉત્તર: હું તેમનું માન રાખવા માટે થોડી વાનગી ખાઈ લઈશ અને ખરાબ લાગવા દઈશ નહિ.
૬. તમે ક્યારેય કોઈ કડવી ચીજવસ્તુ ખાધી હોય તો તે વિશે કહો.
ઉત્તર: હા, મેં તાવ આવ્યો ત્યારે કડવા લીમડાનો રસ પીધો છે.
૭. ગોપાળદાસની જેમ તમને કઈ કઈ મીઠાઈ કે મિષ્ટાન્ન ભાવે?
ઉત્તર: મને ગુલાબજાંબુ, કાજુકતરી અને દૂધપાક ખૂબ ભાવે છે.
પ્રશ્ન 2. ઉદાહરણ મુજબ જેની પાછળ 'ખાનું' પ્રત્યય લાગતો હોય તેવા શબ્દો અને તેના અર્થ લખી વાક્યપ્રયોગ કરો.
૧. છાપખાનું: પુસ્તકો કે અખબાર છાપવાની જગ્યા. (વાક્ય: આ છાપખાનામાં રોજ હજારો પુસ્તકો છપાય છે.)
૨. દવાખાનું: દર્દીઓની સારવાર કરવાની જગ્યા. (વાક્ય: ગામમાં નવું દવાખાનું ખૂલ્યું છે.)
૩. કારખાનું: માલ-સામાન બનાવવાની જગ્યા / ફેક્ટરી. (વાક્ય: મારા પિતા કાપડના કારખાનામાં કામ કરે છે.)
૪. જેલખાનું: ગુનેગારોને રાખવાની જગ્યા. (વાક્ય: ચોરને પકડીને જેલખાનામાં પૂરી દેવામાં આવ્યો.)
૫. તોપખાનું: તોપ અને દારૂગોળો રાખવાની જગ્યા. (વાક્ય: જૂના કિલ્લામાં એક મોટું તોપખાનું હતું.)
૨. દવાખાનું: દર્દીઓની સારવાર કરવાની જગ્યા. (વાક્ય: ગામમાં નવું દવાખાનું ખૂલ્યું છે.)
૩. કારખાનું: માલ-સામાન બનાવવાની જગ્યા / ફેક્ટરી. (વાક્ય: મારા પિતા કાપડના કારખાનામાં કામ કરે છે.)
૪. જેલખાનું: ગુનેગારોને રાખવાની જગ્યા. (વાક્ય: ચોરને પકડીને જેલખાનામાં પૂરી દેવામાં આવ્યો.)
૫. તોપખાનું: તોપ અને દારૂગોળો રાખવાની જગ્યા. (વાક્ય: જૂના કિલ્લામાં એક મોટું તોપખાનું હતું.)
પ્રશ્ન 3. ઉદાહરણ મુજબના બીજા શબ્દો લખી વાક્યપ્રયોગ કરો. (ગળપણ-ફળપણ)
૧. શિખંડ-બિખંડ: આજે જમવામાં શિખંડ-બિખંડ લાવવાની કોઈ જરૂર નથી.
૨. શાક-બાક: આજે બજારમાંથી કંઈ શાક-બાક લાવ્યા છો કે નહીં?
૩. રોટલી-બોટલી: મહેમાન માટે જલ્દીથી રોટલી-બોટલી બનાવી દો.
૪. કામ-બામ: તારે કોઈ કામ-બામ કરવું છે કે બસ રખડ્યા જ કરવું છે?
૫. ચા-બા: સવારમાં ઊઠીને સૌ પ્રથમ ચા-બા પીવી જોઈએ.
૨. શાક-બાક: આજે બજારમાંથી કંઈ શાક-બાક લાવ્યા છો કે નહીં?
૩. રોટલી-બોટલી: મહેમાન માટે જલ્દીથી રોટલી-બોટલી બનાવી દો.
૪. કામ-બામ: તારે કોઈ કામ-બામ કરવું છે કે બસ રખડ્યા જ કરવું છે?
૫. ચા-બા: સવારમાં ઊઠીને સૌ પ્રથમ ચા-બા પીવી જોઈએ.
