ધોરણ 8 ગુજરાતી કાવ્ય 7 'ભૈ માણસ છે !' - ઇન્ટરેક્ટિવ પાઠ આયોજન

ધોરણ ૮ : ગુજરાતી

પાઠ ૭: ભૈ માણસ છે ! (કાવ્ય)

પ્રસ્તુતિ: દિપક ચૌધરી | પ્લેટફોર્મ: Exam Guru

🎯 કાવ્ય આધારિત અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (LOs)

G8-2.1.1 પદ્ય સામગ્રીમાંથી વિગતો તારવી બતાવે છે. G8-1.5.5 પઠન તથા ગાન માટે શ્વાસનિયમન કરે છે. G8-2.1.5 સાહિત્યસ્વરૂપો અને લેખનશૈલીને વાંચીને ભાવાત્મક પ્રતિભાવ આપે છે. G8-1.3.2 સામાજિક અનુભવ જણાવે છે અને તેના માટેનાં કારણો આપે છે. G8-3.1.1 અપરિચિત શબ્દોના અર્થની ધારણા કરે છે અને તારવે છે.

✍️ કવિ પરિચય અને કાવ્યનો કેન્દ્રીય ભાવ

કવિનું નામ: જયંત હિંમતલાલ પાઠક
જન્મસ્થળ: ગોઠ – રાજગઢ (જિલ્લો પંચમહાલ)
જાણીતા સર્જન: “વનાંચલ”, “અનુનય” અને “મૃગયા”
સન્માન: 'કુમાર સુવર્ણચંદ્રક’, ‘નર્મદ સુવર્ણચંદ્રક’, ‘રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક’ અને દિલ્હી સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર.
કેન્દ્રીય વિચાર: આ કાવ્યમાં મનુષ્યના સ્વભાવની સબળાઈ (તાકાત) અને નબળાઈઓનું ખૂબ જ સહજ અને હળવી રીતે નિરૂપણ થયું છે. માણસ પહાડ જેવો મક્કમ હોવા છતાં ક્યારેક સાવ ભાંગી પડે છે અને ચંદ્ર પર પહોંચ્યા પછી પણ જમીન પર બે ડગલે પડી જાય છે. અંતે, ખરા સમયે જ માણસ કામમાં નથી આવતો તેવો કટાક્ષ કવિએ કર્યો છે.

📖 કાવ્ય પઠન, સમજૂતી અને માઇક્રો-ટીચિંગ

(સ્માર્ટ બોર્ડ પર પંક્તિઓ અને પ્રશ્નો ખોલવા માટે નીચેના બોક્સ પર ક્લિક કરો)

પંક્તિઓ ૧: "રમતાં રમતાં લડી પડે..."

રમતાં રમતાં લડી પડે ભૈ, માણસ છે; હસતાં હસતાં રડી પડે ભૈ, માણસ છે !

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: આ પંક્તિઓમાં કવિ માણસના બદલાતા સ્વભાવની વાત કરે છે. માણસનો સ્વભાવ બાળકો જેવો અણધાર્યો હોય છે. જે માણસ અત્યારે તમારી સાથે હળીમળીને રમતો હોય કે વાતો કરતો હોય, તે ગમે ત્યારે નાની વાતમાં લડી (ઝઘડી) પડે છે. એવી જ રીતે, જે વ્યક્તિ અત્યારે ખૂબ હસતી અને ખુશ દેખાતી હોય, તે ક્ષણભરમાં કોઈ દુઃખદ વાત યાદ આવતા રડી પણ પડે છે. ભાઈ, આખરે આ તો માણસ છે! તેનો સ્વભાવ ક્યારે બદલાય તે નક્કી નથી હોતું.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. માણસ રમતાં રમતાં અચાનક શું કરી બેસે છે?
  માણસ રમતાં રમતાં અચાનક લડી (ઝઘડી) પડે છે.
• ૨. કવિના મતે કોણ હસતાં હસતાં રડી પડે છે?
  કવિના મતે 'માણસ' હસતાં હસતાં રડી પડે છે.
• ૩. આ પંક્તિઓમાં કવિ માણસના કયા સ્વભાવની વાત કરે છે?
  આ પંક્તિઓમાં કવિ માણસના અસ્થિર અને ક્ષણ-ક્ષણમાં બદલાતા (અણધાર્યા) સ્વભાવની વાત કરે છે.
• ૪. કવિ કાવ્યના દરેક અંતરે વારંવાર કયો શબ્દપ્રયોગ કરે છે?
  કવિ વારંવાર "ભૈ, માણસ છે!" એવો શબ્દપ્રયોગ કરે છે.
• ૫. અહીં માણસના સ્વભાવને કોના જેવો દર્શાવવામાં આવ્યો છે?
  અહીં માણસના સ્વભાવને નાના બાળકો જેવો (જે તરત લડે અને તરત રડે) દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