પ્રશ્ન 4. ઉદાહરણ મુજબના શબ્દો લખી બંને શબ્દોનો ઉપયોગ કરી વાક્ય બનાવો. (સવાર-સાંજ)
૧. દિવસ-રાત: ખેડૂતો ખેતરમાં દિવસ-રાત મહેનત કરે છે.
૨. આગળ-પાછળ: રસ્તો ઓળંગતી વખતે આગળ-પાછળ જોવું જોઈએ.
૩. આજ-કાલ: આજ-કાલ બજારમાં ખૂબ મોંઘવારી વધી ગઈ છે.
૪. ઊંચ-નીચ: ભગવાને બનાવેલી દુનિયામાં કોઈ ઊંચ-નીચ હોવા જોઈએ નહીં.
૨. આગળ-પાછળ: રસ્તો ઓળંગતી વખતે આગળ-પાછળ જોવું જોઈએ.
૩. આજ-કાલ: આજ-કાલ બજારમાં ખૂબ મોંઘવારી વધી ગઈ છે.
૪. ઊંચ-નીચ: ભગવાને બનાવેલી દુનિયામાં કોઈ ઊંચ-નીચ હોવા જોઈએ નહીં.
પ્રશ્ન 5. એકમને આધારે સાચા વિકલ્પ સામે ☑ કરો.
૧. કારેલાં જેવું ઓસડ બીજું એકે નહિ! = કારેલાં એ ઉત્તમ ઓસડ છે.
૨. બકોર પટેલ કારેલાંનો ઢગ જોઈ નવાઈ પામતા, કારણ કે... = આટલાં બધાં કારેલાં કોણ ખાતું હશે? - એમ વિચારીને.
૩. ‘ગળપણનું મારણ કડવાશ !' – એટલે... = કડવાશ ગળપણનો ઇલાજ છે.
૪. “હવે મને નખમાંય રોગ રહ્યો નથી.' – એટલે... = શરીર તદ્દન નીરોગી હોવું.
૫. “આ તો તમારાં કારેલાં પ્રયોગને હાથ જોડ્યા !” એટલે... = અતિશય કારેલાં ખાઈ ખાઈને તેઓ કંટાળી ગયા ને ભાગ્યા.
૨. બકોર પટેલ કારેલાંનો ઢગ જોઈ નવાઈ પામતા, કારણ કે... = આટલાં બધાં કારેલાં કોણ ખાતું હશે? - એમ વિચારીને.
૩. ‘ગળપણનું મારણ કડવાશ !' – એટલે... = કડવાશ ગળપણનો ઇલાજ છે.
૪. “હવે મને નખમાંય રોગ રહ્યો નથી.' – એટલે... = શરીર તદ્દન નીરોગી હોવું.
૫. “આ તો તમારાં કારેલાં પ્રયોગને હાથ જોડ્યા !” એટલે... = અતિશય કારેલાં ખાઈ ખાઈને તેઓ કંટાળી ગયા ને ભાગ્યા.
પ્રશ્ન 6. આપેલાં વાક્યો જેવો અર્થ ધરાવતું વાક્ય પાઠમાંથી શોધીને લખો.
૧. ખવાયેલું પચી જાય છે. = ખાધેલું હજમ થઈ જાય છે.
૨. હવે તેઓ કારેલાંપ્રિય થઈ ગયા હતા. = ને તેઓ જાણે કારેલાંલટ્ટુ બની ગયા!
૩. દરરોજ કંઈક ગળી વાની લાવવી પડશે. = ત્યારે તો રોજ કંઈ ને કંઈ મીઠાઈ લાવવી પડશે!
૪. ગોપાળદાસ થોડા આપણા અતિથિ છે! = પણ ગોપાળદાસ હવે મહેમાન કહેવાય જ નહિ!
૫. વાતોવાતોમાં સમય પસાર થઈ ગયો. = આમ વાતોમાં વખત વહી ગયો.
૨. હવે તેઓ કારેલાંપ્રિય થઈ ગયા હતા. = ને તેઓ જાણે કારેલાંલટ્ટુ બની ગયા!
૩. દરરોજ કંઈક ગળી વાની લાવવી પડશે. = ત્યારે તો રોજ કંઈ ને કંઈ મીઠાઈ લાવવી પડશે!
૪. ગોપાળદાસ થોડા આપણા અતિથિ છે! = પણ ગોપાળદાસ હવે મહેમાન કહેવાય જ નહિ!
૫. વાતોવાતોમાં સમય પસાર થઈ ગયો. = આમ વાતોમાં વખત વહી ગયો.
પ્રશ્ન 7. ઉદાહરણ મુજબનાં વાક્યો લખો તેનો અર્થ લખો.
૧. વાક્ય: આટલાં બધાં કારેલાં તે કોણ ખાતું હશે?
અર્થ: શું લોકો આટલાં બધાં કારેલાં ખાતાં હશે!
૨. વાક્ય: તો શું, મહેમાનને તમારા કારેલાં-કડવાટના પ્રયોગનો સવાદ ચખાડવો છે?
અર્થ: મહેમાનને થોડા કારેલાં અને કડવાશ ખવડાવાય!
૩. વાક્ય: આવું ભોજન કદી ખાધેલું નહિ!
અર્થ: મેં જિંદગીમાં ક્યારેય આવું કડવું જમણ જમ્યું નથી.
૪. વાક્ય: ના ! ના ! વખત જ ક્યાં છે?
અર્થ: અત્યારે મારી પાસે જમવાનો જરા પણ સમય નથી.
અર્થ: શું લોકો આટલાં બધાં કારેલાં ખાતાં હશે!
૨. વાક્ય: તો શું, મહેમાનને તમારા કારેલાં-કડવાટના પ્રયોગનો સવાદ ચખાડવો છે?
અર્થ: મહેમાનને થોડા કારેલાં અને કડવાશ ખવડાવાય!
૩. વાક્ય: આવું ભોજન કદી ખાધેલું નહિ!
અર્થ: મેં જિંદગીમાં ક્યારેય આવું કડવું જમણ જમ્યું નથી.
૪. વાક્ય: ના ! ના ! વખત જ ક્યાં છે?
અર્થ: અત્યારે મારી પાસે જમવાનો જરા પણ સમય નથી.
પ્રશ્ન 8. વાક્ય વાંચો અને વાર્તાને આધારે લાગુ પડતા પાત્રનું નામ લખો.
૧. કારેલાં કડવાં, એટલે પોતે કદી ખાતા જ નહીં. = બકોર પટેલ
૨. તેઓ અઠવાડિયાની મહેમાનગતિએ આવવાના છે. = ગોપાળદાસ
૩. ટપાલીનો અવાજ સાંભળી બહાર આવ્યાં. = શકરી પટલાણી
૪. ભાણાં પીરસી બંને જણને રસોડામાં બોલાવ્યા. = શકરી પટલાણી
૫. તેમના હાથમાં કાચના બે ગ્લાસ હતા. = બકોર પટેલ
૨. તેઓ અઠવાડિયાની મહેમાનગતિએ આવવાના છે. = ગોપાળદાસ
૩. ટપાલીનો અવાજ સાંભળી બહાર આવ્યાં. = શકરી પટલાણી
૪. ભાણાં પીરસી બંને જણને રસોડામાં બોલાવ્યા. = શકરી પટલાણી
૫. તેમના હાથમાં કાચના બે ગ્લાસ હતા. = બકોર પટેલ
પ્રશ્ન 9. પ્રશ્નોના જવાબ લખો.
૧. બકોર પટેલને કઈ વાતની નવાઈ લાગી? કેમ?
ઉત્તર: બકોર પટેલને નવાઈ લાગી કે કારેલાંમાં આટલા બધા ગુણ હશે તેવો તેમને ખ્યાલ જ નહોતો. તેઓ માનતા હતા કે કારેલાં કડવા હોવાથી કોઈ ખાતું જ નહીં હોય.
૨. બકોર પટેલ કેવી રીતે કારેલાંલટ્ટુ બની ગયા?