પંક્તિઓ ૨: "પહાડથી એ કઠ્ઠણ મક્કમ..."

પહાડથી એ કઠ્ઠણ મક્કમ, માણસ છે; દડ દડ દડ દડ દડી પડે ભૈ, માણસ છે !

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: બીજી પંક્તિઓમાં કવિ મનુષ્યની સબળાઈ અને નબળાઈનું સુંદર વિરોધાભાસી ચિત્ર રજૂ કરે છે. એક તરફ, મનુષ્યનો સંકલ્પ અને હિંમત પહાડ કરતા પણ વધારે કઠણ અને મક્કમ હોય છે. તે મોટામાં મોટી મુશ્કેલીઓનો પણ પહાડની જેમ સામનો કરે છે. પરંતુ બીજી જ ક્ષણે, કોઈ ભાવનાત્મક કે નબળી ક્ષણ આવે ત્યારે તે જ માણસની હિંમત આંસુ બનીને દડ દડ દડ દડ દડી પડે છે (ભાંગી પડે છે). ભાઈ, આ તો માણસ છે! તેની તાકાત અને ભાવુકતા બંને અજીબ છે.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. માણસને કોનાથી પણ વધુ કઠણ અને મક્કમ કહ્યો છે?
  માણસને પહાડથી પણ વધુ કઠણ અને મક્કમ કહ્યો છે.
• ૨. પહાડ જેવો મક્કમ માણસ ક્યારેક શું કરી બેસે છે?
  પહાડ જેવો મક્કમ માણસ ક્યારેક હિંમત હારીને દડ દડ દડી પડે છે (રડી પડે છે).
• ૩. 'દડ દડ દડી પડવું' એટલે શું?
  'દડ દડ દડી પડવું' એટલે આંસુઓ વહાવીને રડી પડવું કે અંદરથી તૂટી જવું.
• ૪. આ પંક્તિમાં કયો અલંકાર કે પ્રયુક્તિ જોવા મળે છે?
  આ પંક્તિમાં માણસની તાકાત અને નબળાઈનો 'વિરોધાભાસ' જોવા મળે છે.
• ૫. કવિના મતે માણસની હિંમત કેવી હોય છે?
  માણસની હિંમત પહાડ જેવી અડગ અને મક્કમ હોય છે.

પંક્તિઓ ૩: "ચંદર પર ચાલે ચપ-ચપ..."

ચંદર પર ચાલે ચપ-ચપ, માણસ છે; ને બે ડગલે ખડી પડે ભૈ, માણસ છે ! સૂર્યવંશીનો પ્રતાપ એનો, માણસ છે; ભરબપ્પોરે ઢળી પડે ભૈ, માણસ છે !