ઉત્તર: ચોપાનિયામાં ફાયદા વાંચીને તેમણે કારેલાં ખાધાં. કોણ જાણે કેમ, તેમને તે બહુ ભાવ્યાં. પછી તો રોજ મંગાવવા લાગ્યા અને ધીમે ધીમે કારેલાં ખાવાનો શોખ એટલો વધ્યો કે તેઓ કારેલાંલટ્ટુ બની ગયા.
૩. ‘‘ત્યારે તો રોજ કંઈ ને કંઈ મીઠાઈ લાવવી પડશે !'' એવું કોણે કહ્યું? કેમ?
ઉત્તર: આવું 'શકરી પટલાણી' એ કહ્યું. કારણ કે ગોપાળદાસ એક અઠવાડિયું રોકાવા આવવાના હતા અને તેઓ મીઠાઈના ભારે શોખીન હતા, તેમને રોજ ગળ્યું જમવાની ટેવ હતી.
૪. ગોપાળદાસની આંખો ક્યારે પહોળી થઈ ગઈ? કેમ?
ઉત્તર: જમવા બેઠા ત્યારે થાળીમાં કારેલાંનું શાક, મેથીની દાળ અને મેથીનું અથાણું જોઈને ગોપાળદાસની આંખો પહોળી થઈ ગઈ, કારણ કે તેમાં એકપણ મીઠાઈ નહોતી.
૫. શું જોઈને ગોપાળદાસ ભડક્યા? કેમ?
ઉત્તર: બીજે દિવસે પણ ખુશાલ ડોશીને કારેલાંનો ઢગલો ઉપાડી લાવતા જોઈને ગોપાળદાસ ભડક્યા. કારણ કે તેમને લાગ્યું કે આ કારેલાં તો મારો જીવ લેશે.
૬. વહેલા વિદાય થવા ગોપાળદાસે શું કર્યું? કેમ?
ઉત્તર: બકોર પટેલ કડવો લીમડાનો રસ લાવ્યા, ત્યારે તેનાથી બચવા ગોપાળદાસે ખોટું બહાનું કાઢ્યું કે "મારે ત્યાં કલકત્તાથી મહેમાન આવવાના છે!" એમ કહીને તેઓ જમ્યા વગર જ ભાગ્યા.
ઉત્તર: બકોર પટેલને નવાઈ લાગી કે કારેલાંમાં આટલા બધા ગુણ હશે તેવો તેમને ખ્યાલ જ નહોતો. તેઓ માનતા હતા કે કારેલાં કડવા હોવાથી કોઈ ખાતું જ નહીં હોય.
૨. બકોર પટેલ કેવી રીતે કારેલાંલટ્ટુ બની ગયા?
ઉત્તર: ચોપાનિયામાં ફાયદા વાંચીને તેમણે કારેલાં ખાધાં. કોણ જાણે કેમ, તેમને તે બહુ ભાવ્યાં. પછી તો રોજ મંગાવવા લાગ્યા અને ધીમે ધીમે કારેલાં ખાવાનો શોખ એટલો વધ્યો કે તેઓ કારેલાંલટ્ટુ બની ગયા.
૩. ‘‘ત્યારે તો રોજ કંઈ ને કંઈ મીઠાઈ લાવવી પડશે !'' એવું કોણે કહ્યું? કેમ?
ઉત્તર: આવું 'શકરી પટલાણી' એ કહ્યું. કારણ કે ગોપાળદાસ એક અઠવાડિયું રોકાવા આવવાના હતા અને તેઓ મીઠાઈના ભારે શોખીન હતા, તેમને રોજ ગળ્યું જમવાની ટેવ હતી.
૪. ગોપાળદાસની આંખો ક્યારે પહોળી થઈ ગઈ? કેમ?
ઉત્તર: જમવા બેઠા ત્યારે થાળીમાં કારેલાંનું શાક, મેથીની દાળ અને મેથીનું અથાણું જોઈને ગોપાળદાસની આંખો પહોળી થઈ ગઈ, કારણ કે તેમાં એકપણ મીઠાઈ નહોતી.
૫. શું જોઈને ગોપાળદાસ ભડક્યા? કેમ?
ઉત્તર: બીજે દિવસે પણ ખુશાલ ડોશીને કારેલાંનો ઢગલો ઉપાડી લાવતા જોઈને ગોપાળદાસ ભડક્યા. કારણ કે તેમને લાગ્યું કે આ કારેલાં તો મારો જીવ લેશે.
૬. વહેલા વિદાય થવા ગોપાળદાસે શું કર્યું? કેમ?
ઉત્તર: બકોર પટેલ કડવો લીમડાનો રસ લાવ્યા, ત્યારે તેનાથી બચવા ગોપાળદાસે ખોટું બહાનું કાઢ્યું કે "મારે ત્યાં કલકત્તાથી મહેમાન આવવાના છે!" એમ કહીને તેઓ જમ્યા વગર જ ભાગ્યા.
પ્રશ્ન 10. નીચેનો ફકરો ધ્યાનથી વાંચીને પછી પૂછેલા પ્રશ્નોના જવાબ લખો.
૧. પ્રશ્નોના જવાબ માટે સાચો વિકલ્પ શોધો:
૧. રસોડામાં છેલ્લે કોણ ગયું હશે? (ક) ભાવના (અથવા સાક્ષી) (ફકરા મુજબ સૌથી છેલ્લે ભાવના અને સાક્ષી ગયા.)
૨. કોના મોઢા પર અણગમો જોવા મળ્યો? (ક) સાક્ષી (સાક્ષી અને ભાવનાનું મોં મચકોડાયેલું હતું.)
૨. નીચેનાં વિધાન સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો. ખોટું વિધાન સુધારીને લખો.
૧. કોકિલાએ કોબીજનો સંભારો બનાવ્યો. = ખોટું (સુધારો: કોકિલાને કોબીજનો સંભારો બહુ ભાવે છે, પણ બનાવ્યો નહોતો.)
૨. રંજન રીંગણનો ઓળો સાંજે બનાવશે. = ખોટું (સુધારો: ભારતી સરગવાની સીંગોનું શાક સાંજે બનાવશે.)
૩. મીનળે પંચકુટિયું શાક બનાવવાનો સુઝાવ આપ્યો. = સાચું
૪. ભોજન પીરસવાનું કામ કોકિલાએ કર્યું. = ખોટું (સુધારો: છેલ્લે બાકીનું કામ ભાવના અને સાક્ષીએ સંભાળી લીધું.)
૩. પ્રશ્નોના જવાબ લખો:
૧. ભાવના અને સાક્ષીએ કયું કયું કામ કર્યું હશે?
ઉત્તર: રસોઈ થઈ ગયા પછી તેઓ આવ્યાં હતાં, તેથી તેમણે રોટલી બનાવવી, જમવાનું પીરસવું કે વાસણ સાફ કરવા જેવું બાકીનું કામ કર્યું હશે.
૨. ભારતીએ શાનું શાનું શાક બનાવ્યું હશે?
ઉત્તર: ભારતીએ પંચકુટિયું એટલે કે રીંગણ, ટામેટાં, કોબીજ, ફુલેવર, મોગરી, સરગવાની સીંગો વગેરે મિક્સ કરીને શાક બનાવ્યું હશે.
૧. રસોડામાં છેલ્લે કોણ ગયું હશે? (ક) ભાવના (અથવા સાક્ષી) (ફકરા મુજબ સૌથી છેલ્લે ભાવના અને સાક્ષી ગયા.)
૨. કોના મોઢા પર અણગમો જોવા મળ્યો? (ક) સાક્ષી (સાક્ષી અને ભાવનાનું મોં મચકોડાયેલું હતું.)
૨. નીચેનાં વિધાન સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો. ખોટું વિધાન સુધારીને લખો.
૧. કોકિલાએ કોબીજનો સંભારો બનાવ્યો. = ખોટું (સુધારો: કોકિલાને કોબીજનો સંભારો બહુ ભાવે છે, પણ બનાવ્યો નહોતો.)
૨. રંજન રીંગણનો ઓળો સાંજે બનાવશે. = ખોટું (સુધારો: ભારતી સરગવાની સીંગોનું શાક સાંજે બનાવશે.)