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: ત્રીજી પંક્તિઓમાં કવિ વિજ્ઞાન અને વાસ્તવિકતાની વાત કરે છે. માણસે આજે વિજ્ઞાનમાં એટલી પ્રગતિ કરી લીધી છે કે તે ચંદ્ર (ચંદર) ઉપર પણ ચપ-ચપ (સરળતાથી) ચાલી શકે છે. પણ એ જ માણસ પૃથ્વી પર બે ડગલાં ચાલતા જ થાકીને પડી જાય છે (ખડી પડે છે). વળી, માણસ પોતાને સૂર્યવંશી (શક્તિશાળી) માને છે અને તેનો પ્રતાપ સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે, છતાં એ જ માણસ ભરબપોરના સામાન્ય તડકામાં થાકીને બેભાન થઈને ઢળી પડે છે! ભાઈ, આ તો માણસ છે! તેની સિદ્ધિઓ મોટી છે, પણ શારીરિક મર્યાદાઓ પણ એટલી જ છે.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. માણસ કોના ઉપર ચપ-ચપ ચાલે છે?
  માણસ ચંદર (ચંદ્ર) ઉપર ચપ-ચપ ચાલે છે.
• ૨. ચંદ્ર પર ચાલનારો માણસ પૃથ્વી પર કેટલા ડગલે ખડી પડે (પડી જાય) છે?
  તે પૃથ્વી પર માત્ર બે ડગલે ખડી પડે (થાકીને પડી જાય) છે.
• ૩. કવિએ માણસના પ્રતાપને કોના જેવો કહ્યો છે?
  કવિએ માણસના પ્રતાપને 'સૂર્યવંશી' (સૂર્ય જેવો તેજસ્વી) કહ્યો છે.
• ૪. સૂર્યવંશી પ્રતાપ વાળો માણસ ક્યારે ઢળી પડે છે?
  તે ભરબપોરના તડકામાં (ભરબપ્પોરે) થાકીને ઢળી પડે છે.
• ૫. આ પંક્તિઓમાં કવિ માણસની કઈ બે બાબતોની સરખામણી કરે છે?
  કવિ માણસની વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓ (ચંદ્ર પર જવું) અને તેની શારીરિક નબળાઈઓ (બે ડગલે પડી જવું) ની સરખામણી કરે છે.

પંક્તિઓ ૪: "પૂજાવા ઝટ થયા પાળિયા..."

પૂજાવા ઝટ થયા પાળિયા, માણસ છે; ટાણે ખોટ્યું પડી, પડે ભૈ, માણસ છે !

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: અંતિમ પંક્તિઓમાં કવિ કટાક્ષ કરે છે કે સમાજમાં પોતાનું નામ કમાવવા અને લોકોમાં પૂજાવા માટે માણસો શહીદ થઈને 'પાળિયા' થવા પણ ઝટ તૈયાર થઈ જાય છે. લોકો બતાવો કરવા અને વાહવાહી મેળવવા મોટું બલિદાન આપવાનો ડોળ કરે છે. પરંતુ જ્યારે ખરેખર જરૂર હોય (ખરા ટાણે), ત્યારે એ જ માણસની ખોટ પડે છે અર્થાત તે માણસ મદદ કરવા માટે કામમાં આવતો નથી અને પાછો પડી જાય છે. ભાઈ, આ તો માણસ છે! તેનો દેખાવ અલગ અને વાસ્તવિકતા અલગ હોય છે.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. માણસ પૂજાવા માટે ઝટ શું થઈ જાય છે?
  માણસ પૂજાવા માટે ઝટ 'પાળિયા' (શહીદ) થઈ જાય છે.
• ૨. માણસની ખોટ ક્યારે પડે છે?
  ખરેખર જરૂર હોય ત્યારે (ખરા ટાણે) માણસની ખોટ પડે છે.
• ૩. 'પાળિયા થવું' એટલે શું?
  'પાળિયા થવું' એટલે ગામ કે સમાજ માટે શહીદ થઈ જવું અને પછી પથ્થર રૂપે પૂજાવું.
• ૪. કવિ અહીં માણસના કયા સ્વભાવ પર કટાક્ષ કરે છે?
  કવિ એ સ્વભાવ પર કટાક્ષ કરે છે કે માણસ દેખાવ ખાતર મોટું બલિદાન આપવા તૈયાર થાય છે, પણ ખરા સમયે કામ લાગતો નથી.
• ૫. કાવ્યનો અંત કયા શબ્દો સાથે થાય છે?
  કાવ્યનો અંત "ભૈ, માણસ છે!" શબ્દો સાથે થાય છે.