૩. મીનળે પંચકુટિયું શાક બનાવવાનો સુઝાવ આપ્યો. = સાચું
૪. ભોજન પીરસવાનું કામ કોકિલાએ કર્યું. = ખોટું (સુધારો: છેલ્લે બાકીનું કામ ભાવના અને સાક્ષીએ સંભાળી લીધું.)
૩. પ્રશ્નોના જવાબ લખો:
૧. ભાવના અને સાક્ષીએ કયું કયું કામ કર્યું હશે?
ઉત્તર: રસોઈ થઈ ગયા પછી તેઓ આવ્યાં હતાં, તેથી તેમણે રોટલી બનાવવી, જમવાનું પીરસવું કે વાસણ સાફ કરવા જેવું બાકીનું કામ કર્યું હશે.
૨. ભારતીએ શાનું શાનું શાક બનાવ્યું હશે?
ઉત્તર: ભારતીએ પંચકુટિયું એટલે કે રીંગણ, ટામેટાં, કોબીજ, ફુલેવર, મોગરી, સરગવાની સીંગો વગેરે મિક્સ કરીને શાક બનાવ્યું હશે.
પ્રશ્ન 11. ભાષાસજ્જતા: કર્તરિ, કર્મણિ અને ભાવે પ્રયોગ
💡 વ્યાકરણ સમજૂતી:
૧. કર્તરિ પ્રયોગ (Active Voice): જેમાં 'કર્તા' (કામ કરનાર) મુખ્ય હોય. ક્રિયાપદ કર્તા મુજબ બદલાય. (દા.ત. લોકોએ ગઢ ચણ્યો.)
૨. કર્મણિ પ્રયોગ (Passive Voice): જેમાં 'કર્મ' મુખ્ય હોય અને કર્તા સાથે 'વડે', 'દ્વારા', 'થી' લાગે. (દા.ત. લોકો વડે ગઢ ચણાયો.)
૩. ભાવે પ્રયોગ: જ્યારે વાક્યમાં કર્મ ન હોય (અકર્મક વાક્ય) અને કર્તા સાથે 'થી' લાગે ત્યારે 'ભાવ' મુખ્ય બને છે. (દા.ત. પંખી ઊડે છે -> પંખીથી ઉડાય છે.)
૧. કર્તરિ પ્રયોગ (Active Voice): જેમાં 'કર્તા' (કામ કરનાર) મુખ્ય હોય. ક્રિયાપદ કર્તા મુજબ બદલાય. (દા.ત. લોકોએ ગઢ ચણ્યો.)
૨. કર્મણિ પ્રયોગ (Passive Voice): જેમાં 'કર્મ' મુખ્ય હોય અને કર્તા સાથે 'વડે', 'દ્વારા', 'થી' લાગે. (દા.ત. લોકો વડે ગઢ ચણાયો.)
૩. ભાવે પ્રયોગ: જ્યારે વાક્યમાં કર્મ ન હોય (અકર્મક વાક્ય) અને કર્તા સાથે 'થી' લાગે ત્યારે 'ભાવ' મુખ્ય બને છે. (દા.ત. પંખી ઊડે છે -> પંખીથી ઉડાય છે.)
ખૂટતાં સ્થાનો ભરો (કર્તરિ -> કર્મણિ):
૧. મહેશે ગીત ગાયું. -> મહેશ વડે ગીત ગવાયું.
૨. અલકાએ ચોપડી વાંચી. -> અલકા વડે ચોપડી વંચાઈ.
૩. સુરેશે પત્ર લખ્યો. -> સુરેશ વડે પત્ર લખાયો.
૪. સાધુએ ઉપદેશ આપ્યો. -> સાધુ વડે ઉપદેશ અપાયો.
૫. ડૉક્ટરે દવા આપી. -> ડૉક્ટર વડે દવા અપાઈ.
૬. મધુરિમાએ પક્ષી જોયું. -> મધુરિમા વડે પક્ષી જોવાયું.
નીચે આપેલાં વાક્યોને કર્મણિ પ્રયોગમાં ફેરવો:
૧. શકરીબેને શિખંડની વાત કરી. -> શકરીબેન વડે શિખંડની વાત કરાઈ.
૨. મહેમાન લાડુ જમે છે. -> મહેમાનથી લાડુ જમાય છે.
૩. ગોપાલદાસે પત્ર લખ્યો. -> ગોપાલદાસ વડે પત્ર લખાયો.
૪. કૌશિક ગૃહકાર્ય કરે છે. -> કૌશિકથી ગૃહકાર્ય કરાય છે.
૫. બા કશું બોલ્યાં નહીં. -> બાથી કશું બોલાયું નહીં.
ત્રણ વાક્યો લખી તેને ભાવે પ્રયોગમાં ફેરવો:
૧. રમેશ દોડ્યો. -> રમેશથી દોડાયું.
૨. બાળક રડ્યું. -> બાળકથી રડાયું.
૩. પિતાજી હસ્યા. -> પિતાજીથી હસાયું.
📝 ભાગ ૨: પાઠ ૬ 'બકોર પટેલનો કારેલાંપ્રયોગ' - 25 ગુણની એકમ કસોટી
એકમ કસોટી: પાઠ ૬ - બકોર પટેલનો કારેલાંપ્રયોગ
ધોરણ: ૮ (ગુજરાતી)
સમય: ૧ કલાક
કુલ ગુણ: ૨૫
અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ: G8-2.1.1, G8-2.2.1, G8-3.1.2, G8-2.1.5, G8-3.2.3 આધારિત મૂલ્યાંકન
પ્રશ્ન ૧: નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર લખો. (ગમે તે ૫) [ગુણ: ૫]
૧. બકોર પટેલે કારેલાં ખાવાના ફાયદા ક્યાં વાંચ્યા હતા?૨. ગોપાળદાસને જમવામાં કઈ વાનગીઓનો શોખ હતો?
૩. શકરી પટલાણીએ ગોપાળદાસ માટે કયા તહેવાર પર કંસાર બનાવવાનું વિચાર્યું?
૪. બકોર પટેલે ગોપાળદાસને ગળપણ બંધ કરવાનું કયું કારણ આપ્યું?
૫. બકોર પટેલ ગોપાળદાસ માટે ગ્લાસમાં શાનું શરબત લાવ્યા હતા?
૬. ગોપાળદાસે વહેલા ભાગી જવા માટે કયું ખોટું બહાનું કાઢ્યું?
પ્રશ્ન ૨: નીચે આપેલા વાક્યોને 'કર્મણિ પ્રયોગ' કે 'ભાવે પ્રયોગ' માં ફેરવો. [ગુણ: ૫]
૧. બકોર પટેલે કારેલાં મંગાવ્યાં.૨. ગોપાળદાસે પૂરી ખાધી.
૩. ટપાલીએ ટપાલ નાખી.
૪. શકરી પટલાણી હસ્યા. (ભાવે પ્રયોગ)
૫. બાળક રડ્યું. (ભાવે પ્રયોગ)
પ્રશ્ન 3: નીચે આપેલા રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ આપી વાક્યમાં પ્રયોગ કરો. (કોઈ પણ ૨) [ગુણ: ૫]
૧. આંખો પહોળી થઈ જવી૨. મોંમાં પાણી આવી જવું
૩. વાજતેગાજતે માંડવે આવવું
પ્રશ્ન ૪: કોણ બોલે છે તે ઓળખો. [ગુણ: ૫]
૧. "ત્યારે તો રોજ કંઈ ને કંઈ મીઠાઈ લાવવી પડશે!"૨. "ગળપણ-ફળપણ તો ઘરમાં જ ના જોઈએ!"
૩. "હવે મને નખમાંય રોગ રહ્યો નથી."
૪. "આજે ગૂડી પડવો છે ને! તો લીમડાનો રસ પીઓ અને શુકન કરો!"
૫. "મારે ત્યાં કલકત્તાથી મહેમાન આવવાના છે!"
પ્રશ્ન ૫: નીચેના પ્રશ્નનો સવિસ્તર ઉત્તર લખો. [ગુણ: ૫]
ગોપાળદાસને બકોર પટેલના ઘરે કેવો કડવો અનુભવ થયો? પાઠના આધારે સવિસ્તર વર્ણન કરો.
✅ એકમ કસોટી સોલ્યુશન (Answer Key)
પ્રશ્ન ૧ ના ઉત્તરો:
૧. બકોર પટેલે કારેલાં ખાવાના ફાયદા કોઈ ચોપાનિયામાં વાંચ્યા હતા.
૨. ગોપાળદાસને જમવામાં શિખંડ, બાસુંદી, બરફી અને દૂધપાક જેવી ગળી મીઠાઈઓનો શોખ હતો.
૩. શકરી પટલાણીએ ગોપાળદાસ માટે 'ગૂડી પડવા' ના તહેવાર પર કંસાર અને ઘી બનાવવાનું વિચાર્યું હતું.
૪. પટેલે કારણ આપ્યું કે તમારું વજન વધી ગયું છે, જે છાતીને નુકસાન કરે છે, તેથી ગળપણ બંધ કરો.
૫. બકોર પટેલ ગોપાળદાસ માટે ગ્લાસમાં 'લીમડાના રસ' નું કડવું શરબત લાવ્યા હતા.
૬. ગોપાળદાસે બહાનું કાઢ્યું કે, "મારે ત્યાં કલકત્તાથી મહેમાન આવવાના છે, તેથી હમણાં જ નીકળવું પડશે."
પ્રશ્ન ૨ ના ઉત્તરો (વ્યાકરણ):
૧. બકોર પટેલ વડે કારેલાં મંગાવાયાં.
૨. ગોપાળદાસ વડે પૂરી ખવાઈ.
૩. ટપાલી વડે ટપાલ નખાઈ.
૪. શકરી પટલાણીથી હસાયું.
૫. બાળકથી રડાયું.
પ્રશ્ન ૩ ના ઉત્તરો (રૂઢિપ્રયોગ):
૧. આંખો પહોળી થઈ જવી: આશ્ચર્ય થવું. (વાક્ય: થાળીમાં કારેલાં જોઈ ગોપાળદાસની આંખો પહોળી થઈ ગઈ.)
૨. મોંમાં પાણી આવી જવું: ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છા થવી. (વાક્ય: જલેબી જોઈને મારા મોંમાં પાણી આવી ગયું.)
૩. વાજતેગાજતે માંડવે આવવું: જાહેર રીતે બહાર આવવું. (વાક્ય: છુપાયેલું સત્ય વાજતેગાજતે માંડવે આવે જ છે.)
પ્રશ્ન ૪ ના ઉત્તરો (કોણ બોલે છે?):
૧. શકરી પટલાણી
૨. બકોર પટેલ
૩. બકોર પટેલ
૪. બકોર પટેલ
૫. ગોપાળદાસ
પ્રશ્ન ૫ નો ઉત્તર (સવિસ્તર):
ગોપાળદાસ ગળ્યા (મિષ્ટાન્ન) ના ભારે શોખીન હતા. પરંતુ જ્યારે તેઓ બકોર પટેલના ઘરે મહેમાન બનીને ગયા, ત્યારે પટેલે કારેલાં ખાવાનો પ્રયોગ શરૂ કર્યો હતો. ગોપાળદાસ જમવા બેઠા ત્યારે થાળીમાં કારેલાંનું શાક, મેથીવાળી દાળ, મેથીનું અથાણું અને કારેલાંનાં રવૈયાં જ હતાં. એક પણ મીઠાઈ નહોતી. કડવી દાળ અને મેથી ખાતાં જ ગોપાળદાસને કમકમાં (ધ્રુજારી) આવી ગયા. બીજે દિવસે સવારે પટેલે તેમને ગૂડી પડવાના શુકન તરીકે લીમડાનો કડવો રસ પીવા આપ્યો, જે જોઈને ગોપાળદાસને ઊબકો આવી ગયો. આ કડવાટના ત્રાસથી બચવા છેવટે તેમણે ખોટું બહાનું કાઢ્યું અને પાછા પોતાના ઘરે ભાગી ગયા.
0 Comments